01/11/2026
राजा ज्ञानेन्द्रको पतन नेपालको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण घटना हो। यसले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य गरी नेपाललाई विश्वको अन्तिम हिन्दु राज्यबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण गर्यो। यो परिवर्तन मुख्य रूपमा २०६२/६३ को जनआन्दोलन र त्यसपछिका राजनीतिक घटनाक्रमबाट सम्भव भयो।
पृष्ठभूमि: २०५८ को दरबार हत्याकाण्ड र ज्ञानेन्द्रको उदय
वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते भएको दरबार हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्र र राजपरिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भयो। त्यसपछि ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह (जन्म: वि.सं. २००४ असार २३) राजा बन्नुभयो। सुरुमा उहाँ संवैधानिक राजा मात्र हुनुहुन्थ्यो, तर पछि उहाँको शासन अधिकाधिक авторитारी बन्दै गयो।
निर्णायक मोड: २०६१ माघ १९ को शाही ‘कू’
वि.सं. २०६१ माघ १९ गते राजा ज्ञानेन्द्रले सरकार विघटन गरी आपत्काल घोषणा गर्नुभयो। प्रधानमन्त्रीलाई हटाएर आफैंले प्रत्यक्ष शासन सञ्चालन गर्नुभयो, राजनीतिक दलका नेताहरू, पत्रकारहरूलाई गिरफ्तार गर्नुभयो। यो कदमले जनतामा ठूलो असन्तुष्टि बढायो र विपक्षी शक्तिहरूलाई एकताबद्ध गरायो।
२०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन (जनआन्दोलन II)
२०६२ चैत अन्तिमदेखि वैशाखसम्म १९ दिनसम्म चलेको यो विशाल जनआन्दोलनमा लाखौं नेपाली सडकमा उत्रिए। सात राजनीतिक दल (सात दल) र माओवादी विद्रोहीहरूले संयुक्त मोर्चा बनाए। काठमाडौंलगायत देशभर ठूलो प्रदर्शन, हड्ताल र झडप भयो।
जनताको यो ऐतिहासिक विद्रोहका केही शक्तिशाली
राजतन्त्रको अन्त्य: २०६४–२०६५
• वैशाख २०६३: संसदले राजाको अधिकांश अधिकार खोसिदियो, नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्यो।
• मंसिर २०६३: सरकार र माओवादीबीच विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो।
• वैशाख २०६४: संविधानसभाको निर्वाचन भयो, माओवादी पहिलो दल बने।
• जेठ १५, २०६५: संविधानसभाको पहिलो बैठकले ५६०–४ मतले राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई गणतन्त्र घोषणा गर्यो।
राजा ज्ञानेन्द्रलाई १५ दिनभित्र नारायणहिटी दरबार छोड्न भनियो। उहाँ २०६५ जेठ २८ गते दरबार छोड्नुभयो।
राजा ज्ञानेन्द्रको पतन नेपालको आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो जनक्रान्तिमध्ये एक हो, जसले कम रक्तपातमा ठूलो राजनीतिक परिवर्तन ल्यायो। तर गणतन्त्र आए पनि राजनीतिक अस्थिरता कायमै छ।
