14/10/2026
Təbiətin mühafizəsi sahəsində qlobal məqsədlərə nail olunmasının ilk ümumi qiymətləndirilməsi, maliyyələşdirmə ilə bağlı danışıqlar, genetik məlumatlardan istifadədən əldə olunan faydaların bölüşdürülməsi və dövlətlərin gələcək addımlarının müzakirəsi — BMT-nin Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiyasının 17-ci Tərəflər Konfransının, yəni COP17-nin 19-30 oktyabr tarixlərində Yerevanda keçiriləcək əsas istiqamətləri bunlardır.
Konvensiya Katibliyinin nəşrlərinə istinadən verdiyi məlumata görə, Yerevandakı görüş zamanı ölkələr 2030-cu ilə qədər təbiətin qorunması və bərpası üzrə razılaşdırılmış addımların nə dərəcədə həyata keçirildiyini, işin harada ləngidiyini və maliyyə, bilik və praktiki imkanlar çatışmazlığının necə ödəniləcəyini müzakirə edəcəklər.
Konfransla paralel olaraq Kartaxena Protokolunun 12-ci Tərəflər Görüşü və Naqoya Protokolunun 6-cı Tərəflər Görüşü keçiriləcək. Həmçinin liderlər sammitləri, nazir səviyyəsində müzakirələr, elmi və biznes forumları, eləcə də ictimaiyyət üçün açıq tədbirlər planlaşdırılır.
Bioloji müxtəliflik nədir və gündəlik həyatımızla necə bağlıdır?
Bu, canlı aləmin — bitkilərin, heyvanların, mikroorqanizmlərin, onların növləri daxilindəki genetik fərqlərin və onların yaşadığı təbii mühitin müxtəlifliyidir.
Bu mühitlər — meşələr, çaylar, göllər, çəmənliklər və dənizlər — canlı orqanizmlərlə birlikdə ekosistemləri təşkil edir. Bu, insanların qidasına, suyuna, sağlamlığına və təhlükəsizliyinə aiddir.
Torpağın münbitliyi, bitkilərin tozlanması, su və havanın tənzimlənməsi, həmçinin təbii təhlükələrdən qorunma ilə bağlı bir çox proses təbiətin qorunmasından asılıdır.
Məsələn, kənd təsərrüfatı üçün həm becərilən bitkilər, həm onların tozlanmasında iştirak edən orqanizmlər, həm də sağlam torpaq vacibdir.
Deməli, konfransdakı müzakirələr həm də insanların ehtiyac duyduğu təbii şəraitin iqtisadi fəaliyyəti davam etdirməklə necə dəstəklənəcəyi məsələsinə toxunur.
COP17 nədir və qərarları kim qəbul edəcək?
COP — ingilis dilindəki Conference of the Parties — Tərəflər Konfransı adının qısaltmasıdır. 17 rəqəmi növbəti görüşün nömrəsini göstərir.
Bu konfrans Konvensiyanın rəhbər orqanıdır və burada tərəflər onun həyata keçirilməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edirlər.
Növbəti görüşlər hər iki ildə bir dəfə keçirilir. Bioloji Müxtəliflik haqqında Konvensiyanın üç əsas məqsədi var:
bioloji müxtəlifliyin qorunması, bioloji resurslardan onların uzunmüddətli tükənməsinə səbəb olmadan istifadə və genetik resurslardan istifadədən əldə olunan faydaların ədalətli bölüşdürülməsi.
Konvensiyada 196 tərəf, o cümlədən Avropa Birliyi iştirak edir. Ermənistan 29 dekabr 1993-cü ildən COP-un iştirakçısıdır. Rəsmi danışıqlarda tərəflərin nümayəndə heyətləri qəbul edilmiş qərarları müzakirə edirlər.
Alimlər, qeyri-hökumət təşkilatları, iş adamları və icma nümayəndələri də müvafiq statusda prosesdə iştirak edirlər.
Yerevan konfransı iqlim COP-dan nə ilə fərqlənir?
Yerevan COP17 bioloji müxtəlifliyə, canlı aləmə və onun qorunmasına həsr olunub. İqlim konfransları başqa bir müqavilə — BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyası çərçivəsində keçirilir.
Onların əsas problemləri istixana qazları, iqlim dəyişikliyinin məhdudlaşdırılması və onun nəticələrinə uyğunlaşmadır. Bu iki proses bir-biri ilə bağlıdır: iqlim dəyişikliyi təbiətə təsir edir, sağlam ekosistemlər isə insanlara iqlim risklərinin öhdəsindən gəlməyə kömək edə bilər.
Bu qarşılıqlı əlaqə Yerevanda müzakirə olunacaq.
Əsas görüşlər nə vaxt keçiriləcək?
Təbiətin müdafiəsi üzrə Liderlər Sammiti — Leaders for Nature — 16 oktyabrda Yerevanda planlaşdırılır.
O, dövlət və hökumət başçılarına, həmçinin digər maraqlı tərəflərə təbiətin müdafiəsi üzrə praktiki tədbirlər görməkdə dəstək göstərmək məqsədi daşıyır.
Konvensiya Katibliyinin 14 sentyabrda dərc etdiyi iş proqramına əsasən, konfransın açılış mərasimi 18 oktyabrda baş tutacaq, rəsmi iş iclasları isə 19-30 oktyabrda keçiriləcək.
Yüksək səviyyəli nazirlik seqmenti 27-28 oktyabrda planlaşdırılır. Nümayəndə heyətlərinin mövqelərinin hələ də fərqlənə biləcəyi məsələlər üzrə siyasi razılaşmanın əldə edilməsi ilə bağlı danışıqların yekun mərhələsində nazirlərin iştirakı da planlaşdırılır.
Cədvəl iş gedişatında düzəliş edilə bilər.
Əsas məsələ nədir?
Yerevan konfransının mərkəzində Kunmin-Monreal Qlobal Bioloji Müxtəliflik Çərçivə Proqramının həyata keçirilməsinin ilk qlobal qiymətləndirilməsi dayanacaq.
Bu sənəd ölkələr tərəfindən təbii resursların itirilməsini dayandırmaq və onların bərpası prosesini təmin etmək üçün razılaşdırılmış plandır.
Qiymətləndirmə üçün əsas məsələlər: artıq hansı işlər görülüb, bu işlər hansı nəticələr verib, məqsədlərə nail olunmasında ləng irəliləyiş və hansı əlavə addımların zəruri olması.
Həmçinin işin icra vasitələri də müzakirə olunacaq: maliyyələşdirmə, mütəxəssislər, texnologiyalar və məlumatlar. Konfransın rəsmi saytında dərc olunmuş izahatda deyilir:
“Bu sadəcə hesabat deyil. Bu, bugün harada olduğumuzu və gələcəyin xarakterini təmin etmək üçün hansı addımların zəruri olduğunu qiymətləndirmək imkanıdır”.
Hansı məqsədlər müəyyən edilib və 2030-cu il nə üçün vacibdir?
Kunmin-Monreal Çərçivə Proqramı 2022-ci ildə COP15-də qəbul edilib. O, 2050-ci ilə qədər nail olunmalı dörd uzunmüddətli məqsəd və 2030-cu ilə qədər nail olunmalı 23 vəzifəni əhatə edir. Uzunmüddətli məqsədlərə təbiətin qorunması və bərpası, təbii resurslardan dayanıqlı istifadə, genetik resurslardan əldə olunan faydaların ədalətli bölüşdürülməsi və onlara nail olmaq üçün zəruri vasitələrin təmin edilməsi daxildir.
2030-cu il üçün vəzifələr ərazilərin qorunması və çirklənmənin azaldılmasından tutmuş maliyyələşdirmə, məsuliyyətli istehlak və əhalinin qərar qəbulunda iştirakına qədər daha konkret addımları təmsil edir.
2026-cı ildə ölkələr qalan illərdə onların həyata keçirilməsini necə sürətləndirəcəklərinə diqqət yetirəcəklər.
Hazırda dərc olunmuş məlumatlar nə göstərir?
Konvensiya Katibliyinin avqustda dərc etdiyi bəyanata görə, bütün 23 vəzifə üzrə iş aparılır, lakin icranın ümumi tempi və miqyası hələlik kifayət deyil.
Təbiətin mühafizəsinin bəzi sahələrində irəliləyiş müşahidə olunur, maliyyələşdirmə, zərərli subsidiyaların islahatı və inklüziv idarəetmə üzrə iş isə ləng gedir.
Həmin bəyanatda qeyd olunur ki, hazırda tərəflər tərəfindən qiymətləndirilən qlobal çərçivə proqramına uyğun milli məqsədlərin yarısından azı yerinə yetirilir.
Bu, nəticənin bütün ölkələr üçün eyni olduğu anlamına gəlmir, söhbət milli məqsədlərin qiymətləndirilməsinin ümumi mənzərəsindən gedir.
Yerevanda ölkələr prosesin sürətləndirilməsi yollarını da müzakirə edəcəklər. Nayrobidə keçirilən hazırlıq danışıqlarından sonra bu məsələ ilə bağlı müxtəlif mövqelər qalmaqdadır.
İrəliləyiş hansı məlumatlar əsasında qiymətləndiriləcək?
Qiymətləndirmə üçün əsas məlumat mənbələri ölkələrin milli hesabatları və qlobal hesabatdır. Milli hesabatlarda həyata keçirilmiş tədbirlər, onların ümumi məqsədlərə uyğunluğu və ölkələrin üzləşdiyi problemlər təqdim olunur.
Qlobal hesabat bu məlumatları, milli planları, elmi qiymətləndirmələri və digər bilik və məlumatları birləşdirir. Onda bütün 23 məqsəd nəzərdən keçirilir ki, bu da həm ümumi tendensiyaları, həm də ayrı-ayrı sahələrdə problemləri anlamağa kömək edir.
Məsələn, qorunan ərazinin yaradılması haqqında məlumatdan başqa, onun necə idarə olunduğunu və təbiətə hansı təsir göstərdiyini bilmək də vacibdir.
Ümumi göstəricilər müxtəlif ölkələrin nəticələrini daha yaxşı anlamağa kömək etməlidir.
Ərazilərin 30 faizinin qorunması nə deməkdir?
2030-cu ilə qədər razılaşdırılmış əsas məqsədlərdən biri quru və daxili su ərazilərinin, həmçinin dəniz və sahil ərazilərinin ən azı 30 faizinin səmərəli qorunması və idarə olunmasıdır.
Buna tez-tez “30-a 30” — 2030-cu ilə qədər 30 faiz deyilir. Bu məqsədə nail olmaq üçün həm xüsusi qorunan ərazilər, həm də ərazi qorunması üzrə digər səmərəli tədbirlər xidmət edə bilər.
Ərazilərin faktiki vəziyyəti, idarəetmənin keyfiyyəti, təbii mühitlə insan hüquqlarının müdafiəsi arasındakı əlaqə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Yerevanda ərazilərin qorunması üzrə iş proqramının yenilənməsi müzakirə olunacaq.
Bu, həm də təbiətin mühafizəsi, növlərin və onların yaşayış yerlərinin qorunması sahəsində praktiki nəticələrin təmin edilməsi məsələsinə aiddir.
Zədələnmiş təbii ərazilər üçün nələr nəzərdə tutulur?
Digər mühüm məqsəd 2030-cu ilə qədər deqradasiyaya uğramış quru, daxili su, dəniz və sahil ekosistemlərinin ən azı 30 faizində səmərəli bərpa işlərinin aparılmasıdır.
Burada söhbət zədələnmiş ərazilərin səmərəli bərpa prosesinin aparılmalı olduğu hissəsindən gedir. Lakin bu, təbiətin 2030-cu ilə qədər bütün bu ərazilərdə tamamilə bərpa olunacağı anlamına gəlmir.
Bərpa səyləri ərazidən asılı olaraq fərqlənə bilər.
Məsələn, təbii bitki örtüyünün, su axınlarının bərpası və ya mənfi amillərin azaldılması tələb oluna bilər. Eyni tədbir hər yerdə işləməyəcək, verilmiş ekosistem üçün uyğun həll tapmaq vacibdir.
Ayrı-ayrı məqsədlər həm də nəsli kəsilməkdə olan növlərin qorunması, genetik müxtəlifliyin qorunması və insanlarla vəhşi təbiətin birgə yaşayışının yaxşılaşdırılması üzrə addımları əhatə edir.
Təbiətin qorunması üçün pul haradan gəlməlidir?
Danışıqların əsas sahələrindən biri maliyyələşdirmədir. Qlobal Çərçivə Proqramı 2030-cu ilə qədər bioloji müxtəlifliyin qorunması üçün bütün mənbələrdən ildə ən azı 200 milyard dollar səfərbər etməyi hədəfləyir.
Bura dövlət və özəl, daxili və beynəlxalq maliyyələşdirmə daxildir. Buraya 2030-cu ilə qədər inkişaf etməkdə olan ölkələrə və keçid iqtisadiyyatlı ölkələrə ildə ən azı 30 milyard dollar həcmində beynəlxalq maliyyə axınları da daxildir.
Əvvəlki aralıq hədəf 2025-ci ilə qədər ildə ən azı 20 milyard dollar idi. COP17 vəsaitlərin cəlb edilməsinə və proqramları dəstəkləmək, zəruri vəsaitlərə çıxışı təmin etmək üçün maliyyə mexanizmlərinə diqqət yetirəcək. 200 milyard dollar qlobal illik hədəfdir.
Kartaxena və Naqoya protokolları nədir?
Konvensiyaya iki protokolun Tərəflər Görüşləri Yerevanda bioloji müxtəliflik konfransı ilə paralel keçiriləcək. Onlar əsas mövzu ilə bağlıdır, lakin öz ayrıca məsələləri və qərarları var.
Kartaxena Protokolu müasir biotexnologiyalar vasitəsilə əldə edilmiş canlı genetik cəhətdən dəyişdirilmiş orqanizmlərin istifadəsi ilə bağlı təhlükəsiz hərəkəti və riskləri tənzimləyir.
Onun məqsədi ölkələrə riskləri qiymətləndirmək və idarə etmək üçün zəruri məlumat və imkanları təqdim etməklə bioloji müxtəlifliyi potensial zərərdən qorumaqdır.
Naqoya Protokolu genetik resurslara çıxışı və onlardan istifadə nəticəsində yaranan faydaların ədalətli və bərabər bölüşdürülməsini tənzimləyir.
Məsələn, hər hansı ölkənin bitki genetik resursu tədqiqatlar üçün istifadə olunursa, tərəflər faydaların bölüşdürülməsi şərtlərini razılaşdıra bilərlər.
Fayda pul vəsaiti, tədqiqat nəticələrinin ötürülməsi və ya digər razılaşdırılmış dəstək ola bilər.
İqlim dəyişikliyi və insan sağlamlığı
COP17-də təbiətin qorunması ilə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə tədbirlərinin necə birləşdiriləcəyi məsələsi müzakirə olunacaq. Hazırlanmış təkliflər ekosistem əsaslı uyğunlaşma və təbii fəlakət riskinin azaldılmasına aiddir.
Bu, təbiətin müdafiə imkanlarından müvafiq qorunma və bərpa tədbirləri ilə birlikdə istifadə etmək deməkdir. Bu işdə sosial və ekoloji təminatlar da vacibdir: proqram yerli icmalara və təbii mühitə potensial təsiri nəzərə almalıdır.
Sağlamlığa həsr olunmuş bölmədə təbiətlə sağlamlıq arasındakı əlaqəni nəzərə alan proqramların həyata keçirilməsi, həmçinin irəliləyişin ölçülməsi üçün göstəricilər müzakirə olunacaq. Hazırlanmış layihə həm də “Vahid sağlamlıq” yanaşmasını — insan, heyvan və ətraf mühitin sağlamlığına bir-biri ilə bağlı kimi baxmaq ideyasını ehtiva edir.
Elm. Yeni texnologiyalar və sintetik biologiya
Sintetik biologiya da konfransın gündəliyinə daxildir. Ümumi mənada bu sahə bioloji sistemləri yaratmaq və ya dəyişdirmək üçün texnologiyalarla işləyən alimləri əhatə edir.
Konvensiya onların imkanlarına, təsirinə və biliklərinə diqqət yetirir. Hazırlıq müzakirələri zamanı potensialın gücləndirilməsi, texnologiyalara çıxış və bilik mübadiləsi üzrə tematik proqram təklif edilmişdir.
Bu, xüsusilə belə texnologiyalara çıxışı məhdud olan ölkələr üçün vacibdir. 19-30 oktyabr tarixlərində COP-un Mavi zonasında bioloji müxtəliflik sahəsində texnologiya və innovasiya sərgisi keçiriləcək.
O, təbiətin qorunması və resurslardan dayanıqlı istifadə üçün alətləri nümayiş etdirmək, həmçinin dövlət, elmi, ictimai və özəl qurumlar arasında əlaqələr qurmaq imkanı yaradacaq.
Biznesin və maliyyə institutlarının rolu nədir?
Bioloji müxtəliflik gündəliyi iri şirkətlərdən, transmilli korporasiyalardan və maliyyə institutlarından ölkələr tərəfindən qəbul edilən hüquqi və siyasi tədbirlər çərçivəsində təbiətdən asılılıqları, təbiətə təsirləri və müvafiq riskləri mütəmadi qiymətləndirmələrini və açıqlamalarını tələb edir.
Sadə bir misal kimi, şirkət təmiz suya və ya təbii xammala asılı ola bilər və fəaliyyəti həmin resurslara təsir göstərə bilər. Bu əlaqənin qiymətləndirilməsi zərəri azaltmağa və daha məsuliyyətli qərarlar qəbul etməyə kömək etməlidir.
Yerevan müzakirələrində bioloji müxtəlifliyin iqtisadi sektorlarda nəzərə alınması üçün ayrıca istiqamət nəzərdə tutulur. Bu o deməkdir ki, təbiətin vəziyyəti istehsal, maliyyə və digər sahələrdə qərar qəbul edilərkən də nəzərə alınacaq.
Danışıqlar harada keçiriləcək və ictimaiyyətin iştirakı necə təmin olunacaq?
Konfrans iki əsas zonada — Mavi və Yaşıl zonada keçiriləcək. Mavi zona “Meridian” sərgi mərkəzində yerləşəcək. Burada rəsmi danışıqlar, plenar və iş iclasları, nazirlər görüşləri və qərar layihələrinin müzakirəsi keçiriləcək.
Giriş akkreditə olunmuş nümayəndə heyətləri, müşahidəçilər, ekspertlər və jurnalistlər üçün təmin ediləcək. Yaşıl zona Karen Demirçyan adına İdman-Konsert Kompleksində yerləşəcək.
O, ictimaiyyət üçün açıq olacaq, gənclər, qeyri-hökumət təşkilatları, elmi dairələr, rəssamlar, innovatorlar və bütün maraqlı vətəndaşlar iştirak edəcəklər.
Sərgilər, texnologiya nümayişləri, ictimai müzakirələr, kino nümayişləri, mədəni proqramlar və alimlər və ekspertlərlə görüşlər planlaşdırılır.
Giriş pulsuz olacaq, lakin bəzi tədbirlər üçün məhdud yer sayına görə əvvəlcədən qeydiyyat tələb oluna bilər.
Ermənistan nələri irəli sürməyi planlaşdırır?
Ermənistan sədrliyinin şüarı “Taking Action for Nature” — “Təbiət naminə hərəkət”dir. Ermənistanın təqdim etdiyi yanaşma götürülmüş öhdəliklərin praktiki icrasına və açıq, şəffaf və inklüziv danışıqlara yönəlib.
Ermənistan Respublikasının Ətraf Mühit naziri Hambardzum Matevosyan COP17-də sədrliyi qəbul edəcək. İş proqramı konfransın iş sessiyalarının açılışı zamanı ev sahibi ölkənin nümayəndəsinin rəsmi seçilməsini nəzərdə tutur.
11 sentyabr tarixli rəsmi bəyanata görə, Ermənistanın təşəbbüslərinin istiqamətləri müsbət ekoloji stimulların genişləndirilməsi, ərazilərin qorunması üzrə səmərəli tədbirlərlə bağlı təcrübə mübadiləsi, yeni texnologiyalardan istifadə etməklə bioloji müxtəlifliyin monitorinqi və dağ və şirin su ekosistemlərinin qorunması sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıqdır.
COP17 konfransının keçirilməsi Ermənistan üçün hansı əhəmiyyətə malik ola bilər?
Konfransın keçirilməsi Ermənistana öz ekoloji problemlərini və proqramlarını təqdim etmək, beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etmək və gələcək iş istiqamətlərinin əlaqələndirilməsində iştirak etmək imkanı verir.
Yerevanda COP17 konfransında 10-15 000 nəfərin iştirak edəcəyi gözlənilir. Konfrans turizm və xidmət sektorlarının inkişafı üçün əlavə təkan ola bilər.
COP17-dən gözlənilən nəticələr
COP17 konfransından gözlənilən nəticələrdən biri liderlər sammitində “Yerevan Call for Action” — Yerevan Fəaliyyət Çağırışı adlı siyasi bəyannamənin qəbul edilməsidir.
O, bioloji müxtəlifliyin dayanıqlı inkişaf, ərzaq təhlükəsizliyi, iqlim dəyişikliyinə davamlılıq və rifahda rolunu təsdiqləməlidir.
Həmçinin gözlənilir ki, Yerevan konfransı təbiətin qorunması səylərinin sürətləndirilməsi üçün praktiki razılaşmalarla nəticələnəcək.
Onlar 2030-cu ilə qədər qoyulmuş qlobal məqsədlərin həyata keçirilməsinə töhfə verməli və beynəlxalq əməkdaşlığı gücləndirməlidir.
