24/09/2026
23 ਸਤੰਬਰ 1986 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ 800 ਗ੍ਰਾਮ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਤਲ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਘਾਟ ਵਿਖੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। 26 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 300 ਗ੍ਰਾਮ ਛੋਲੇ ਹੀ ਖਾਧੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੇਟ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ (ਸ਼ੋਚ) ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 2 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਯਤਨ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਏ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦਿੱਲੀ ਸਮੇਤ 36 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਰੇਆਮ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲੁੱਟੀ ਗਈ, ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਆਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸੈਨਿਕ ਬਲ ਖਾਮੋਸ਼ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਬਣੇ ਰਹੇ।
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿੰਸਕ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਵੰਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਸੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਏਮਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ 'ਤੇ ਵੀ ਪੱਥਰਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਐਚ.ਕੇ.ਐਲ. ਭਗਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਸਾ ਹੋਰ ਭੜਕ ਗਈ। ਸ਼ਾਮ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਆਈ.ਐਨ.ਏ. ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਸਰੋਜਨੀ ਨਗਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਸਾੜਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੋਟਰ ਲਿਸਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ 'ਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਮਨਮੋਹਨ ਦੇਸਾਈ' ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰਸੀਦਾਂ ਕਟਵਾਈਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਮੁੜ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਭੜਕੇ।
ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕੋਈ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਿਆ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ 300 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ .12 ਬੋਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਕੱਟਾ (ਪਿਸਤੌਲ) ਖਰੀਦ ਕੇ, ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਾਰਤੂਸ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।
2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜਘਾਟ ਵਿਖੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਭਾਈ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 30-40 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਘੱਟ ਮਾਰੂ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਦੂਜੀ ਗੋਲੀ ਮਿਸ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਤੀਜੀ ਗੋਲੀ ਦੇ ਛੱਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ 6 ਕਮਾਂਡੋਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਗੇ। ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਧੂਆਂ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 56 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈ-ਇੰਟੈਂਸਿਟੀ ਲਾਈਟਾਂ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੀ-ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਜਾਂ ਵਕੀਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਰਹਿ ਕੇ ਘਾਤ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਚੈਪਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
