27/09/2026
स्त्रीच्या संघर्षाचा वेध घेणारी कादंबरी:बाई हरत नसते
प्रख्यात पत्रकार आणि लेखक प्रशांत गौतम यांनी सामना वृत्तपत्रात 'बाई हरत नसते'चा करून दिलेला परिचय..
♦️ पुस्तक परिचय
_स्त्रीच्या संघर्षाचा वेध घेणारी कादंबरी:बाई हरत नसते_
🔹नाशिकचे प्रतिभावान युवा लेखक-कवी ऐश्वर्य पाटेकर हे पहिल्या युवा साहित्य अकादमी पुरस्कार होत.
भुईशास्त्र,कासरा हे दोन महत्वाचे कविता संग्रह शब्दालय आणि पाॅप्युलर प्रकाशनाने प्रकाशित केलेले आहेत.तर बाभूळकांड हा कथासंग्रह लोकवाड़मय प्रकाशनाने प्रकाशित केला.भुईशास्त्र या कविता संग्रहावर तीन संशोधक लेखकांनी एम् फिल पूर्ण केले.अलिकडेच त्यांची " बाई हरत नसते " ही कादंबरी प्रकाशित झाली.या कादंबरीस
डॉ .द.ता.भोसले यांचे ब्लर्ब लाभले आहे;त्यात ते म्हणतात - " शस्त्रांचं बळ, संपत्तीचं बळ
शब्दांच बळ,या पेक्षाही आत्मबळ किती श्रेष्ठ आणि शाश्वत असते,याचा साक्षात्कार घडवणारे हे लेखन आहे.यातील शब्दाला घामाचा सुगंध आहे.प्रेमाचा ओलावा आहे.त्यागाचा स्पर्श आहे,आणि समर्पणाचे तेज आहे.' आई ', शब्दांचं विस्तारलेले तेजस्वी आभाळ म्हणजे हे पुस्तक "
🔹 पुस्तक परिचय लिहिताना तिचा गाभा केवळ “स्त्रीसंघर्ष” एवढ्यावर न थांबवता, ग्रामीण सामाजिक वास्तव, स्त्रीचे जगणे, पितृसत्ताक व्यवस्था, प्रतिकार आणि शिक्षणातून उभे राहणारे स्वत्व या सगळ्या अंगांनी पाहता येईल. 'बाई हरत नसते' ही कादंबरी ग्रामीण समाजजीवनाच्या पार्श्वभूमीवर स्त्रीच्या संघर्षाचा वेध घेते. घर, कुटुंब, भावकी आणि समाजव्यवस्थेच्या चौकटीत जगणाऱ्या स्त्रीला येणाऱ्या असंख्य अडचणींचे चित्रण करताना लेखक तिच्याकडे केवळ दयेच्या नजरेने पाहत नाही. उलट, प्रतिकूल परिस्थितीतही स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी ती ज्या पद्धतीने संघर्ष करते, त्यातील तिची जिद्द, स्वाभिमान आणि प्रतिकारशक्ती कादंबरीच्या केंद्रस्थानी येते.
🔹
कादंबरीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा तीन पिढ्यांचा विस्तीर्ण पट. एका स्त्रीचा व्यक्तिगत संघर्ष मांडताना लेखक त्यामागची सामाजिक रचना आणि तिचे परिणामही तपासतो. ग्रामीण जीवनाचे चित्रण करताना केवळ दारिद्र्य, अडाणीपणा किंवा गावगाड्याचे बाह्य चित्र उभे न करता, त्या जगण्यामागील सामाजिक प्रश्न गांभीर्याने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. या कादंबरीतील स्त्री ही परिस्थितीसमोर निष्क्रियपणे शरण जाणारी नाही. अन्यायाच्या प्रसंगी तिच्यातील प्रतिकार जागा होतो. “बाई हरत नसते” हे शीर्षक त्यामुळे केवळ आशावादी विधान राहत नाही; ते स्त्रीच्या जगण्यातील मूलभूत जिद्दीचे प्रतीक ठरते. शिक्षणाचा अभाव असूनही गरिबीशी दोन हात करण्याची तिची धडपड, लेकरांच्या भवितव्यासाठी घेतलेले कष्ट आणि जुन्या रूढ चौकटींना प्रश्न विचारण्याचे धैर्य या सगळ्यांतून तिचे व्यक्तिमत्त्व उलगडत जाते.
🔹बाई हरत नसते ही एका स्त्रीची कथा असली, तरी तिच्या निमित्ताने असंख्य अनामिक स्त्रियांच्या जगण्याचा आवाज ऐकू येतो. म्हणूनच बाई हरत नसते ही केवळ संघर्षकथा न राहता ग्रामीण स्त्रीजीवन, सामाजिक विषमता आणि स्त्रीच्या स्वत्वाच्या शोधाकडे पाहणारी कादंबरी म्हणून वाचता येते.
🔹
या कादंबरीतील माई,आक्का,तावडी व पमी या चार बहिणी म्हणजे या गरीबीच्या घराच्या खांब होऊन परिस्थिती नावाचे 'जू' खांद्यावर घेऊन हा गाडा ओढत राहिल्या.गरीबीमुळे उपजत शहाणपण येत गेले.जन्मापासूनचा संघर्ष आणि लढण्याचे सामर्थ्य व बाळकडू परिस्थितीनेच शिकवले.कित्येक प्रसंग वाचून ते प्रसंग आठवत गेले.लेखकाच्या जन्मापासून ते दहावीपर्यंतचा सर्व प्रवास मनाला अस्वस्थ करुन गेला.
चार मुली व एका मुलाचे संगोपन करताना इंदुआईची झुंज वाचून नकळत अश्रू आवरणे कठीण झाले.एकमेव आधार अंबरमामा आपुलकीचा चैतन्याचा जिव्हाळा वाटला.चार मुली म्हणजे चार दिशा होऊन आधाराचे खांब बनून झगडत राहिल्या.प्रेमळ साथ देणाऱ्या इंदुआईच्या काही जिवाभावाच्या मैत्रिणी यांनी नात्यांच्या पलिकडे साथ दिली.अपवाद वगळता सर्व संघर्ष हा आपल्याच माणसांशी लढण्यात गेला.कुठलाच सण,उत्सव आनंदात गेला नाही.यात्रेतील खेळणी म्हणून ट्रॅक्टर घेता आला नाही.खेळणीकडे बघून समाधान मानावे लागले.वाचताना याचे शल्य वाटत राहिले.परिस्थितीने इंदुआईला खंबीर बनवले.अगणित कष्ट उपसून,वेळप्रसंगी उपाशीपोटी राहून चार मुलींचे लग्न करणे सोपे काम नव्हते.परंतु जिद्द,चिकाटी,मेहनत आणि लेकरांसाठी गरीबीशी लढण्याचे आत्मबळ परिस्थिती देत .प्रत्येक आलेल्या संकटांनी परीक्षा घेतली.जीवघेण्या प्रसंगातून केवळ इच्छाशक्ती आणि एका आईचा संघर्ष वाचताना इंदूआई ग्रेट वाटू लागली...एक भाकर तीन चुली या कादंबरीतील 'पारु' च्या संघर्षाची आठवण तीव्रतेने होते.
🔹परिस्थिती कितीही बिकट असो परंतु तिलाही जिद्दीपुढे कधी हार मानावीच लागते.इंदुआईला परिस्थितीने झुंजविले पण या मातेने हार मानली नाही.कितीवेळा मोडलेले घर उभे केले.आपल्या मुलींवर संस्कार केले.मुलाला शिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिले म्हणून आज लेखक प्राध्यापक होऊन नावारुपाला आले.याचे सर्व श्रेय इंदुआईला जाते.संपुर्ण कादंबरी वाचून झाल्यावर काही प्रश्न अनुत्तरित राहिले.दहावी झाल्यानंतरचा ते नोकरी लागल्यापर्यंतचा प्रवास आणि इंदुआईचा थांबलेला संघर्ष,चार बहिणींचे स्वप्न व देवळ्याचे दाजी आणि अंबरमामा यांच्या साक्षीने सुखाचे चांदणे दारी आलेले पहायला,वाचायला मिळाले असते तर आनंद व्दिगुणित झाला असता...
एकंदर परिस्थिती आणि गरीबीचा बाऊ न करता नियतीशी लढा देऊन खंबीरपणे संसाराच्या गाड्याचे जू खांद्यावर घेऊन न हरता बाई जिंकते.कितीही कठीण परिस्थितीत बाई कधीच हरत नसते हे सिद्ध करणारी कादंबरी हे शीर्षक खरे करुन दाखवते.प्रत्येक वाचकाने वाचावी अशी ही कादंबरी खिळवून ठेवणारी आहे. या कादंबरीतील परिस्थिती ही जागतिकीकरणाच्या पुर्वीची असल्याने गावाचे सामाजिक, सांस्कृतिक,वर्णन व ग्रामीण बोलीभाषा यांचा वापर हा काळ सुसंगत आहे.भौगोलिक संदर्भ व वर्णन वाचून संपूर्ण प्रसंग पूढे उभे करण्याचे लेखन कौशल्य संवेदनशील आहे.संतू,झिंग्या,पग्या,गण्या, नित्या, दिवड्या ते दहावीचे मित्र या बालमित्रांची मैत्री ही निखळ वाहत्या झऱ्यासारखी जागोजागी प्रवाहीत करते... मित्रांच्या संगतीत काही क्षण दुःख विसरुन आनंद देतात.लेखकाने प्रांजळपणे कुठेही आडपडदा न ठेवता,जे घडले ते सत्य मांडले आहे.भावड्या ते ऐश्वर्य पर्यंतचा प्रवास व संघर्ष निश्चित सोपा नव्हता..तो शब्दात मांडणे कठीण आहे.
♦️
_समाज माध्यमातून वाचकांच्या उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया_
लेखक जेव्हा वाचकांसाठी लिहित असतो, तेव्हा तो आपली साहित्यकृती नेमक्या किती वाचकांना आवडले,याचा तो अंदाज घेत असतो.ऐश्वर्य पाटेकर हे प्रयोगशिल लेखक आहेत,त्यांनी आपल्या कादंबरीच्या निमित्ताने असा अंदाज समाज माध्यमातून घेतला,तेव्हा त्यांनी एक वाचक सर्व्हे केला,तेव्हा त्यांना मौलिक सूचना अभिप्राय प्राप्त झाले
बाई हरत नसते या कादंबरीवर लेखक पाटेकर यांनी समाज माध्यमातून संगीता शिरदाळे चिंचवड, पुणे सारंगधर काळे मु.पो.पिंपरखेड,या घनसावंगी,जि.जालना.अपर्णा बैंगळे-जगताप,
भारती सोनवणे,सुवर्णा पाटील यांच्या काही प्रातिनिधिक सचित्र प्रतिक्रिया दिल्या आहेत.त्या विलक्षण बोलक्या आहेत.या सर्वांनी बाई हरत नसते ही कांदबरी व्यवस्थित वाचून आपला सविस्तर अभिप्राय नोंदवला आहे.
♦️ प्रशांत गौतम
===================
बाई हरत नसते...
लेखक-ऐश्वर्य पाटेकर
ऑर्डर करण्यासाठी
पायल बुक्स 099709 26550
WWW.PAYALBOOKS.COM
