30/05/2026
આનું વનસ્પતિ વિશેષ
*ગોંદ કતીરા – કુદરતી દૈવી દ્રવ્ય Tragacanth Gum*
આજના જમાનામાં જ્યાં દરેક વસ્તુનો સંતુળિત ઉપયોગ મહત્વ ધરાવે છે, ત્યાં કુદરત આપેલું એવું એક અનમોલ ભેટ છે – ગોંદ કતીરા. આ એક જાતનું કુદરતી ગમ છે, જે ખાસ કરીને Astragalus gummifer નામના છોડમાંથી મળે છે. પર્વતીય અને સુકાસૂકા પ્રદેશોમાં પથ્થરાળ જમીનમાં ઉગતા આ છોડમાંથી ગોંદ મેળવવાની રીત જ પોતાની જગ્યાએ અનોખી છે.
ગોંદ કતીરા છોડની છાલ પર નાના કાપા કરવાથી છોડ પોતાની રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા સ્વરૂપે એક પડથીનું સફેદથી પીળા અથવા જાંબલી રંગનું પદાર્થ બહાર કાઢે છે. આ જ પદાર્થ રવિની ગરમીમાં સૂકી જતાં અડધા પારદર્શક, કઠોર અને ભંગુર ક્રિસ્ટલ સ્વરૂપે રૂપાંતરિત થાય છે. આ ગોંદ પછી હળવેથી ઉતારી લેવામાં આવે છે અને તેના બેકારો, કચરાથી મુક્ત કરીને ઉપયોગ લાયક બનાવવામાં આવે છે.
આ ગોંદને જ્યારે પાણીમાં પલાળી શકાય છે ત્યારે તે ફૂલીને જેલ જેવી માશા બનાવી દે છે. તેથી તેનું ઘણાં બાંધક, ઘાટ લાવનારા અને શીતલ ગુણો માટે Ayurvedic તેમજ ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં વિશેષ સ્થાન છે. ફાલૂદા, ઠંડાઈ, શરબત, લાડુ, કેક અને આયુર્વેદિક દવાઓમાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ખાસ કરીને ઉનાળાના મોસમમાં આ શરીરને ઠંડક આપતું, આંતરડાને મજબૂત બનાવતું અને પાચનતંત્રને સહારો આપતું હોવાથી લોકપ્રિય બની રહ્યું છે.
આ ગોંદ સંપૂર્ણ શાકાહારી, નોન-ટોક્સિક અને કુદરતી રીતે મળતું હોવાથી તેનો industrial substitute તરીકે પણ વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે – ખાસ કરીને જ્યાં gelatin જેવી non-veg ઘટકો વાપરવી ન હોય ત્યાં Gond Katira ખૂબ જ સહાયક બને છે.
આ રીતે, ગોંદ કતીરા માત્ર એક વનસ્પતિજ પદાર્થ નથી, પણ કુદરતનો એક શીતલ, આરોગ્યદાયક અને અત્યંત ઉપયોગી અવતાર છે – જે આપણી પરંપરાઓમાં શામેલ છે અને આજે વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ માન્ય અને ઉપયોગી સાબિત થઇ રહ્યો છે.
ગોંદ કતીરા – કુદરતી દૈવી દ્રવ્ય
એક નાનકડું અનામ પદાર્થ – જે દેખાવમાં ઠરતું કે અવ્યક્ત લાગે, પણ અંદરથી તદ્દન દૈવી ભેટ સમાન છે. આ છે ગોંદ કતીરા, એ વૃક્ષમાંથી ઝરણાની જેમ ટપકતું તત્ત્વ, જે શરીર માટે શાંતિકારક અને મન માટે શીતલતાદાયક છે. કુદરત જ્યારે પૃથ્વી પર તાપનું તોફાન મોકલે છે, ત્યારે એનો જ પ્રતિસાદ હોય છે – ગોંદ કતીરા!
________________________________________ શરૂઆત: માળખું નહિ, માળસું છે
ગોંદ કતીરા કોઈ ફૂલોવાળો કે આકર્ષક છોડ નથી. તે છે મધ્ય એશિયા અને પશ્ચિમ એશિયા તરફના પર્વતીય પ્રદેશોમાં ઉગતું એક નાના પાનવાળું ઝાડીરૂપ વૃક્ષ – Astragalus gummifer. એની છાલમાંથી કુદરતી રીતે પ્રવાહી સ્વરૂપે ચીકટ પદાર્થ નીકળે છે, જે હવામાં આવે તો ધીમે ધીમે જેલી જેવી સ્વરૂપ પામે છે. એને જ આપણે "ગોંદ કતીરા" કહીએ છીએ.
________________________________________
મૌન શીતળતાનું સૂત્ર
જ્યાં બાકી પદાર્થો શરીરને ગરમ કરે છે, ત્યાં ગોંદ કતીરા મૌન ઠંડક આપે છે. એમાંથી કોઈ બળવો નહિ ઉગે, કોઈ ઝળહળાટ નહિ થાય. એ ઘૂંટાઈને, પલળીને, શાંતપણે શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચે છે. એ પાણી પીતું રહે છે – પણ એ પાણી જેવાં જીવનમાં જીવ આપે છે.
શરીરમાં જો તાપ વધ્યો હોય, જો ઉકળાટ કે ઉશ્કેરો સતાવતો હોય, તો એણે નીરવતાથી આ બધું શમાવવું છે. જાણે કોઈ સંત મૌનમાં સંઘર્ષ શમાવે એમ – એ છે ગોંદ કતીરાનું તત્વ!
________________________________________
આધ્યાત્મિક રૂપક: નમ્રતાનો પદાર્થ
ગોંદ કતીરા પોતે કોઇ સુગંધ નથી ફેલાવતું, કોઇ સ્વાદ નથી જમાવતું, પણ જ્યાં ઉમેરાય ત્યાં પોતાનો અદૃશ્ય યોગદાન આપે છે. એના પરિભાષામાં ‘અહં’ નથી. એનો મૂલ્ય તેની નમ્રતામાં છે. એક બુંદ પલાળી દો – તો જાતે પોતાને ફુલાવશે. પણ ઝબકશે નહિ. એમાંથી આપણને “વિશ્વસનિય નિવૃત્તિ” શીખવા મળે – સેવા કરે પણ દાવો નહિ કરે.
________________________________________ તત્વજ્ઞાન દ્રષ્ટિએ: ઉષ્મા સામેનો તત્વ સંવાદ
તમે જોશો કે કુદરતમાં જ્યાં પણ તીવ્રતા છે, ત્યાં સમતોલતા માટે કશોક શીતલ તત્વ હાજર હોય છે. ઉનાળાની ગરમીમાં ગરમ પવન, તાપમાનનો ત્રાસ – ત્યારે આવતી શીતલતા છે ગોંદ કતીરા. એ રિવાઈન્ડ બટન જેવું છે – જે શરીરને ફરીથી સંયમમાં લાવે છે.
જ્યાં તાપ હોય ત્યાં શમન પણ હોય – એ છે પ્રકૃતિનો નિયમ.
અને એ શમન તત્વ છે – ગોંદ કતીરા.
________________________________________
ઉપયોગઃ શારીરિકથી માનસિક આરામ સુધી
• પલાળી પીવો – ઉનાળામાં ઠંડાઈ માટે
• ફાલૂદામાં ઉમેરો – સ્વાદ સાથે આરામ
• દૂધ, લસ્સી, શરબતમાં જોડો – તાસીરમાં સંતુલન
• ત્રણો દોષ (વાત, પિત્ત, કફ) ને શમાવનાર ત્રાણદ્રવ્યરૂપ
• શારિરીક નહીં, માનસિક ગરમાવ પણ શમાવનાર સહયોગી
________________________________________
અંતિમ પંક્તિ – ગોંદ કતીરા એક ઉપદેશ છે
સતત પલાળાતા રહો...
જીવનમાં તાપ આવતાં રહે,
પણ આપણે તો ગોંદ કતીરા જેવા બનવા –
ખુદને ફુલાવી, જગતને ઠંડક આપવી છે!
Gond Katira (ગોંદ કતીરા) એ કુદરતી રેસિન છે, જે ખાસ કરીને Astragalus જાતિના છોડમાંથી મળે છે. તેનો ઉપયોગ ભારત સહિત વિશ્વના ઘણા દેશોમાં આયુર્વેદિક, ફાર્માસ્યુટિકલ અને ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં થાય છે. હવે જોઈએ કે Gond Katira કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે – તેની વિધિ નીચે આપેલી છે:
________________________________________
Gond Katira ની ઉત્પત્તિ પ્રક્રિયા (Extraction Process)
1. સ્રોત છોડની ઓળખ (Source Plant Identification)
• Gond Katira Astragalus gummifer જેવી જાતિઓમાંથી મળે છે.
• આ છોડ સામાન્ય રીતે પર્વતીય, સુકા અને પથરાળ પ્રદેશોમાં (ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન, કાશ્મીર, પંજાબ) ઉગે છે.
2. છાલને પર ચીરા કરી પ્રવાહિકાને બહાર લાવવી (Tapping Process)
• વૃક્ષ કે છોડની છાલ (bark) પર નાની ચીરો પાડવામાં આવે છે.
• આ ઇજાના પ્રતિક્રિયા રૂપે છોડ પોતાનો રક્ષણાત્મક રસ/ગમ બહાર કાઢે છે.
• આ ગમ-રસ એજ Gond Katira છે – જે શરૂઆતમાં પછરાઈ પ્રવાહી રૂપમાં હોય છે.
3. સૂકવવાની પ્રક્રિયા (Drying Process)
• રેસિન (ગમ) બહાર નીકળ્યા પછી તેને છોડ પર જ સૂકવા માટે રહી દેવામાં આવે છે.
• તે જાંબલી, સફેદ અથવા પછળું પીળું થઈને સૂકાઈ જાય છે.
• સૂક્યા પછી તે અડધા પારદર્શક, ભુરા, સફેદ અથવા પેલું kristalline ટુકડાવાળું રૂપ ધારણ કરે છે.
4. હાથથી ભેગું કરવું (Harvesting by Hand)
• સૂકાઈ ગયેલ Gond Katiraને હાથથી અથવા હળવા સાધનો વડે દૂર કરવામાં આવે છે.
• પછી તેને છાંટીને ભેળસેળથી મુક્ત બનાવવામાં આવે છે.
5. શુદ્ધિકરણ (Purification – If Required)
• મોટા ભાગે તેનો ઉપયોગ સૂકા પાવડર કે ક્રિસ્ટલ સ્વરૂપે થાય છે.
• કેટલાક industrial uses માટે તે further filtering/shaping પ્રક્રિયા માથી પસાર થાય છે.
________________________________________
વ્યાપારિક સ્વરૂપ
• ફ્લેક્સ / કટકાં / ક્રિસ્ટલ સ્વરૂપે
• પાવડર સ્વરૂપે (food-grade / pharma-grade)
• ગોંદ કતીરાને પાણીમાં ભીંજવાથી તે ફૂલીને જેલ જેવી માશામાં ફેરવાઈ જાય છે.
________________________________________
પ્રક્રિયા સમયે ધ્યાનમાં લેવા જેવી બાબતો
• ગરમ પાણીથી નહીં પણ ઠંડા પાણીમાં ભીંજવવો વધુ યોગ્ય.
• ભારે ભેજથી બચાવવું જોઈએ, નહીંતર fungal development થાય શકે.
• શુદ્ધ Gond Katira ક્યારેક “ટૂંકો, ફાટેલો અને ઝીણો ક્રિસ્ટલ” જોવા મળે છે – જે શરબત, ફાલૂદા વગેરેમાં વપરાય છે.
ભારતમાં ગોંદ કતીરાની ખેતી અને પ્રાપ્તિ:
વિસ્તાર જ્યાં ઉગાડવામાં આવે છે:
1. જમ્મુ અને કાશ્મીર (લદ્દાખ, કારગિલ જેવા પર્વતીય વિસ્તારો)
– અહીં તે કુદરતી રીતે ઉગે છે અને સ્થાનિક જાતિઓ દ્વારા પરંપરાગત રીતે એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
2. હિમાચલ પ્રદેશ (લા haul–Spiti, કિનૌર)
– ઊંચા પહાડી વિસ્તારોમાં એની જાતિ જોવા મળે છે.
3. ઉત્તરાખંડના ઉચ્ચ પર્વતીય પ્રદેશો
– ખાસ કરીને નમજાદ રહિત અને પથ્થરી જમીનમાં.
4. રાજસ્થાનના કચ્છના નજીકના અર્ધશુષ્ક પ્રદેશો (ભૂજ, બરમેર)
– અહીં કેટલીક જાતિઓને નિયંત્રિત પદ્ધતિથી ઉગાડવામાં આવે છે.
ભારત સરકાર અને સંશોધન સંસ્થાઓ દ્વારા પ્રયત્નો:
• CSIR–IHBT (પલંપુર, હિમાચલ)
– ગોંદ કતીરાની વૈજ્ઞાનિક ખેતી અને ગુણવત્તા સંશોધન પર કાર્યરત.
• Ayush મંત્રાલય અને આયુર્વેદિક ફાર્મિંગ પહેલો
– આ ઔષધીય વનસ્પતિને પ્રોત્સાહન માટે યોજનાઓ ચાલી રહી છે.
Gond અને Gond Katira બે જુદા-જુદા પદાર્થો છે – બંને રેસિન (gum/resin) પ્રકારના જ હોવા છતાં તેમનું વનસ્પતિસ્રોત, રચના, ગુણધર્મો અને ઉપયોગમાં સ્પષ્ટ ભિન્નતા છે.
સંકલન :- કકુભા બી રાઠોડ. શ્રી ચગિયા પ્રાથમિક શાળા. તા સુત્રાપાડા જી. ગીર સોમનાથ.
