10/10/2026
#হস্তিনাপুৰৰ ৰাজপ্ৰসাদত এক নীৰৱতাই গ্ৰাস কৰিছিল। দিনবোৰ অতি গধুৰ হৈ পৰিছিল। ৰজা শান্তনুৱে আহাৰ-নিদ্ৰা প্ৰায় ত্যাগ কৰিছিল। তেওঁ গুতেই দিনটো নিজৰ শয়নকক্ষত পৰি থাকে, কাৰো সৈতে কথাও নাপাতে। আনকি প্ৰাণতকৈ প্ৰিয় পুত্ৰ দেৱব্ৰতকো তেওঁ মাতিবলৈ এৰি দিছিল। প্ৰেমৰ এক অবুজ পিয়াহ আৰু পুত্ৰৰ প্ৰতি থকা ন্যায়বোধ— এই দুই বিপৰীত সোঁতৰ মাজত পৰি ৰজা ভিতৰি ভিতৰি নিঃশেষ হৈ গৈছিল।
পিতৃৰ এই মৰ্মান্তিক অৱস্থা জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ তথা যুৱৰাজ দেৱব্ৰতৰ চকুৰ পৰা সাৰি যোৱা নাছিল। তেওঁৰ হৃদয়ে কান্দি উঠিছিল। যিজন পিতৃয়ে তেওঁক পোৱাৰ পিছত সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সুখ বিচাৰি পাইছিল, তেওঁ আজি কিয় ইমান নিসংগ?
এদিন শান্তনুৰ কোঠাৰ বাহিৰত দেৱব্ৰতে ৰজাৰ বিশ্বস্ত সাৰথি (ৰথ চালক) প্ৰধান অমাত্যক লগ পালে। দেৱব্ৰতে দৃঢ় অথচ চিন্তিত স্বৰেৰে সুধিলে—
"অমাত্যবৰ্য, আপুনি মোৰ পিতৃৰ ছাঁৰ দৰে। আপুনি মোৰ ওচৰত একো লুকুৱাব নোৱাৰে। কোৱা, দেউতাৰ এই নৰক যন্ত্ৰণাৰ কাৰণ কি? সমগ্ৰ ৰাজ্য শান্তিপূৰ্ণ, শত্ৰুৰ কোনো ভয় নাই, মইও পিতৃৰ প্ৰতিটো আদেশ শিৰোধাৰ্য কৰিছোঁ। তেন্তে দেউতাই কাৰ বাবে চকুলো টুকিছে?"
পুৰণি অমাত্যজনে দীঘল নিশ্বাস এটা পেলাই চাৰিওফালে চালে আৰু ক’লে, "যুৱৰাজ, আপোনাৰ দৰে পুত্ৰ পাই যিকোনো পিতৃয়েই ধন্য হ’ব। কিন্তু মহাৰাজ শান্তনুৰ মনৰ ব্যাধি অতি গভীৰ। কিছু দিনৰ আগতে তেওঁ যমুনাৰ পাৰত ধীবৰৰাজ দাসৰাজৰ কন্যা সত্যৱতীক লগ পাইছিল। মহাৰাজ তাইৰ প্ৰেমত আকুল হৈছে।"
দেৱব্ৰতৰ মুখত এক বুজিব নোৱাৰা হাঁহি বিয়পি পৰিল, "ই দেখোন আনন্দৰ কথাহে অমাত্য! দেউতাই যদি পুনৰ সংসাৰ কৰিব খোজে, তেন্তে মই নিজেই গৈ সেই কন্যাক আদৰি আনিম। ইয়াত দুখ কৰিবলগীয়া কি আছে?"
"কথাটো ইমান সহজ নহয় যুৱৰাজ," অমাত্যৰ কণ্ঠস্বৰ এইবাৰ কঁপি উঠিল, "ধীবৰৰাজে এক কঠিন আৰু নিষ্ঠুৰ চৰ্ত ৰাখিছে। তেওঁৰ চৰ্ত অনুসৰি সত্যৱতীৰ গৰ্ভজাত সন্তানেহে হস্তিনাপুৰৰ পৰৱৰ্তী ৰজা হ’ব লাগিব। অৰ্থাৎ, আপোনাৰ অধিকাৰ কাঢ়ি ল’ব লাগিব। মহাৰাজে আপোনাক প্ৰাণতকৈ বেছি ভাল পায়, সেয়েহে তেওঁ এই চৰ্ত নাকচ কৰি উভতি আহিল। কিন্তু তেওঁ সত্যৱতীক পাহৰিব পৰা নাই। তেওঁ নিজৰ প্ৰেম আৰু আপোনাৰ প্ৰতি থকা ন্যায়ৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ ধুমুহাত পৰা পাতৰ দৰে কঁপি উঠিছে।"
অমাত্যৰ কথা শুনি দেৱব্ৰত কিছু সময় নিস্তব্ধ হৈ ৰ’ল। তেওঁৰ চকুৰ সমুখত ভাঁহি উঠিল পিতৃ শান্তনুৰ সেই বিষাদগ্ৰস্ত মুখখন। তেওঁ বুজি পালে, পিতৃৰ সুখৰ বাবে এতিয়া পুত্ৰই খোজ পেলাব লাগিব।
ধীবৰৰাজৰ কুটীৰত দেৱব্ৰত:
পিছদিনা পুৱাই যুৱৰাজ দেৱব্ৰতে কোনো সৈন্য-সামন্ত নোলোৱাকৈ, কেৱল মাত্ৰ সাৰথিজনক লগত লৈ যমুনা নদীৰ পাৰৰ ধীবৰৰাজ দাসৰাজৰ পঁজাত উপস্থিত হ’ল। হস্তিনাপুৰৰ দেৱতাসদৃশ যুৱৰাজক নিজৰ দুৱাৰমুখত দেখি ধীবৰৰাজ থতমত খালে। তেওঁ স সন্মানেৰে দেৱব্ৰতক বহিবলৈ দিলে।
দেৱব্ৰতে দাসৰাজৰ চকুলৈ পোনপটীয়াভাৱে চালে। তেঁওৰ চকুৰ তেজ আৰু গাম্ভীৰ্য দেখি ধীবৰৰাজ যেন অলপ সৰু হৈ পৰিল। দেৱব্ৰতে অতি শান্ত অথচ গম্ভীৰ কণ্ঠেৰে ক’লে—
"ধীবৰৰাজ, মই হস্তিনাপুৰৰ যুৱৰাজ দেৱব্ৰত। মোৰ পিতৃ শান্তনুৰ হৈ মই তোমাৰ কন্যা সত্যৱতীক বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ দিবলৈ আহিছোঁ। মই জানো তোমাৰ চৰ্ত কি।"
ধীবৰৰাজে নিজক চম্ভালি লৈ ক’লে, "যুৱৰাজ, আপোনাৰ মহত্বৰ কথা মই জানো। কিন্তু মই এজন পিতৃ। মোৰ কন্যাৰ ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰাটো মোৰ ধৰ্ম। মই মহাৰাজক কৈছিলোঁ যে সত্যৱতীৰ পুত্ৰইহে ৰজা হ’ব লাগিব। আপুনি থকা অৱস্থাত মোৰ নাতিয়ে কেনেকৈ ন্যায় পাব?"
দেৱব্ৰতে ক্ষন্তেকো পলম নকৰাকৈ যমুনা নদীৰ পানী হাতত লৈ ঘোষণা কৰিলে, "ধীবৰৰাজ, মই আজি সমগ্ৰ সৃষ্টি, বতাহ, পানী আৰু দেৱতাসকলক সাক্ষী কৰি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছোঁ— মই হস্তিনাপুৰৰ সিংহাসনৰ ওপৰত থকা মোৰ সমস্ত অধিকাৰ ইয়াতেই ত্যাগ কৰিলোঁ। তোমাৰ কন্যা সত্যৱতীৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা সন্তানেই হ’ব হস্তিনাপুৰৰ পৰৱৰ্তী সম্ৰাট। মই তেওঁৰ অধীনত এজন সাধাৰণ সেৱক হিচাপে কাম কৰিম।"
দেৱব্ৰতৰ এই অভূতপূৰ্ব ত্যাগ দেখি ধীবৰৰাজ আচৰিত হ’ল। কিন্তু তেওঁ আছিল অতি চতুৰ আৰু দূৰদৰ্শী ৰাজনীতিক। তেওঁ মূৰ জোকাৰি ক’লে, "যুৱৰাজ, আপোনাৰ এই ত্যাগ মহান। মই আপোনাক বিশ্বাস কৰোঁ। আপুনি ধৰ্মৰ অৱতাৰ, আপুনি প্ৰতিজ্ঞা ভঙ্গ নকৰে। কিন্তু... ভৱিষ্যতৰ কথা কোনে ক’ব পাৰে?"
দেৱব্ৰত থমকি ৰ’ল, "মানে? তুমি কি ক’ব খুজিছা দাসৰাজ? পৰিষ্কাৰকৈ কোৱা।"
ধীবৰৰাজে দেৱব্ৰতৰ ওচৰলৈ চাপি আহি ক’লে, "যুৱৰাজ, আজি আপুনি সিংহাসন ত্যাগ কৰিলে। কিন্তু কাইলৈ যেতিয়া আপোনাৰ বিবাহ হ’ব, আপোনাৰ গৰ্ভত যি সন্তান জন্ম ল’ব— সি জানো ইমান শান্ত হ’ব? সি দেখোন নিজৰ অধিকাৰ বিচাৰি সত্যৱতীৰ সন্তানৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিব পাৰে! তেতিয়া মোৰ বংশৰ কি হ’ব?"
ধীবৰৰাজৰ এই চৰম স্বাৰ্থপৰ আৰু গভীৰ প্ৰশ্নই সমগ্ৰ পৰিৱেশটোক স্তব্ধ কৰি পেলালে। সাৰথিজন খঙত কপি উঠিল, ধনুখন হাতলৈ আনিব খুজিলে। কিন্তু দেৱব্ৰতে তেওঁক চকুৰে বাধা দিলে।
দেৱব্ৰতে বুজি পালে যে ধীবৰৰাজে তেওঁক সম্পূৰ্ণৰূপে নিঃশেষ কৰিব খুজিছে। কিন্তু পিতৃৰ সুখৰ সমুখত তেওঁৰ নিজৰ জীৱনৰ কি মূল্য আছে?
সেই ভয়ংকৰ আকাশীবাণী:
দেৱব্ৰত থিয় হ’ল। তেওঁৰ মুখমণ্ডল এক অলৌকিক ক্ৰোধ আৰু ত্যাগেৰে উজলি উঠিল। তেওঁ নিজৰ সোঁহাতখন আকাশৰ পিনে তুলিলে। সমগ্ৰ আকাশখন হঠাতে মেঘেৰে আৱৰি ধৰিলে, বতাহৰ বেগ বাঢ়ি গ’ল।
দেৱব্ৰতে ব্ৰজগ্মভীৰ স্বৰেৰে উচ্চাৰণ কৰিলে—
"শুণা ধীবৰৰাজ! শুণা সমগ্ৰ সৃষ্টি আৰু দেৱতাসকল! আজি মই দেৱব্ৰতে এনে এক প্ৰতিজ্ঞা কৰিব ওলাইছোঁ, যি প্ৰতিজ্ঞা এই পৃথিৱীৰ ইতিহাসত কোনেও কৰা নাই আৰু ভৱিষ্যতেও কোনেও কৰিব নোৱাৰে। তোমাৰ মনৰ ভয় দূৰ কৰিবলৈ মই আজিৰ পৰা ‘আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্য’ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলোঁ। মই জীৱনত কেতিয়াও বিবাহ নকৰোঁ। মোৰ কোনো সন্তান নহ’ব। মই উৰ্ধৰেতা হৈ থাকিম। এতিয়া সন্তুষ্ট তুমি?"
দেৱব্ৰতৰ মুখৰ পৰা এই বাক্য কেইটা ওলোৱাৰ লগে লগে সমগ্ৰ আকাশ কঁপি উঠিল। স্বৰ্গৰ পৰা দেৱতাসকলে দেৱব্ৰতৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিবলৈ ধৰিলে। শূন্যৰ পৰা এক গভীৰ আকাশীবাণী ভাহি আহিল—
"ভীষ্ম!... ভীষ্ম!... ই অতি ভয়ংকৰ প্ৰতিজ্ঞা! আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্যৰ এই কঠিন ব্ৰত লোৱাৰ বাবে আজিৰ পৰা সমগ্ৰ সংসাৰে তোমাক ‘ভীষ্ম’ নামেৰে জানিব!"
ধীবৰৰাজ দাসৰাজ ভয় আৰু ভক্তিত মাটিত আঁঠু কাঢ়ি পৰিল। তেওঁ কঁপি কঁপি ক’লে, "ধন্য যুৱৰাজ! আপুনি মানুহ নহয়, আপুনি দেৱতা। মই মোৰ কন্যাক আপোনাৰ হাতত গতাই দিলোঁ।"
ভীষ্মই (পূৰ্বৰ দেৱব্ৰত) চকুৰ পানী নোচোৱাকৈ সত্যৱতীক সন্মানেৰে নিজৰ ৰথত বহুৱাই ল’লে। তেওঁৰ মনত কোনো আক্ষেপ নাছিল, আছিল কেৱল পিতৃৰ মুখত হাঁহি দেখিবলৈ পোৱাৰ এক অনাবিল আনন্দ।
শান্তনুৰ বৰদান আৰু এক অন্ধকাৰ ভৱিষ্যত:
যেতিয়া ভীষ্মই সত্যৱতীক লৈ হস্তিনাপুৰৰ ৰাজপ্ৰসাদ পালেহি আৰু পিতৃ শান্তনুৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে, ৰজা শান্তনু আচৰিত হ’ল। কিন্তু যেতিয়া তেওঁ অমাত্যৰ মুখৰ পৰা পুত্ৰই লোৱা সেই ভয়ংকৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ কথা শুনিলে, ৰজাৰ আনন্দ নিমেষতে চকুলোলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল।
শান্তনুৱে ভীষ্মক বুকুত সাৱটি ধৰি হুকহুকাই কান্দি উঠিল, "বৎস! তুমি এইয়া কি কৰিলা? মোৰ সামান্য সুখৰ বাবে তুমি তোমাৰ সমগ্ৰ জীৱন, তোমাৰ যৌৱন, তোমাৰ বংশ সকলো ধূলিস্যাৎ কৰি দিলা? মই তোমাক কি দিম ভীষ্ম? মই অপৰাধী পিতৃ!"
ভীষ্মই হাঁহি মুখে ক’লে, "পিতৃ, আপোনাৰ সুখেই মোৰ স্বৰ্গ। ইয়াৰ বাবে মই হাজাৰটা জীৱন ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ।"
পুত্ৰৰ এই অতুলনীয় ত্যাগত অভিভূত হৈ ৰজা শান্তনুৱে ভীষ্মক এক অলৌকিক বৰদান দিলে— ‘ইচ্ছামৃত্যু’।
শান্তনুৱে ক’লে, "বৎস ভীষ্ম, তুমি যেতিয়ালৈকে নিজে নিবিচাৰা, তেতিয়ালৈকে স্বয়ং যমৰাজেও তোমাৰ প্ৰাণ কাঢ়ি নিব নোৱাৰে। তোমাৰ ইচ্ছা সাপেক্ষহে তোমাৰ মৃত্যু হ’ব।"
হস্তিনাপুৰত শান্তনু আৰু সত্যৱতীৰ শুভ বিবাহ সম্পন্ন হ’ল। কিন্তু ৰাজপ্ৰসাদৰ যিটো কোঠাত ভীষ্মই অকলে থিয় হৈ আছিল, তাৰ খিৰিকীৰে আকাশখনলৈ চাই তেওঁ জানিছিল— তেওঁ হস্তিনাপুৰক সুৰক্ষিত কৰিলে সঁচা, কিন্তু এই ত্যাগে ইতিহাসত এক নতুন ধুমুহাৰ সৃষ্টি কৰিব। কাৰণ ন্যায় আৰু অন্যায়ৰ সীমাৰেখাডাল তেওঁ নিজেই এতিয়া আজীৱন ৰক্ষা কৰিব লাগিব।
ক্ৰমশঃ…
বি:দ্ৰ:- বিভিন্ন গ্ৰন্থ,বিভিন্ন মাধ্যমৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি মহাভাৰতৰ কাহিনী সমূহ ধাৰাবাহিক ভাৱে আপোনালোকৰ বাবে আগবঢ়াই যাম, কিবা যদি ভুল হৈছে তেন্তে আমাক আঙুলিয়াই দিয়ে যেন । ধন্যবাদেৰে মই Nibir Nayan Dutta JST T2 ENT #মহাভাৰত
