07/06/2026
देखावटी विकासको 'कालो' पाटो: कालोपत्रे सडक कि गाउँ विनासको बाटो?
आजभोलि नेपालका कुना-कापा र हरेक गाउँघरमा एउटा नयाँ लहर चलेको छ— सडक कालोपत्रे गर्ने। "सरर गाडी कुदाउन पाइयोस्, हेर्दा पनि बजार जस्तै आधुनिक देखियोस्" भन्ने चाहना सबैमा छ। स्थानीय सरकारहरू पनि पाँच वर्षको कार्यकालमा यही कालो सडक देखाएर भोट माग्ने दाउमा छन्। तर, के हामीले कहिल्यै सोचेका छौं— यो कालोपत्रे सडकले हाम्रो गाउँको प्राकृतिक स्वास्थ्य, पर्यावरण र हाम्रै जीवनमा कति ठूलो खेलबाड गरिरहेको छ?
सडक चम्किँदै गर्दा हाम्रा प्राकृतिक स्रोतहरू कसरी मर्दैछन्, यसका पर्दापछाडिका मुख्य बेफाइदाहरू यसप्रकार छन्:
१. जमिनमुनिको पानीको मुहान सुक्दै (Water Table Crisis)
प्राकृतिक रूपमा वर्षाको पानी जमिनले सोस्छ र त्यही पानी नै पछि इनार, ट्युबवेल, कुवा र पँधेरामा मूल बनेर निस्कन्छ। विशेष गरी तराई र पहाडका बेंसीहरूमा जमिनमुनिको पानी नै सिँचाइ र खानेपानीको मुख्य स्रोत हो।
तर, जब हामी सडकमा अलकत्राको पिच वा कंक्रिटको मोटो लेयर हाल्छौं, यसले जमिनलाई प्लास्टिकले जस्तै अभेद्य (Waterproof) बनाइदिन्छ। बर्खाको अमूल्य पानी जमिनमुनि सोसिन पाउँदैन र बगेर नष्ट हुन्छ। नतिजास्वरूप, जमिनमुनिको पानीको सतह (Groundwater Level) निरन्तर घट्दैछ, इनारहरू सुक्दैछन् र भविष्यमा पानीको ठूलो अनिकाल निम्तिँदैछ।
२. गर्मीमा आगो जस्तै तातो (Heat Island Effect)
अलकत्रा (Asphalt) र कंक्रिटको एउटा स्वभाव हुन्छ— यसले सूर्यको तापक्रमलाई अत्यधिक मात्रामा सोसेर राख्छ। तराई र पहाडी खोँचहरूमा गर्मीयाममा पहिले नै उकुसमुकुस हुन्छ। त्यसमाथि गाउँ-गाउँमा थपिएका यी कालोपत्रे सडकहरूले दिउँसोभरि घामको ताप सोस्छन् र रातीसम्म त्यो ताप फ्याँकिरहन्छन्। यसले गर्दा गाउँको समग्र तापक्रम बढेको छ, एसी वा पङ्खा विना बस्नै नसकिने गरी कृत्रिम गर्मी बढेको छ।
३. जाडोमा ठिही र चिसोको कहर
तपाईंले याद गर्नुभएको छ? गर्मीमा आगो जस्तै तात्ने यो कालोपत्रे र कंक्रिट जाडो महिनामा भने हिउँ जस्तै चिसो हुन्छ। हिउँदको मौसममा शीतलहर वा चिसो हावा चल्दा यो सडकले आफ्नो आसपासको वायुमण्डललाई झन् चिसो बनाइदिन्छ। यसले गर्दा गाउँघरमा जाडोको प्रकोप झन् तीव्र हुने, शीतलहर लम्बिने र बालबालिका तथा वृद्धवृद्धाहरूमा दम, निमोनिया र बाथ जस्ता रोगको प्रकोप बढेको छ।
४. वातावरणीय असन्तुलन र रोगव्याधि
अलकत्रा पगाल्दा निस्कने धुवाँ र ग्यास वायुमण्डलका लागि मात्र होइन, मानव स्वास्थ्यका लागि पनि क्यान्सरजन्य (Carcinogenic) मानिन्छ। साथै, पानी सोसिन नपाएर सडकको पानी जथाभाभी बग्दा पानीका प्राकृतिक बहावहरू बिग्रिएका छन्, जसले कतै खडेरी त कतै विनाशकारी बाढी र पहिरो निम्त्याइरहेको छ।
अबको बाटो: देखावटी पिच होइन, प्रकृतिमैत्री 'इको-सडक'
हामीलाई विकास चाहिन्छ, गाडी गुडाउनु पनि पर्छ, धुलो-हिलोबाट मुक्ति पनि चाहिन्छ। तर त्यसको उपाय 'कालोपत्रे' मात्रै होइन। हाम्रा पुर्खाले प्रकृतिसँग मिलेर बस्न सिकाएका थिए, आजको प्रविधिले पनि हामीलाई त्यो विकल्प दिन्छ:
इन्टरलकिङ ब्लक वा इँटाको सोलिङ: तराई र गाउँका भित्री सडकमा सिमेन्टका ब्लक वा इँटा बिछ्याउनु सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। यसले धुलो र हिलो त पूर्ण रूपमा रोक्छ नै, ब्लकहरूको चेपबाट वर्षाको पानी भुइँमा सोसिएर जमिनको पानीको सतह पनि घट्न दिँदैन। यो भत्किएमा पूरै सडक खन्नु पर्दैन, उप्किएको ठाउँको ब्लक मात्र फेरे पुग्छ।
हरियो सडक र बायो-इन्जिनियरिङ: सडकको दुवै किनारमा माटो थाम्ने र पानी सोस्ने स्थानीय वनस्पति (जस्तै: भेटिभर/कटरा घाँस, बाँस, अम्रिसो वा फलफूलका रुखहरू) रोप्नुपर्छ। यसले सडकको आयु बढाउँछ, गाउँलाई शीतल राख्छ र प्राकृतिक सौन्दर्य पनि बढाउँछ।
ओटा सिल (Otta Seal): स्थानीय नदीकै गिट्टी, बालुवा र ढुङ्गा प्रयोग गरेर बनाइने यो प्रविधि पिचभन्दा आधा सस्तो र तराई-पहाडका ग्रामीण सडकका लागि निकै दिगो र अनुकूल मानिन्छ।
सुझाव र अपिल
स्थानीय सरकारलाई: कृपया बजेट सिध्याउने र सस्तो लोकप्रियता कमाउने नाममा गाउँको पर्यावरण ध्वस्त पार्ने 'पिच सडक' को अन्धाधुन्ध बजेट रोक्नुहोस्। पर्यावरण र भूगोल सुहाउँदो 'इको-फ्रेन्डली' र पानी सोस्ने सडक निर्माण नीति ल्याउनुहोस्।
आम नागरिकलाई: "छिमेकी गाउँमा पिच भयो, हाम्रोमा भएन" भनेर ईर्ष्या नगरौं। एकछिन गाडी सरर कुद्ने लोभमा आफ्नै खानेपानीको मुहान सुकाउने र गाउँलाई मरुभूमि बनाउने विकासको अन्धभक्त नबनौं। उपभोक्ता समिति र टोल सुधार मार्फत पालिकासँग दिगो र प्रकृतिमैत्री सडकको माग गरौं।
याद राखौं: विकास त्यतिबेला मात्र वास्तविक विकास हुन्छ, जब त्यसले हाम्रो धर्ती, पानी र स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्छ। प्राकृतिक स्वास्थ्य नै हाम्रो वास्तविक सम्पत्ति हो!
