13/08/2026
कोकणातील जुन्या घरात आजी म्हणजे घराचा खरा आधार असायची. कौलारू घर, मातीचं अंगण, लाकडी खिडक्या-दारे, पडवीतली चूल आणि आजूबाजूला हिरवाई... या सगळ्या वातावरणात आजीची माया घराला एक वेगळीच ऊब द्यायची.
सकाळी लवकर उठून देवापुढे दिवा लावणे, अंगण सारवणे, तुळशीला पाणी घालणे आणि घरातील लहान मुलांना प्रेमाने जवळ बसवणे, हा आजीचा रोजचा दिनक्रम असायचा. मुलांना ती जुन्या काळातील गोष्टी सांगायची, चांगले संस्कार शिकवायची आणि मोठ्यांचा आदर, कष्टाची किंमत, निसर्गाची काळजी आणि माणुसकी यांचे धडे द्यायची.
आजीच्या जवळ असायची तिची छोटीशी बटवा-पटवी. त्या बटव्यात घरगुती उपयोगाच्या अनेक वस्तू आणि औषधी वनस्पती असायच्या. सुंठ, हळद, ओवा, जिरे, बडीशेप किंवा इतर घरगुती पदार्थांचा उपयोग आजी आपल्या अनुभवाने करायची.
आजीचा बटवा हा तिच्या पारंपरिक ज्ञानाचा भाग होता. पावसाळ्याच्या दिवसांत घराच्या कौलांवर टपटपणाऱ्या पावसाचा आवाज, अंगणात साचलेलं पाणी, ओल्या मातीचा सुगंध आणि झाडांवरून टपकणारे थेंब... अशा वातावरणात आजी मुलांना आपल्या मांडीवर बसवून जुन्या काळाच्या आठवणी सांगायची.
बाहेर मांजर, कुत्रा, कोंबड्या आणि घराजवळची जनावरं दिसायची. घराभोवती नारळ, सुपारी, आंबा, फणस आणि केळीची झाडं डोलत असायची.
आजीच्या हातची साधी भाकरी, भाजी, चटणी आणि गरम भात यांची चव आजही अनेकांच्या आठवणीत जिवंत आहे. घरातील प्रत्येक कामात तिचा अनुभव आणि प्रेम मिसळलेलं असायचं.
आजी म्हणजे घरातला प्रेमाचा झरा… तिच्या चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्यांमध्ये आयुष्याचा मोठा अनुभव दडलेला असतो आणि तिच्या मायेच्या स्पर्शात संपूर्ण घराला आपलेपणाची ऊब मिळते. घरात कितीही माणसं असली तरी प्रत्येकाची विचारपूस करणारी, प्रत्येकाच्या सुख-दुःखाची काळजी घेणारी व्यक्ती म्हणजे आजी.
लहान मुलं आजीभोवती जमली की तिच्या गोष्टी सुरू व्हायच्या. जुन्या काळातील अनुभव, गावच्या आठवणी, शेतातील कामं, निसर्ग, प्राणी-पक्षी आणि माणुसकीच्या गोष्टी सांगत ती मुलांना नकळत ज्ञान देत असे. तिच्या गोष्टींमधून मुलांना चांगलं वागणं, मोठ्यांचा आदर करणं, कष्ट करणं आणि गरजू माणसाला मदत करणं शिकायला मिळायचं.
आजीचा जीव फक्त नातवंडांमध्येच नसतो; घरातील प्रत्येक व्यक्ती तिच्यासाठी आपली असते. “जेवलात का?”, “कुठे चाललात?”, “तब्येत ठीक आहे ना?”, “काही हवं आहे का?” अशा छोट्या छोट्या प्रश्नांमधून तिचं प्रेम सतत जाणवत राहतं. एखाद्याच्या चेहऱ्यावर उदासी दिसली की आजीच्या नजरेतून ती सुटत नाही.
कोकणातील जुन्या घरात तर आजीचं वेगळंच विश्व असायचं. कौलारू घर, मातीचं अंगण, पडवीतली चूल, तुळशीवृंदावन, आजूबाजूची हिरवीगार झाडं आणि पावसाळ्यात टपटपणारे पावसाचे थेंब… या सगळ्या वातावरणात आजी घराला जिवंतपणा द्यायची.
तिच्या हातात घरगुती अनुभवाची शिदोरी आणि मनात माणसांविषयी अपार प्रेम असायचं. कुणी आजारी असेल तर त्याची काळजी, कुणी बाहेरून आलं तर त्याची विचारपूस आणि लहान मुलांनी काही चूक केली तर प्रेमाने समजावून सांगणं—हे सगळं तिच्या स्वभावातच असायचं.
आजीचं ज्ञान पुस्तकातलं नसतं; ते आयुष्य जगताना मिळालेलं असतं. तिचे शब्द साधे असतात, पण त्यामागे अनुभवाची ताकद असते. म्हणूनच आजी सांगते ती प्रत्येक गोष्ट मुलांसाठी आयुष्यभराची शिकवण बनते. आजी म्हणजे मायेची सावली, अनुभवाचा खजिना, संस्कारांची शिदोरी आणि घराला जोडून ठेवणारी प्रेमाची सुंदर वीण. आजी घरात असेल तर घर फक्त घर राहत नाही—ते प्रेमाने भरलेलं आपलंसं घर बनतं.
आज काळ बदलला, घरे बदलली आणि जीवनशैलीही बदलली. पण त्या जुन्या घरात बसलेली वयस्कर आजी, तिच्या गोष्टी, तिचे संस्कार, तिची माया आणि तिच्या अनुभवाची शिदोरी ही कोकणाच्या संस्कृतीची अमूल्य आठवण आहे.
कोकणातील आजी म्हणजे फक्त घरातील वयस्कर व्यक्ती नव्हती; ती घराची संस्कृती, परंपरा, माया आणि अनुभव जपणारी जिवंत शिदोरी होती. #कोकणप्रेम #गुहागर #आजी #कोकण
