14/09/2026
. ગણેશચતુર્થી.
वक्रतुंड महाकाय सूर्य कोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्ये सु सर्वदा।।
ભાદ્રપદ સુદ ચતુર્થી એ સિદ્ધિ વિનાયકની ગણેશચતુર્થી'ના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. અત્યારે ભગવાનશ્રી ગણેશના તહેવારનો અવસર શ્રદ્ધા અને ભાવપૂર્વક ઉજવાઇ રહ્યો છે ત્યારે ભારતવર્ષના ચોક, શેરીઓ, ગલીઓ'માં જ નહીં પરંતું ઘરોમાં પણ શ્રીગણેશજીની મૂર્તિઓની સ્થાપના કરી અને પૂજનનો મહિમા વર્ષોવર્ષ વધતો જાય છે. ગણેશજીની પૂજા અર્ચના તહેવાર પૂરતી સીમિત ન રહેતાં હિન્દૂ, જૈન કે અન્ય કોઈ ધર્મના કોઈ પણ ઘરમાં, દુકાન કે ઓફીસ નહિ હોય જ્યાં ગણપતિ કે એમનું કોઈપણ સ્વરુપ જોવા ના મળે. શુભ પ્રસંગે વિઘ્નહર્તા તરીકે તેનું સ્થાપન, પૂજા અર્ચના અનિવાર્ય છે. કોઈપણ મંદિરમાં એક તરફ હનુમાનજી મહારાજ અને બીજી તરફ ગણેશજીનું સ્થાપન શાસ્ત્રોક્ત પરંપરા છે. અંગ્રેજી માધ્યમમાં હનુમાનજીને 'મંકી ગોડ' કે ગણપતિજીને 'એલિફેન્ટ ગોડ' તરીકે ઓળખાવીને હિન્દૂ ધર્મ સંસ્કૃતિના તત્વજ્ઞાનની સદંતર ઉપેક્ષા કરીને છેદ ઉડાડી દેવામાં આવે છે. (આટલા મોટા હિન્દૂ સમાજમાં આવા અશોભનીય નામથી આપણા શ્રદ્ધા અને આસ્થા સમાન કોઈ પણ દેવનું સનાતન નામના બદલે આવા અભદ્ર નામથી ઉલ્લેખ કરવામાં આવે અને તેંને સાંખી લેવું એ શું આપણી કાયરતા નથી? કોઈ પણ ભગવાનના નામનો ઉલ્લેખ મૂળ નામથી જ થવો જોઈએ.) હકીકતમાં ગણેશજીની ઉત્પત્તિની પુરણકથાને હસી કાઢવાની જગ્યાએ આપણા ઋષિમુનીઓએ ગણપતિના સ્વરૂપ સંદર્ભમાં જે સમજ આપી છે, તેના તરફ ધ્યાન દોરવાની જરૂર છે. આપણા કહેવાતા બૌદ્ધિકોને એટલું જ કહેવાનું કે, વિદેશી જીનીયસોએ ગણપતિના સ્વરૂપ અંગે સંશોધન અને અભ્યાસ કર્યો છે, તેના તારણ રૂપે ભગવાન ગણેશજી અને હનુમાનજી બદલાયેલી આકૃતિ અને સ્વરૂપે વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં પૂજાતા આવ્યા છે.
હવે આપણી શ્રદ્ધા પાછળ છુપાયેલા એ સત્યને સમજીએ. જગતની કોઈપણ મા ઇચ્છતી હોય કે, પોતાનું બાળક બુદ્ધિશાળી હોય તેની સાથે સ્વરૂપવાન પણ હોય. પરંતું ગણપતિનું રૂપ કોઈ પણ મા પોતાના સંતાનમાં ન જંખે તેવું રૂપ છે. આમ છતાંયે આપણા ઋષિઓ અને આચાર્યોએ ગણપતિને ખૂબ મહત્વ આપ્યું છે. કોઈ પણ શુભ પ્રસંગ વિવાહ, લક્ષ્મી-પૂજન, શિલાન્યાસ, મંદિરમાં મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા હોય ત્યારે પ્રથમ પૂજન ગણપતિનું થાય છે. ગણપતિની મૂર્તિ ના હોય તો સોપારીને ગણપતિ તરીકે આશન આપી પૂજન કરાય છે. એક કથા મુજબ અજાણતાં ગણપતિનું ભગવાન શિવના હાથે શીશ કપાઈ જાય છે. પાર્વતીજીને ખુશ કરવા હાથીનું માથું જોડી આપે છે અને ગણપતિ સજીવન થાય છે. ગણપતિ ગજાનન બને છે. આ કથા પાછળ ઘણા તર્ક છુપાયેલા છે પણ શ્રદ્ધાનો વિષય છે.. મરીજ સાહેબની સુંદર રચના છે.
જ્યાં શ્રદ્ધાનો વિષય છે,ત્યાં પુરાવાની જરૂર નથી.
ગીતા,કુરાનમાં ક્યાંયે ભગવાનની સહી નથી.
હૈયાના હેતથી જો કરો હાકલો,
તો ઢીંગલું ચીંથરા તણું ધુણે.
કારણ કે,તમારામાં શ્રદ્ધા છે એ શ્રદ્ધા જ ઈશ્વર છે.
જે ત્રિકાળ જ્ઞાની છે, એ બધું જ જાણતા હોય. જે હાથીનું માથું જોડી શકે એ વધ કરેલું એમનું જ માથું કેમ ન જોડી શકે? વેદ પુરાણો આપણને એ સંદેશ આપે છે કે, ગણપતિ એ તત્વજ્ઞાનના દેવતા છે, પ્રથમ પહેલા ગણેશનું જ આહવાન કરવામાં આવે છે. તે ગણ.. ના પતિ એટલે માનવ સમૂહના આગેવાન નેતા છે. એક રાષ્ટ્ર કે સમાજના આગેવાનમાં કયા ગુણો હોવા જોઈએ એ ગણેશના સ્વરૂપમાંથી દર્શન થાય છે. ગણપતિનું બાહ્ય સૌંદર્ય ભલે ન હોય પણ તેમના ભીતરનું સૌંદર્ય અસીમ છે. હાથીનું મસ્તક એટલે વધુ બુદ્ધિમાન, તેજસ્વી જીવનની ઊંચાઈને આંબવા તત્પર તત્વવેત્તા બુદ્ધિમાનનું પ્રતીક છે. નિર્બળ અને બુદ્ધિહીન નેતા કે આગેવાન માણસ સમાજના પથદર્શક બને તો આંધળુંકિયું અનુકરણ કહેવાય. તત્વવેત્તા અને નેતા, ઉજળા સમાજનું નિર્માણ કરનાર તેજસ્વી વૃત્તિના જ હોવા જોઈએ. નિસ્તેજ અને લાલચી નેતા સમાજને અધ:પતન તરફ દોરી જાય છે. નેતા અને તત્વવેત્તામાં બુદ્ધિની તેજસ્વીતા અન્યોના કલ્યાણ અર્થે હોવી જોઈએ નહીં કે, પોતાના સ્વાર્થ ખાતર દેશ કે સમાજને સધોગતી તરફ લઈ જાય. ગણેશના મોટા સુપડા જેવા કાન નો ગુણ એ છે કે, સાર રૂપ વાત ગ્રહણ કરી નિરર્થક વાતોને એક કાને સાંભળી બીજા કાનેથી કાઢી નાખવી જોઈએ. મોટા કાન શ્રેષ્ઠ શ્રવણ શક્તિ અને ભક્તિનું પણ સૂચક છે. ગણપતિની ઝીણી આંખો માનવને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ રાખવાની પ્રેરણા આપે છે. ઝીણી આંખો દીર્ઘદ્રષ્ટિની પણ સૂચક છે. ગણેશની સૂંઢ એટલે કે, નાક. દૂરદર્શીપણું દર્શાવે છે. કોઈ પણ વાતની ગંધ કે અણસાર પહેલેથી જ આવી જવો જોઈએ. ગણપતિને બે દાંત હોય છે. એક આખો અને બીજો અડધો. જે આત્મશ્રદ્ધા અને ઇશશ્રધ્ધાનું સૂચક છે. શ્રદ્ધા અને બુદ્ધિનો સમન્વય જીવનમાં હોવો જરૂરી છે. માનવની બુદ્ધિ સીમિત હોવાથી અંતે બુદ્ધિનો સહારો લઈને આગળ વધવાનું હોય છે. ખંડિત (તૂટેલો દાંત) બુદ્ધિની મરીયાદાનો સૂચક છે. બીજો દાંત પૂર્ણ છે, એ અખૂટ શ્રદ્ધાનો સૂચક છે. ગણપતિને ચાર હાથ છે જે, એક હાથમાં અંકુશ, બીજામાં પાશ, ત્રીજામાં મોદક(લાડુ) અને ચોથા હાથમાં આશીર્વાદનો સાગર છે. ગણપતિને લંબોદર પણ કહેવાય છે. જગત આખાની વાતો પોતાના વિશાળ પેટમાં સમાવી દેવી એવું સૂચન મોટું પેટ કરી રહ્યું છે. કોઈ આપણને પોતાનું હૃદય ઠાલવી વાત કરે તે પેટમાં સાચવી રાખવી જોઈએ. માણસ ગાગર પેટ નહિ પણ સાગર પેટ હોવો જોઈએ. ગણેશના પગ નાના છે. તે દોડી શકતા નથી એ વાતનો સંદેશ એ છે કે, કોઈ પણ કામ કરવામાં કે નિર્ણય લેવામાં ઉતાવળ કરવી જોઈએ નહીં કહેવાનો ભાવાર્થ, બુદ્ધિમાન માણસોના પગ હંમેશા નાના હોય છે મતલબ.. પોતાની બુદ્ધિથી બીજાને દોડાવે છે. પૃથ્વી પ્રદક્ષિણાની શરતમાં ગણેશે પોતાની બુદ્ધિ પ્રતિભાથી જ કાર્તિકેયને હરાવ્યા હતા. ગણેશનું વાહન ઉંદર છે. જ્યારે અન્ય દેવોના વાહન વિશાળકાય પ્રાણીઓ છે. જે ઘરના દરવાજાની અંદર પ્રવેશી શકતા નથી. જ્યારે ઉંદર ઘર ઘરમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. મહાપુરુષોના સાધનો પણ એવા નાના અને નમ્ર હોવા જોઈએ. નાનામાં નાના માણસના ઘેર જઈ પ્રભુ ભાવથી સુખ દુઃખમાં સહારો બની શકે. જેમ ઉંદર ફૂંકીને કરડે છે એમ માણસને માયા પણ કરડે છે. આ માયાને જ્ઞાની તત્વજ્ઞાની જ અંકુશમાં રાખી શકે છે. તેના ઉપર સવાર થઈ શકે છે.
ગણેશને દુર્વા પણ ખૂબ પ્રિય છે. એવા દુર્વા.. ઘાસની પણ કિંમત વધારી છે. જેની કોઈ કિંમત નથી, જેને કોઈ સંઘરતું નથી તેવાને આશરો આપવો અને વિશ્વાસ નિર્માણ કરી જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે. રંગ, રૂપ કે સુગંધ વગરનું દુર્વા જેવું કિંમત વગરનું પ્રેમથી પ્રભુ ચરણે ધરાવીએ તો પણ પ્રભુને ગમે છે. ગણપતિને 'વક્રતુંડ' કહે છે. જે માનવીય ગુણોથી પર થઈને આડાઅવળા ચાલે છે, એને વક્રતુંડ દંડ આપે છે. આપણી શરીરની ઇન્દ્રિયો પણ એક ગણ છે, એક સમૂહ છે. આ જ ગણ.. નો પતિ આપણું મન છે. કોઈ પણ કાર્યને સફળ બનાવવું હોય તો આપણો ગણ-પતિ એટલે કે, મન શાંત અને સ્થિર હોવું જોઈએ. જેથી અવરોધો ઉભા ના થાય અને કાર્ય સિદ્ધ થાય. એટલે જ ગણપતિ રિદ્ધિસિદ્ધિના દાતાર દેવતા.. કહી દ્યોતક રહ્યા છે.
ગણેશ ચતુર્થીના દિવસે લાવીને સ્થાપન કરીએ છીએ. ગણપતિનું વિસર્જન આપણે અનંત ચતુર્દશીને દિવસે કરીએ છીએ. એ અનંતમાં સાકાર (સાક્ષાત) નિરાકાર (આકાર નથી તે, અદ્રશ્ય) માં સગુણ અને નિર્ગુણમાં વિલીન કરીએ છીએ. સગુણ અને નિર્ગુણ જ્યાં શમી જાય છે, વિલીન થાય છે ત્યાં સાકાર ભગવાન મૂર્તિમાં તો નિરાકાર પરમાત્મા રજરજ અને કણકણ સર્વત્ર વ્યાપી રહેલા છે. આપણે વ્યક્તિ પૂજાથી તત્વ પૂજામાં અંતિમ પ્રમાણ તો તત્વને જ માન્યું છે. એટલે જ પરમાત્માને આપણે તત્વત:વેતિ કહીએ છીએ.
આપણા ઘેર ઘેર ગણપતિ લાવી પૂજન કરવાની પ્રથા તો અનાદિ કાળથી ચાલી આવી છે. જો મારી ભૂલ થતી ના હોય તો, સાર્વજનિક ગણોત્સવનો પ્રારંભ લોકમાન્ય ટીળકજીએ કરેલો. જેનો મૂળભૂત હેતુ સમાજમાં એકતા અને સંગઠનની ભાવના જળવાઈ રહે. આપણા ઋષિઓએ આપણને ગણપતિ પૂજન દ્વારા દર્શન જીવનને સાકારીત કરતા આપણી એ ભારતીય ઋષિ વૈદિક પરંપરાના દિવ્ય દ્યોતક એવા ઋષિઓને આજના મંગલ પર્વ પર કોટી કોટી પ્રણામ.
આપણામાં રહેલા દુર્ગુણોનું અવલોકન કરી, એમનું વિસર્જન કરીશું ત્યારે સાચા અર્થમાં ગણેશચતુર્થીનો તહેવાર ઉજવ્યો લેખે લેખાશે.
