17/02/2026
Qoraalkaan waxaa qoray:
محمد إبراهيم العشماوي
Maxaa la sameeyaa haddii xisaabta falagiska (astronomy) ay ka hor timaaddo aragtida shareecada?
Qoraagu wuxuu ka bilaabay aayadda Qur’aanka ee oranaysa:
"يسألونك عن الأهلة قل هي مواقيت للناس والحج"؛
“Waxay ku waydiinayaan bilaha (crescents), dheh: waa waqtiyo loo asteeyey dadka iyo xajka.”
Aayaddani waxay muujinaysaa in bilaha dayaxu lagu garto aragti (ru’yah), maadaama dayaxu leeyahay marxalado: marka h**e waa hilal khafiif ah, dabadeed wuu weynaadaa ilaa uu noqdo badar (dayax buuxa), markaas ayuu yaraadaa ilaa uu noqdo sidii laan qalalan, ka dibna wuu baaba’aa.
Xikmadda ka dambaysa marxaladahaas waa in dadku ku gartaan bilaha qamariyada, kuwaas oo ku xiran xukunnada shareecada sida: soonka, afurka, xajka, zakada, muddada ciddada dumarka, iyo waqtiyada deynta.
Xadiisyada ku saabsan aragtida bisha
Nebigu (NNKH) wuxuu yiri:
"لا تصوموا حتى تروا الهلال، ولا تفطروا حتى تروه، فإن أغمي عليكم فاقدروا له"، وفي رواية: "فاقدروا له ثلاثين"، وفي رواية: "إذا رأيتم الهلال فصوموا، وإذا رأيتموه فأفطروا، فإن غُمَّ عليكم فاقدروا له"، وفي رواية: "فإن غم عليكم فصوموا ثلاثين يوما"، وفي رواية: "فإن غمي عليكم فأكملوا العدد"، وفي رواية: "فإن عمي عليكم الشهر فعدوا ثلاثين"، وفي رواية: "فإن أغمي عليكم فعدوا ثلاثين".
“Ha soomin ilaa aad aragtaan bisha, hana afurinina ilaa aad aragtaan; haddii daruuro idinka qariyaan, tirada dhammaysta (30).”
Riwaayado kale waxay si cad u sheegayaan: “Haddii la idinka qariyo, buuxiya tirada 30.”
Xadiisyadan (oo ku jira Sahih Muslim iyo Sahih al-Bukhari) waxay caddeynayaan in soonka iyo afurka lagu saleeyo aragti muuqata, haddii la waayana la dhammaystiro 30 maalmood.
Macnaha: xitaa haddii dayaxu cirka ku dhashay (astronomically), haddii aan dhulka laga arag, xukun ma leh; maxaa yeelay xukunku wuxuu ku xiran yahay aragtida dhulka.
Aragtida bisha waxaa ku jiri kara indho caadi ah ama qalab casri ah sida telescope.
Aragtiyada culimada
Qaar ayaa fasiray “fa-qdiruu lahu” (qiyaasa) inay la macno tahay xisaab falagis. Laakiin:
Imam al-Nawawi wuxuu sheegay in macnaha saxda ahi yahay: dhammaystir tirada 30 maalmood, ma aha xisaab falagis.
Ibn Taymiyyah wuxuu yiri: bishu waa wax muuqda oo la arko; haddii uusan si muuqata uga soo bixin dhulka, xukun ma leh.
Ibn Hajar al-Asqalani wuxuu sharxay in shareecadu ku xirtay aragtida si looga fududeeyo dadka, loogana hortago khilaaf iyo muran.
Culimadu waxay isku raaceen (ijmaac) in haddii bisha la arki waayo, la dhammaystiro 30 maalmood, lagumana tiirsanaado xisaab falagis oo keliya.
Maxaa la sameeyaa haddii ay is khilaafaan?
Haddii:
Aragtida shareecadu (ru’yah) timaaddo,
Laakiin xisaabta falagisku tiraahdo lama arki karo,
Markaas waxaa la qaadanayaa aragtida shareecada, maadaama ay tahay tii Nebigu (NNKH) ku xukumay, culimaduna ku ijmaaceen.
Qoraagu wuxuu ku soo gabagabeeyay:
Xisaabta falagiska waxaa loo adeegsan karaa in lagu diido (nafyi) marka la caddeeyo in aragti suurtagal ahayn.
Laakiin laguma caddeyn karo bil cusub (ithbaat) iyada oo aan aragti dhab ah jirin.
Qof falagis yaqaan ahi hadduu ku shaqeeyo xisaabtiisa, waa arrin isaga u gaar ah, lamana saaro bulshada inteeda kale.
Gunaanad
Marka ay is khilaafaan xisaabta falagiska iyo aragtida shareecadu:
Waxaa la hormarinayaa aragtida shareecada,
Haddii la arki waayo, waxaa la dhammaystirayaa 30 maalmood,
Tani waa aragtida jamhuurta culimada iyo ijmaaca muslimiinta.
Ilaahay baa og waxa saxda ah.
Waxa tarjumay
hassan Abdi
wali
