25/05/2026
《 UŞAQ PULU 》nun CƏMİYYƏTƏ VƏ DÖVLƏTƏ MÜSBƏT - MƏNFİ TƏSİRLƏRİ.
Azərbaycanda uşaq pulunun (vətəndaşlar arasında bu adla tanınan, rəsmi olaraq isə uşağın doğulmasına, böyüməsinə və sosial müdafiəsinə yönəlmiş müxtəlif müavinətlərin) bərpası və ya genişləndirilməsi mövzusu uzun müddətdir ki, həm ictimaiyyətdə, həm də iqtisadi-sosial mütəxəssislər arasında aktiv müzakirə olunur.
Bu məsələnin qanunvericilik, dövlət büdcəsi, beynəlxalq təcrübə və gələcək vətəndaş yetişdirilməsi baxımından həm *müsbət*, həm də *mənfi* (risklər və çətinliklər) tərəfləri mövcuddur.
1. Müsbət Təsirləri (Üstünlükləri)
Sosial və Demoqrafik Təsirlər
*Ailə Dəstəyi və Yoxsulluğun Azaldılması:* Uşaq pulu birbaşa aztəminatlı ailələrin büdcəsinə kömək edir. Bu, uşaqların qida, geyim və ilkin ehtiyaclarının qarşılanmasını təmin edərək uşaq yoxsulluğunu kəskin azaldır.
*Vətəndaş Yetişdirilməsi və İnsan Kapitalı:* Uşaqlıq dövründə düzgün qidalanma və ilkin təhsil imkanları gələcəkdə daha sağlam, savadlı və cəmiyyətə faydalı vətəndaşların yetişməsinə rəvac verir. Bu, ölkənin uzunmüddətli *insan kapitalını* gücləndirir.
*Demoqrafik İnkişafın Stimullaşdırılması:* Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, maliyyə dəstəyi ailələri uşaq sahibi olmağa təşviq edir. Bu, xüsusilə urbanizasiya (şəhərləşmə) səbəbindən doğum faizinin düşdüyü dövrlərdə demoqrafik balansı qorumaq üçün effektivdir.
İqtisadi Təsirlər
*Daxili Bazarın Canlanması:* Ailələrə verilən bu vəsait dərhal istehlaka (qida, uşaq geyimləri, bağça və təhsil xidmətləri) yönəlir. Bu isə daxili ticarəti və yerli istehsalı stimullaşdırır, iqtisadi dövriyyəni artırır.
2. Mənfi Təsirləri və Riskləri (Sınaqlar)
Dövlət Büdcəsi və Maliyyə Yükü
*Büdcə Üzərində Böyük Təzyiq:*Universal (hər bir uşağa istisnasız verilən) uşaq pulu proqramları dövlət büdcəsindən hər il milyardlarla manat vəsait tələb edir. Azərbaycan iqtisadiyyatının neft-qaz gəlirlərindən asılılığını və post-münaqişə dövrünün (Azad edilmiş ərazilərin bərpası) xərclərini nəzərə alsaq, bu, büdcə dayanıqlığı üçün ciddi sınaq ola bilər.
*Alternativ İnfrastruktur Xərclərinin Azalması:* Uşaq puluna ayrılan böyük vəsaitlər uşaqlar üçün daha vacib olan keyfiyyətli pulsuz təhsil, müasir tibb xidmətləri, uşaq bağçalarının tikilməsi kimi fundamental layihələrin maliyyələşməsini azalda bilər.
Sosial və Davranış Riskləri
*Sosial Asılılıq (Sosial Parazitizm) Riski:* Bəzi hallarda nağd pul yardımları valideynlərin əmək bazarına daxil olmasını, işləmək motivasiyasını zəiflədə bilər. Ailələr dövlət müavinətinə güvənərək passivləşə bilərlər.
*Vəsaitin Təyinatı Üzrə Xərclənməməsi:* Nağd şəkildə verilən vəsaitin birbaşa uşağın inkişafına deyil, valideynlərin digər ehtiyaclarına (məsələn, borcların bağlanması, şəxsi xərclər) yönəldilməsi riski hər zaman mövcuddur.
#3. Azərbaycan Qanunvericiliyi və Mövcud Mexanizm
Azərbaycan qanunvericiliyində (məsələn, *"Sosial müavinətlər haqqında" Qanun* və müvafiq fərmanlar) hazırda klassik mənada hər uşağa verilən aylıq "uşaq pulu" yoxdur. Lakin dövlət *ünvanlılıq və kateqoriya* prinsiplərinə əsaslanan bir neçə dəstək proqramı tətbiq edir:
1. *Birdəfəlik müavinət:* Uşağın doğulmasına görə valideynlərə birdəfəlik maliyyə yardımı verilir.
2. *Ünvanlı Dövlət Sosial Yardımı (ÜDSY):* Ailənin adambaşına düşən gəliri ehtiyac meyarından aşağı olduqda, uşaqlar da daxil olmaqla bütün ailəyə aylıq yardım təyin edilir.
3. *Kateqoriyalar üzrə aylıq müavinətlər:*
* Şəhid ailələrinin, müharibə veteranlarının və əlilliyi olan şəxslərin uşaqlarına;
* Beşdən çox uşağı olan qadınlara (hər uşağa görə);
* Sağlamlıq imkanları məhdud olan 18 yaşınadək uşaqlara və s.
Qanunvericilik hər kəsə deyil, məhz **daha çox ehtiyacı olan və həssas qruplara** fokuslanmağı üstün tutur.
4. Beynəlxalq Praktika (Dünya Təcrübəsi)
Dünyada ailə dəstəyi proqramları əsasən iki model üzrə qurulur:
Model Tipi , Xüsusiyyətləri , Harada Tətbiq Olunur?
*Universal Model* Gəlirindən asılı olmayaraq ölkədəki bütün uşaqlara verilir. İnzibati idarəetməsi asandır, lakin büdcəyə yükü çox ağırdır. Almaniya, Fransa, Skandinaviya ölkələri
*Ünvanlı (Selektiv) Model* Yalnız ailənin gəliri müəyyən bir həddən aşağı olduqda və ya xüsusi sosial statusa malik olduqda verilir. Büdcəyə qənaət edir, lakin büdcəni alanları yoxlamaq mexanizmi mürəkkəbdir. Böyük Britaniya, ABŞ, əksər inkişaf etməkdə olan ölkələr
*Uşaq Kapitalı (Rusiya təcrübəsi):* Qonşu Rusiyada ikinci və sonrakı uşaqların doğulması zamanı böyük məbləğdə "Ana kapitalı" verilir, lakin bu pul nağdlaşdırıla bilməz; yalnız mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılmasına, uşağın təhsilinə və ya ananın pensiya fonduna yönəldilə bilər. Bu, vəsaitin təyinatı üzrə xərclənməsini sığortalayır.
Xülasə və Optimal Yanaşma
Azərbaycan şəraitində hər bir uşağa birbaşa nağd pulun verilməsi büdcə intizamı baxımından riskli görünsə də, ekspertlər daha balanslı bir model təklif edirlər. Məsələn:
* Nağd pul əvəzinə uşaqlar üçün "təhsil və tibb kuponlarının (vauçerlərinin)" verilməsi;
* Vəsaitin valideynin kartına yalnız uşaq bağçası, məktəb ləvazimatları və ya uşaq qidası mağazalarında keçərli olacaq şəkildə (şərti nağdsız transfer) köçürülməsi.
Bu yanaşma həm büdcə səmərəliliyini qoruyur, həm də gələcəyin sağlam və savadlı vətəndaşını yetişdirmək məqsədinə birbaşa xidmət edir.
Məncə ilk növbədə Azərbaycanda çürümüş kadr siyasətinin tənzimlənməsi lazımdır. Bir qalanıb sirri filmində olduğu kimi atın qabağına ət, itin qabağına ot qoyulduğu zaman zərfində nə təcrübədən nə də sağlam cəmiyyət inkişafından söz gedə bilməz. Buna millət vəkilləri və ictimai siyasi xadimlərdə daxildiri.
Müsbət nəticələr və tənzimləmələrin mümkün olduğu düzgün idarəetmə sistemində niyə övladlarımızı gözəl və zəmanətli yaşam tərzindən məhrum etməliyik?
Gələcəyimizdən bu günümüzü əsirgəməməliyik. Uşaqların haqqını özünə qaytaraq.
