06/10/2025
Biyya galaana Indiyaan marfamtee argamtu ummata, afaan, aadaafi qabeenya Uumamaa addaddaan kan badhaate Madagaaskaar rakkoo siyaasdinagdee biyyattii mudateen gaaga'ama hamaa keessa jirti.
Faransaay, Jaarraa 19'ffaa keessa mormii cimaan utuu ishee mudatuu, sochii cimaa taasisteen bara 1896'tti Madagaaskaariin koloneeffatte. Biyyattiin waggaa 60'n booda walabbummaashee bara 1960'tti mirkaneefatte. Prezidaantii jalqabaa Philibert Tsiranana nama jedhamu muudde. Bara 1972'tti Mormiin hamaa biyyattii raase; mootummaa jalqabaa biyyattiis fonqolcha godhameen aangoorraa darbame.
1975–1991 Pirezidaantii haaraa Didier Ratsirakaa, mootummaa haaraa tahuun biyyatti hogganaa ture.
1991–2002 Rakkoolee siyaasaa fi diimokraasii irratti qorannoon adeemsifame. Jijjiiramni biyyatti keessatti mullachuu dide. Mormiin, jeequmsi biyyattii keessatti ittuma fufe.
Xumurarratti bara 2009 fonqolcha gaggeeffameen Pirezidaantiin biyyattii Dider Ratsirakaan aangoorra darbamee, Andriy Rajo'elinaan yeroo duraaf aangoo fudhate. 2014'ttimmoo filannoo gaggeeffaneen Rajoelina aangoo gadhiise.
2018'tti irra deebiin Rajoelina filannoo mo’ate; prezidaantii ta’uun deebi’ee aangoo qabate.
Biyyattii keessatti mootummaan jijjiiramee aango qabatus jijjiiramni siyaas dinagdee hin jiru. Faayidaan hawaasaa cinatti hafee dantaa dhuunfaaf fiigama. Malaanmaltummaan daraan babal'ate.
Yeroo ammaatti biyyattiin mormiifi jeequmsa cimaa keessa jirti. Sababni isaas: Hanqinni bishaaniifi Ibsaa yeroo dheeraaf turuu, malaanmaltummaafi hoggansa amanamaa dhabuu, beelaafi rakkoon dinagdee cimaan biyyatti mudachuufi hoji dhabdummaan warreen akka fakkeenyaatti ka'aniidha.
Prezidaantiin biyyattii, mormii cimaa jalaa ba’uuf, Labsii magaalaa guddoo Antananarivo keessatti labsuun mormii to’achuuf yaale.
Paartileen siyaasaa hedduun aangoo qabachuuf wal dorgoman, garuu walitti bu’iinsi fi waliigaltee dhabuun isaan gidduutti ni mul’ata. Hawaasni hedduun paartilee amanuu dhabuun rakkoo diimokraasii hammeessaa jira.
Bara dheeraaf, siyaasni biyya kana jeequmsaafi mormii hamaa waliin hidhata qaba. Prezidaantoonni hedduun yeroo isaanii keessa mormii uummataatu isaan mudata.
prezidaantii yeroo ammaa Madagaaskaar, Andiriy Rajo'elinaa irratti mormii guddaan adeemsifamaa jira. Sababni isaa rakkoolee dinagdee, balaa ibsaa fi bishaanii, hoji dhabdummaafi, malaammaltummaafi hoggansa gasrii dhabuu dha.
Biyyattiin Lolaa fi manca’uu bosonaan wal qabatee dhukkuba, beela fi hiyyummaa cimaa keessa jirti.
Kaaba biyyatti keessatti waggoota afur oliif beelli cimaan mudachaa ture UN. Akka gabaasa UN'tti "biyyatti keessatti namoonni miliyoona tokkoo ol gargaarsa nyaataa irratti hirkatu" jedha.
Yeroo ammaas mormitoonni Gen-Z daandii Antananarivo, Madagascar irratti poolisii waliin walitti bu’uu itti fufuun pirezidaantiin biyyattii Andry Rajoelina akka aangoo gadhiisan dhiibbaa gochaa jiraachuun isaanii ni himama.
Mormiin kun Adoolessa 25, 2025 kan eegale yoo ta’u, gaaffiiwwan ummataas dabalaa dhufee jira. kunis aangoo gadhiisuu Pirezidaantii Raajoeliinaa dabalateeti.
Guyyaa kaleessaa dura Raajoelinaan ibsa kennaniin: “rakkoolee jiran qeequun kana booda ummanni daandii irratti mul’achuu hin qabu,” jechuun mormii Ummatni Mootummaarratti geggeesseef deebii kennaniiru.
Mormiin erga jalqabee guyyoonni kudhan darbaniiru. Mormitoonni hedduun ajjeefamanii, kaan ammoo madaa’uun isaanii gabaafamaa jira.
Haa ta’u malee, Ummanni mootummaa biyya bulchaa jirurratti deebii kennaniin: “Nuti murtoo dhumaarra jirra,” jechuun hanga Pirezidaanti Raajoelinaan aangoo gadhiisanitti mormiidhaan sagalee isaanii dhageessisuu akka itti fufanis himanii jiru.
Andiriiy Rajo'eelinnan Caasaa mootummaa isaa diigus, ammallee ummanni jijjiiramni dabalataa akka godhamu gaafatee jira, kunis Pirezidaantichi ofii isaanii aangoo gadhiisan dabalateeti.
© Obsumaan Andargee
