Cosmos Info

13/04/2026

Ulični svirači nisu retkost na ulicama Kragujevca, ali frula, kao jedan od najstarijih narodnih instrumenata, svakako jeste.

Veliku pažnju prolaznika privlači Mlađo Đoković, koji svakodnevno u gradu na Lepenici svira frulu.

31/03/2026

30. marta 2010. godine prestao je da funkcioniše internet domen .yu, čime je i poslednji internet kod vezan za ime Jugoslavije otišao u istoriju. Domen je prvobitno dodeljen SFRJ još 1989. godine i opstao je čak 19 godina nakon raspada države.

Od 1994. do 2005. godine upravljanje .yu domenom vodila je volonterska grupa profesora sa Elektrotehničkog fakulteta i Fakulteta organizacionih nauka u Beogradu, a nakon osnivanja RNIDS 2006. godine, upravljanje je prešlo na nacionalni registar domena Srbije.

Zanimljivo je da je Muzej Jugoslavije proglasio domen .yu svojim prvim virtuelnim eksponatom, kao digitalni artefakt koji svedoči o razvoju interneta i jedne države koja više ne postoji.

Na žalost, sa gašenjem .yu domena, zauvek je izgubljen veliki broj sajtova napravljenih pre 2010. koji nisu nikada prebačeni na novi domen.

17/03/2026

„Plavi sokolar“, Milica Zorić Čolaković

Milica Zorić Čolaković (1909–1989) bila je jedna od najznačajnijih umetnica tapiserije u Jugoslaviji.

Njeni radovi spajaju motive narodne mitologije sa duboko ličnim, unutrašnjim svetom. Tu se prepliću folklorni simboli, arhaični oblici i snažan osećaj unutrašnje napetosti.

Iskustvo Drugog svetskog rata ostavilo je dubok trag na njen rad. Kao zatočenica logora na Banjici, u kojem je bila zbog veze sa revolucionarom Rodoljubom Čolakovićem, umetnica je kroz svoje stvaralaštvo oblikovala lični odgovor na traumu.

Zato njene tapiserije deluju kao nešto između sna i sećanja, između narodne priče i lične ispovesti.

08/03/2026

Danas obeležavamo 8. mart – Međunarodni dan žena, ustanovljen 1910. godine na inicijativu Klare Cetkin u Kopenhagenu, u jeku borbe žena za radna, ekonomska i politička prava. Već naredne godine, milioni žena i muškaraca izašli su na ulice Austrije, Danske, Nemačke i Švajcarske, zahtevajući jednakost.

Nakon protesta petrogradskih radnica 1917. godine, koji je prerastao u Februarsku revoluciju i srušio carsku vlast, praznik je pomeren na 8. mart, u znak sećanja na ovaj događaj. Prava žena, koja su u početku bila priznata u Nemačkoj i Austriji, dolaskom nacista na vlast bivaju ukinuta i unazađena. Klara Cetkin, na čiju je inicijativu ovaj dan ustanovljen, emigrira u SSSR, gde je nakon smrti 1933. sahranjena u zidinama Kremlja uz najviše počasti.

Danas mnogi 8. mart vide samo kao priliku za poklone i cveće, ali on pre svega ostaje simbol borbe i podsećanje da je ravnopravan položaj žena – kao jedna od civilizacijskih tekovina – rezultat dugogodišnjih borbi i žrtava.

04/03/2026

Na današnji dan, 4. marta 1918. godine, zabeležen je prvi poznati slučaj neobičnog i veoma agresivnog gripa u vojnom kampu Funston u Kanzasu (SAD). Taj događaj danas se smatra početkom pandemije koja će ući u istoriju pod imenom španska groznica.

Bolest se munjevito proširila svetom, najviše zahvaljujući kretanju vojski tokom završne faze Prvog svetskog rata. U roku od samo nekoliko meseci virus je stigao do Evrope, Azije, Afrike i Južne Amerike.

Procene istoričara i epidemiologa govore da je zaraženo oko 500 miliona ljudi, odnosno približno trećina tadašnje svetske populacije. Broj umrlih procenjuje se između 50 i 100 miliona ljudi.

Za poređenje, Prvi svetski rat, koji je trajao od 1914. do 1918. godine, odneo je oko 15 do 20 miliona života. To znači da je pandemija španske groznice verovatno ubila više ljudi nego sam rat.

Iako se naziva „španska“, ova bolest verovatno nije nastala u Španiji. Naziv je nastao jer je Španija, kao neutralna zemlja u ratu, imala slobodnu štampu koja je otvoreno izveštavala o epidemiji, dok su zaraćene države često cenzurisale vesti kako ne bi širile paniku.

Posebno je neobično što je virus najčešće ubijao mlade i zdrave ljude između 20 i 40 godina, što je bilo suprotno tipičnim gripovima koji najčešće ugrožavaju decu i starije.

Pandemija je počela da jenjava tokom 1919. godine, ali je iza sebe ostavila ogromne demografske i društvene posledice širom sveta.

25/02/2026

Šest planeta biće vidljivo na istoj strani neba krajem februara, stvarajući utisak poravnanja. Nekada su se ovakve pojave smatrale predznakom velikih istorijskih preokreta, dok danas znamo da je reč o normalnoj geometriji Sunčevog sistema. Najbolje vreme za posmatranje biće 28. februara, neposredno nakon zalaska Sunca.

04/02/2026

Tvrdnja da se Buda nalazi u srpskom srednjovekovnom manastiru na prvi pogled deluje kao senzacionalizam. U vremenu teorija zavere, sumnja je prirodna. Međutim, ova priča je istinita i dobro dokumentovana.

Legenda o Budi je, kroz helenistički svet, Persiju i manihejstvo, ušla u hrišćansku tradiciju kao priča o Svetom Joasafu i pustinjaku Varlamu. Vekovima je smatrana istorijskom činjenicom, ušla u žitija svetaca, vizantijsku književnost i našla se na freskama manastira.

Tako se u XIV veku, u manastiru Visoki Dečani, pojavljuje freska svetog Joasafa – hristijanizovanog lika Sidarte Gautame. Monasi i freskopisci nisu znali da gledaju u Budu. Nauka će to shvatiti tek u XIX veku, kada filolozi i orijentalisti upoređuju tekstove i otkrivaju da je reč o istoj priči.

Buda je, sasvim neočekivano, više od 1500 godina kanonizovani svetitelj hrišćanske crkve – sa freskama, žitijima i danom u crkvenom kalendaru.

02/02/2026

U narodnoj mitologiji i epskoj tradiciji, nebeske pojave često se tumače kao znaci nadolazećih sudbinskih događaja. Poremećaj na nebu ne predstavlja prirodnu anomaliju, već nagoveštaj istorijskog loma.

Najpoznatiji prikaz ovog motiva nalazi se u narodnoj epskoj pesmi Početak bune protiv Dahija, gde promene na nebu prethode početku Prvog srpskog ustanka i najavljuju nasilni preokret u poretku sveta.

Isti arhetipski obrazac, u savremenom likovnom jeziku, pojavljuje se i u slici „Crni Đorđe sa vojvodama svojim“ (1986) slikara Milića od Mačve, koja iste događaje tumači kroz simboliku krvavog neba i balvana koji ga paraju, naglašavajući kosmičku dimenziju istorijske pobune.

Ovakav način tumačenja kosmičkih pojava bio je prisutan u mnogim društvima. U starogrčkom, reč kosmos označava poredak samog sveta, pa svako narušavanje neba u mitologiji simbolizuje lom samog poretka stvarnosti. Možemo reći da je Prvi srpski ustanak koji je srušio dotadašnji osmanski feudalni poredak, bio takva promena.

22/01/2026

Na današnji dan 1990. godine slovenačka delegacija napustila je 14. vanredni kongres Savez komunista Jugoslavije, nezadovoljna odbijanjem svojih i usvajanjem predloga srpske delegacije.

Kongres je obeležio otvoreni sukob između srpskih i slovenačkih delegata oko dalje sudbine države. Slovenački delegati zalagali su se za veću decentralizaciju Jugoslavije, dok je srpska delegacija insistirala na centralizaciji i donošenju odluka po principu „jedan čovek, jedan glas“.

Nakon odlaska slovenačke delegacije, srpska delegacija pokušala je da nastavi rad kongresa, ali su ga ubrzo napustile i delegacije ostalih republika, osim Srbije, Crne Gore i delegata JNA.

Ovaj događaj predstavljao je kulminaciju procesa koji su se unutar Jugoslavije odvijali tokom osamdesetih godina, a koji su okončani raspadom zajedničke države i gubitkom monopola vlasti od strane SKJ.

Nakon raspada jedinstvenog Saveza komunista Jugoslavije, preostali partijski aparat najvećim delom se konsolidovao u Srbiji i Crnoj Gori, ali bez kontinuiteta stare ideologije. Ostaci JNA su tokom 1992. godine transformisani u Vojsku Jugoslavije, a Srbija i Crna Gora su iste godine osnovale Saveznu Republiku Jugoslaviju, koja je pod tim imenom postojala sve do 2003. godine.

02/01/2026

Dok svet ulazi u 2026. godinu po takozvanom „univerzalnom“ Gregorijanskom kalendaru, pravoslavni svet ostaje podeljen između 25. decembra i 7. januara. Ta podela se često objašnjava pojednostavljeno – jedni su „prešli“ na Gregorijanski, drugi su „ostali“ na Julijanskom kalendaru. U stvarnosti, pitanje kalendara nikada nije bilo samo pitanje tačnosti, već i pitanje istorije, moći i identiteta.

Julijanski kalendar, uveden u doba Julija Cezara, nije bio politički neutralan alat, već način da se kontrola nad vremenom oduzme svešteničkoj oligarhiji i centralizuje u rukama države. Gregorijanski kalendar, iako precizniji, nastaje u kontekstu verskih ratova i borbe za legitimitet Rimokatoličke crkve. Njegovo širenje širom sveta pratilo je uspostavljanje modernih država, kolonijalna osvajanja i globalni ekonomski sistem.

Manje je poznato da je 1923. godine srpski naučnik Milutin Milanković na Carigradskom saboru predložio Revidirani julijanski kalendar, astronomski precizniji i od Julijanskog i od Gregorijanskog, namenjen upravo pravoslavnim crkvama. Iako usvojen i od strane Srpske pravoslavne crkve, njegova primena odložena je dok ga ne prihvate i ostale pravoslavne crkve – i to odlaganje traje do danas.

U međuvremenu, u javnosti se često pogrešno pretpostavlja da su pravoslavne crkve koje Božić slave 25. decembra, zapravo prešle na "katolički" Gregorijanski kalendar.

Više o tome možete pročitati u članku ispod:
https://cosmosinfo.rs/drustvo/nova-2026-godina-i-kalendarski-paradoksi-pravoslavnog-sveta

03/12/2025

U noći između 2. i 3. decembra 1984. godine, indijski grad Bopal doživeo je najveću industrijsku katastrofu u ljudskoj istoriji.

U postrojenju američke kompanije Union Carbide Corporation (UCC), gde se proizvodio pesticid metil-izocijanat (MIC), došlo je do nekontrolisane hemijske reakcije i oslobađanja ogromne količine toksičnog gasa. Indijski narod Bopala probudio se u paklu.

Gas se širio nisko pri zemlji i ulazio u kuće, kolibe i ulice siromašnih radničkih četvrti koje su se nalazile tik uz fabriku. Ljudi su počeli da se guše, gube vid, povraćaju i padaju bez svesti. Do jutra, ulice Bopala bile su prekrivene hiljadama mrtvih.

Tokom same nesreće posebno su se istakli radnici železničke stanice u Bopalu, koji su, uprkos naredbi da se povuku, nastavili da rade na evakuaciji stanovništva. Njihova hrabrost spasila je hiljade ljudi, a mnogi su ovaj čin platili životom.

Precizni podaci o broju stradalih nikada nisu u potpunosti utvrđeni. Procene govore o 3.700 do 11.000 mrtvih u prva tri dana, dok se ukupan broj teško obolelih i žrtava dugoročnih posledica meri stotinama hiljada. Oko pola miliona ljudi bilo je izloženo gasu, a mnogi su godinama nakon nesreće razvijali teška hronična oboljenja, a njihovi potomci genetske poremećaje.

Naknadna ispitivanja utvrdila su da su bezbednosni standardi u fabrici u Bopalu bili višestruko niži od onih u istovetnom postrojenju iste američke kompanije u Zapadnoj Virdžiniji.

Varen Anderson, direktor kompanije čija je fabrika izazvala nesreću, bio je nakratko uhapšen u Indiji, a zatim je pušten uz kauciju da bi nakon toga pobegao u SAD koje su do kraja njegovog života odbijale da ga izruče Indiji. Lokalni rukovodioci bili su osuđeni na dve godine zatvora, ali su ubrzo pušteni.

Kompanija se na kraju nagodila da isplati štetu u iznosu od 470 miliona dolara, što se u to vreme smatralo neadekvatnom sumom za ovakvu tragediju, i mnogi su smatrali da je Indija podlegla međunarodnim pritiscima kako bi ovo prihvatila. Varen Anderson umro je 2014. godine na Floridi u 92. godini.

Herojska borba bopalskih železničara, bila je predmet više filmova, ali je izvan Indije ostala praktično nepoznata.

12/11/2025

Dejan Ristanović (1963–2025) bio je jedan od ključnih ljudi u razvoju informatičke kulture na prostoru Srbije i bivše Jugoslavije. Kao autor, novinar i urednik, odigrao je presudnu ulogu u približavanju računara široj javnosti u vreme kada su oni bili predmet interesovanja male niše ljudi.

Preminuo je Dejan Ristanović — jedan od ključnih ljudi u razvoju informatičke kulture na prostoru Srbije i bivše Jugoslavije.