06/06/2026
भारताचे जीवितकार्य – ६०
(श्रीअरविंद लिखित The Problem of the Past या दीर्घ लेखामधील निवडक अंशभाग...)
देशभक्ती (Patriotism) आणि राष्ट्रीय चेतना (national consciousness) हे दोन विभिन्न गुण आहेत. देशभक्त त्याच्या मातृभूमीच्या सेवेच्या परमानंदामध्ये जीवन जगत असतो, तो तिचे सर्वत्र दर्शन घेतो, तो तिच्याकडे देवता म्हणून पाहतो. देशाच्या कल्याणासाठी केलेला यज्ञ या दृष्टिकोनातून तो तिला त्याची सर्व कर्मं अर्पण करतो; त्याचे स्वत:चे हित हे देशाच्या हितामध्ये मिसळून गेलेले असते.
अठराव्या शतकातील इंग्रज लोकांमध्ये अशी कोणतीही भावना नव्हती कारण कोणत्याही पाश्चात्त्य भौतिकतावादी राष्ट्रातील व्यक्तीच्या हृदयात या भावना कायमस्वरूपी घर करून राहू शकत नाहीत. इंग्रज, त्यांच्या देशाचे भले व्हावे म्हणून भारतात आले नव्हते तर, ते व्यापार करायला, स्वत:साठी पैसा मिळवायला आले होते. त्यांनी भारत जिंकून घेतला किंवा त्याची लूट केली ती देशप्रेमापोटी नाही तर, स्वत:च्या स्वार्थापोटी त्यांनी भारतावर विजय मिळविला. त्यांच्यामध्ये देशभक्ती नव्हती; मात्र त्यांच्यामध्ये राष्ट्रीय भावना होती; त्यांच्यामध्ये एक प्रकारचा अभिमान होता की, "आमचा देश सर्वोत्तम आहे, आमच्या रितीपरंपरा, आमचा धर्म, आमचे चारित्र्य, नैतिकता, सामर्थ्य, धैर्य, बुद्धिमत्ता, आमची मते आणि आमच्या देशाचे कार्य हे इतरांना ज्याचे अनुकरणही करता येणार नाही इतके परिपूर्ण आहे, इतके ते अप्राप्य आहे." ते असा विश्वास बाळगत की, "माझ्या देशाच्या हितामध्ये माझे हित सामावलेले आहे, माझ्या देशाचे वैभव हे माझे वैभव आहे, माझ्या देशबांधवांची समृद्धी ही माझी समृद्धी आहे; फक्त वैयक्तिक स्वार्थ साधण्याऐवजी, मी त्याच्याच जोडीला माझ्या देशाचे हितदेखील साधेन; देशाचा सन्मान, त्याचे वैभव, त्याची समृद्धी यासाठी झगडणे हे माझ्या देशातील प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे; हाच नायकाचा धर्म आहे; आणि गरज पडली तर या लढ्यामध्ये वीरमरण पत्करणे हाच त्याचा धर्म होय." या त्यांच्या कर्तव्यभावनेमध्ये राष्ट्रीय चेतनेचे मुख्य वैशिष्ट्य प्रतिबिंबित झालेले दिसून येते.
देशभक्ती ही प्रकृतीने सात्त्विक असते, तर राष्ट्रीय चेतना ही राजसिक असते. जो कोणी स्वत:चा अहं हा देशाच्या अहंमध्ये विलीन करतो तो आदर्श देशभक्त असतो; मात्र स्वत:विषयी अहंकार बाळगत असतानादेखील जी व्यक्ती देशाच्या अस्मितेचाही परिपोष करत असते ती व्यक्ती राष्ट्रभान असणारी व्यक्ती असते. त्या काळातील भारतीयांमध्ये अशा राष्ट्रभानाचा अभाव होता. त्यांना देशहिताची कधीच पर्वा नव्हती, असे आमचे म्हणणे नाही. पण जर त्यांचे व्यक्तिगत हित आणि देशहित यांमध्ये अगदी किंचितसा जरी संघर्ष निर्माण झाला तर, ते नेहमी स्वहितासाठी देशहिताचा त्याग करत असत. आमच्या मते, 'एकात्मतेच्या अभावा'पेक्षाही अधिक घातक असा जर कोणता दोष भारतीयांमध्ये असेल तर तो 'राष्ट्रीय चेतनेचा अभाव' हा होय. मात्र संपूर्ण देशभरामध्ये जर ही राष्ट्रीय चेतना सर्वत्र पसरली तर, ही भूमी भेदाभेदांनी पीडित असूनसुद्धा एकात्मता अनुभवेल. (क्रमश:)
- श्रीअरविंद (CWSA 09 : 218-219)
(सौजन्य : – अभीप्सा मराठी मासिक)
आमच्या auromarathi.org या वेबसाईटला आणि AUROMARATHI या युट्यूब चॅनलला जरूर भेट द्या आणि सबस्क्राईब करा.
**
India's Life-Mission – 60
(Selected excerpts from the essay The Problem of the Past, authored by Sri Aurobindo...)
Patriotism and national consciousness are two different qualities. The patriot lives in a rapture of service to the motherland; he perceives her everywhere, looks upon her as a godhead, and to her offers all work done as a sacrifice for the good of the country; his own interest merges in the interest of the country.
The English of the eighteenth century did not have this feeling as it cannot abide permanently in the heart of any Occidental materialist nation. The English did not come to India for the good of their country. They came here to do business, to make money for themselves. Not out of love for their country did they conquer or pillage India but they conquered it mainly in their own interest. However, without being patriots, they had the national feeling; the pride that "our country is the best, the traditions and customs, religion, character, morality, strength, courage, intelligence, opinion and work of our nation are inimitably perfect, unattainable by others"; the belief that "the good of my country is my good, the glory of my country is my glory, the prosperity of my fellow countrymen is my prosperity; instead of seeking only personal ends, I shall advance at the same time the interest of my nation; it is the duty of every one in the country to fight for her honour, glory and prosperity; it is the religion of the hero, if need be, to die bravely in that fight"; this sense of duty exhibits the main characteristic of the national consciousness.
Patriotism is in its nature sattwic, whereas the national consciousness is rajasic. One who can lose his ego in the ego of the country is the ideal patriot; one who aggrandises the ego of the country, all the while maintaining intact his own ego is a nationally conscious individual. The Indians of that epoch were wanting in national consciousness. We do not mean to say that they never cared for the good of their nation, but if there was the least conflict between their personal interest and that of the country, they often sacrificed the good of the country to achieve their own. According to us, the lack of national consciousness was a more fatal defect than the lack of unity. If full national consciousness spread everywhere in the country, then unity could be realised even in this land afflicated with division. (Continues...)
- Sri Aurobindo (CWSA 09 : 218-219)
(सौजन्य : – अभीप्सा मराठी मासिक)
