12/07/2026
යාපහුව බලකොටුව යනු ශ්රී ලංකාවේ ඉතිහාසයේ එක්තරා සුවිශේෂී සන්ධිස්ථානයක් සනිටුහන් කරන, සතුරන්ගෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහාම ස්වාභාවික පර්වතයක් ඇසුරින් නිර්මාණය කරන ලද අපූරු රාජධානියකි. කුරුණෑගල දිස්ත්රික්කයේ, මහව දුම්රිය ස්ථානයට නුදුරින් පිහිටා ඇති මෙම ඓතිහාසික ස්ථානය එහි ඇති අද්විතීය වාස්තු විද්යාව සහ සිත්ගන්නාසුලු ඉතිහාසය නිසා දේශීය මෙන්ම විදේශීය සංචාරකයන්ගේද ආකර්ෂණයට ලක්ව ඇත.
ඓතිහාසික පසුබිම
පොළොන්නරු රාජධානියේ බිඳ වැටීමෙන් පසු, දකුණු ඉන්දීය ආක්රමණිකයන්ගෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහා ලංකාවේ අගනුවර ආරක්ෂිත ස්ථාන කරා සංක්රමණය විය. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස පළමුවන බුවනෙකබාහු රජතුමා (ක්රි.ව. 1272–1284) විසින් යාපහුව තම රාජධානිය ලෙස තෝරා ගන්නා ලදී.
යාපහුව සතු වූ ප්රධානතම වටිනාකම වන්නේ එහි තිබූ සුවිශේෂී ආරක්ෂක පිහිටීමයි. මීටර් 100 කට වඩා උසින් යුත් තනි කළුගල් පර්වතයක් කේන්ද්ර කරගනිමින් මෙම බලකොටුව සහ මාලිගා සංකීර්ණය ගොඩනගා ඇත. ශ්රී ලාංකීය බෞද්ධ ඉතිහාසයේ අතිපූජනීය වස්තුවක් වන ශ්රී දන්ත ධාතූන් වහන්සේ ද කලක් මෙම යාපහුව රාජධානියේ සුරක්ෂිතව තැන්පත් කර තිබුණි.
වාස්තු විද්යාත්මක විශිෂ්ටත්වය සහ මූර්ති කලාව
යාපහුව බලකොටුවේ ඇති වඩාත්ම කැපී පෙනෙන අංගය වන්නේ එහි ඇති රාජකීය සෝපානය (පියගැට පෙළ) සහ ලාලිත්යවත් ද්වාරයයි. මෙය මුළුමනින්ම ගලින් නෙළා ඇති අතර සිංහල කලාකරුවාගේ මූර්ති ශිල්පීය දක්ෂතාව මැනවින් කියාපායි.
යාපහුව සිංහයා: මෙහි පියගැට පෙළ දෙපස ඇති සිංහ රූප ලංකාවේ අනෙකුත් සිංහ රූපවලට වඩා වෙනස්, චීන හෝ කාම්බෝජ ආභාෂය ලත් ලක්ෂණ පෙන්නුම් කරයි. වර්තමානයේ රුපියල් 10 නෝට්ටුවේ ද දැකගත හැක්කේ මෙම සුවිශේෂී යාපහුව සිංහ රූපයයි.
ගල් කැටයම්: ද්වාරය සහ ජනේල අවට ඇති නළඟනන්, වාදකයින් සහ විවිධ සත්ව රූප අතිශයින්ම සියුම් ලෙස නිමවා ඇත.
පැණි වද බාරය (Stone Windows): මෙහි තිබූ ඉතා ප්රසිද්ධ, සියුම් සිදුරු සහිත ගල් කවුළුවක් (ජනේලයක්) වර්තමානයේ එහි ඇති කෞතුකාගාරයේ ප්රදර්ශනයට තබා ඇත.
ආරක්ෂක උපක්රම
යාපහුව හුදෙක් මාලිගාවක් පමණක් නොව සතුරන්ට ළඟාවීමට අපහසු ලෙස සැකසූ සැබෑ බලකොටුවකි.
පර්වතය වටා දිය අගල් දෙකක් සහ පස් ප්රාකාර දෙකක් ඉදිකර තිබුණි.
මාලිගාව වෙත යන පියගැට පෙළ ඉතා බෑවුම් සහිත වන අතර, එය සතුරෙකුට පහසුවෙන් ඉහළට ගමන් කිරීමට නොහැකි වන පරිදිත්, ඉහළ සිටින සෙබළුන්ට පහසුවෙන් පහර දිය හැකි වන පරිදිත් උපක්රමශීලීව නිර්මාණය කර ඇත.
රාජධානියේ බිඳ වැටීම
පළමුවන බුවනෙකබාහු රජුගේ ඇවෑමෙන් පසු, දකුණු ඉන්දියාවේ පාණ්ඩ්ය දේශයෙන් පැමිණි ආර්ය චක්රවර්තී නම් සේනාධිපතියා ප්රමුඛ සෙනඟ යාපහුව ආක්රමණය කළහ. ඔවුන් බලකොටුව වටලා, දන්ත ධාතූන් වහන්සේ ද පැහැරගෙන දකුණු ඉන්දියාවට රැගෙන ගියහ. ඉන්පසුව යාපහුවේ දේශපාලන වැදගත්කම අඩු වූ අතර, අගනුවර කුරුණෑගලට සංක්රමණය විය. පසුව මෙම ස්ථානය බෞද්ධ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩසිටි ආරණ්ය සේනාසනයක් බවට පත් විය.
සාරාංශය
සීගිරියට පමණක් දෙවැනි වන යාපහුව, ලාංකීය ඉතිහාසයේ ආරක්ෂක උපක්රම සහ කලා ශිල්පවල සුසංයෝගය පෙන්වන අපූර්ව නිර්මාණයකි. අද වන විට එය පුරාවිද්යා රක්ෂිතයක් වන අතර, ශ්රී ලංකාවේ අභිමානය ලොවට කියාපාන ජීවමාන සාක්ෂියකි.
