https://www.facebook.com/120682794467432/

Mindat K'Cho Chin, Mindat (2026)

23/04/2026

ပျူလူမျိုးနှင့် ချင်းလူမျိုး ဆိုင်ရာ
ချေပချက်

ဆလိုင်းရွှေလင်း ရေးသည်။

ချင်းလူမျိုးသည် ပျူလူမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသည် ဆိုသော အယူအဆသည် မှန်သလား။ မှားသလား။
ယခုထိ တိကျပြတ်သားသောအဖြေမရသေးပေ။ မှန်သည် သို့မဟုတ် မှားသည် ဆိုသူ ၂ ဖက်စလုံး၏ အထောက်အထားတင်ပြချက်များကိုသေသေချာချာ လေ့လာသင့်ပါသည်။

အထက်ပါ လင့်ပါ ပို့စ်တွင် ဖေါ်ပြထားသော အချက်များသည် အထောက်အထားအလွန်အားနည်းပြီး ရမ်းတုတ်ထားတာများနေကြောင်း ထောက်ပြလိုပါသည်။

ချင်းလူမျိုးများသည် ပျူလူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသည်ဆိုသော အယူအဆနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များ၊ မနုဿဗေဒပညာရှင်များနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက အထောက်အထားမျိုးစုံဖြင့် လေ့လာသုံးသပ်ထားကြကြောင်း၊ ဤအယူအဆသည် မဖြစ်နိုင်ခြေများကြောင်းကို ဖေါ်ပြထားသော်လည်း
ဘာထောက်အထားမှ တိတိကျကျ
မပါ၀င်ပေ။ ရွှီးထားခြင်းသက်သက်မျှသာဖြစ်သည်။

၁။ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ ခြားနားချက် (Linguistic Evidence)

ချင်းဘာသာစကားနှင့် ပျူဘာသာစကားတို့သည် တိဗက်-မြန်မာ (Tibeto-Burman) နွယ်ဝင်ချင်း တူညီကြသော်လည်း အုပ်စုကွဲပြားကြကြောင်း၊
ချင်းဘာသာစကားသည် Kuki-Chin အုပ်စုထဲတွင် ပါဝင်ပြီး ယင်းဘာသာစကား၏ ဝိသေသလက္ခဏာများသည် ပျူဘာသာစကားနှင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားကြောင်း၊
ပျူဘာသာစကားသည် ပျူစာကျောက်စာများအရ ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားသည် သီးခြားကွဲထွက်နေသော အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း၊ အကယ်၍ ချင်းသည် ပျူမှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာပါက အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် သဒ်ဒါတညျဆောကျပုံတို့တှငျ ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိရမည် ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင် ထိုသို့မဟုတ်ကြောင်း၊ခပ်တည်တည်ရေးသားထားသည်။

ချင်းစကားသည် ဒေသန္တရစကားကွဲများအတော်များပြားသဖြင့် ဘုံစကားအဖြစ် အဆင်သင့်အသုံးပြုနိုင်သောစကားပင် မရှိပါ။ ပျူစာ ပျူစကားသည် တိမ်မြုတ်ပျောက်ကွယ်သွားသောစကားဖြစ်ပြီး ကျောက်စာပါ ပျူစာများသည်လည်း ခန့်မှန်းဖေါ်ထုတ်ချက်များသာဖြစ်ကာ ပျူစာ၏ ၅ ရာခိုင်နှုံးမျှ လောက်ပင် အဓိပ်ပါယျမဖေါျထုတျနိုငျသေးကွောငျး ပညာရှင်များက ၀နျခံထားကွသညျ။
ထို့ကြောင့် ချင်းစကားနှင့် ပျူစကား
မတူဘူးဆိုတာကို သက်သေမပြနိုင်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် ချင်းစကားနှင့် ပျူစကားမတူဟု ဆိုခြင်းမှာ ရမ်းတုတ်လိုက်ခြင်းသာဖြစ်သည်။

ဘာသာစကားများ၏ ပြောင်းလဲမှုကိုလည်း စဥ်းစားရမည်ဖြစ်သည်။ ယခုထိ ဆက်လက်ရှင်သန်နေသော မြန်မာစာသည်ပင် ပုဂံခေတ်ကျောက်စာပါစာနှင့် အဘယ်မျှ ကွဲလွဲသွားသည်ကို သိနိုင်သည်။ ယခုအခါ တိမ်မြုတ်ပျောက်ကွယ်သွားသော ပျူစကားသည် ချင်းစကားနှင့် တူ မတူကို ဘာသာဗေဒအရ မှန်ကန်စွာ ဆန်းစစ်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။

၂။ နေထိုင်ရာဒေသနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု (Migration Patterns)

သမိုင်းကြောင်းအရ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချပုံချင်း မတူညီကြကြောင်း၊
ပျူလူမျိုးများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ မြေပြန့်ဒေသများ (ဥပမာ- ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တွင် မြို့ပြနိုင်ငံများ တည်ထောင်ကာ အခြေချခဲ့ကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း ဖေါ်ပြချက်မှာ မှန်ကန်ပါသည်။

ချင်းလူမျိုးများသည် ချင်းတို့၏ သမိုင်းကြောင်းအရ ၎င်းတို့သည် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်နှင့် ချင်းတောင်တန်းများသို့ အနောက်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း တောင်တန်းဒေသများကို အခြေပြု၍ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ ပျူမြို့ပြများ ပျက်စီးချိန်တွင် ချင်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုဖြင့် အခြေခိုင်နေပြီးဖြစ်ကြောင်း ယူဆရေကြာင်း
ဖေါ်ပြချက်မှာ ပြည့်စုံမှန်ကန်မှုမရှိပေ။

ချင်းမျိုးနွယ်စုများအနက် မင်းတပ် ကန်ပက်လက်နယ်ရှိ ချိုချင်းများနှင့် အခြားချင်းမျိုးနွယ်စုအချို့၏ နှုတ်ပြောမှတ်တမ်းများ၊ ပုံပြင်များအရ
ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ ပျူမြို့ပြများတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အထောက်အထားများစွာရှိပါသည်။

ပျူလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ မြေပြန့်ဒေသများ (ဥပမာ- ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တွင် ရှေးပေ၀သဏီကာလမှ ယခုတိုင် အရှိုချင်းများစွာ နေထိုင်လျက်ရှိပါသည်။

၃။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ (Cultural & Social Structure)

ပျူယဉ်ကျေးမှုအရ ပျူတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေခံပြီး မြို့ရိုးများ၊ နန်းတော်များနှင့် အဆင့်မြင့် ဆည်မြောင်းစနစ်များကို အသုံးပြုသည့် "မြို့ပြယဉ်ကျေးမှု" (Urban Civilization) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသူများဖြစ်ကြောင်း၊
ချင်းယဉ်ကျေးမှုအရ ချင်းလူမျိုးတို့သည် မိရိုးဖလာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (Animism) နှင့် ဆက်နွှယ်ပြီး ရွာသူကြီးစနစ်၊ မျိုးနွယ်စုအလိုက် ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် **"တောင်တန်းလူနေမှုစနစ်"** ကို အခြေခံကြောင်း၊
အကယ်၍ အဆင့်မြင့်မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုရှိသော ပျူတို့မှ ဆင်းသက်လာပါက မြို့ပြတည်ဆောက်ပုံ အကြွင်းအကျန်များနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အစဉ်အလာများ ချင်းလူမျိုးတို့ထံတွင် ကျန်ရှိနေရမည် ဖြစ်သော်လည်း ထိုသို့ သဲလွန်စမျိုး မတွေ့ရေကြောင်း ဖေါ်ပြချက်များမှာ လေ့လာမှုအလွန်အားနည်းကြောင်း သိသာသည်။
လူမျိုးတစ်မျိုးသည် အခြေအနေအရ ပြောင်းလဲမှုများရှိတတ်သည်။ဥပမာ တရုတ်နိုင်ငံတွင် လူနည်းစုမန်ချုးရီးယားလူမျိုးများက ဧကရာဇ်မင်းဆက်အဖြစ် နှစ် ၃၀၀ ခန့် တရုတ် ဟန်လူမျိုးများအား အုပ်ချုပ်ခဲ့ရာ ထိုမင်းဆက် ကျဆုံးသွားသောအခါ မန်ချုးရီးယားလူမျိုးများသည် မိမိလူမျိုးကိုပင် အမှန်အတိုင်းမပြောရဲပဲ ဇာတ်မြှုပ်နေကြရသည်။ သူတို့စကား သူတို့ဓလေ့များကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မှုအားနည်းကာ ပျောက်ကွယ်လု ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မြို့ပြနေ ပျူများသည် တောင်တန်းပေါ်သို့
ရောက်လာသောအခါ အခြေအနေအရ နေထိုင်ရှင်သန်ရခြင်းများဖြစ်နိုင်သည်။

၄။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ (Historical Records)

ပျူတို့သည် အေဒီ ၉ ရာစု (နန်ချောင်တို့ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက်) တွင် အင်အားနည်းပါးသွားပြီး မြန်မာလူမျိုးများနှင့် တဖြည်းဖြည်း ရောနှောသွားခဲ့ကြသည်ဟု ရာဇဝင်ပညာရှင်အများစုက ယူဆကြကြောင်း၊ ချင်းလူမျိုးတို့နှင့် ပတ်သက်သည့် အစောဆုံးမှတ်တမ်းများကို ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ချင်း" ဟု သီးခြားဖော်ပြထားခြင်း ရှိကွောငျး၊ အကယ်၍ ပျူက ချင်းဖြစ်သွားပါက ထိုခေတ်မှတ်တမ်းများတွင် ပျူနှင့် ချင်းကို ခွဲခြားဖော်ပြစရာ အကြောင်းမရှိဟု
ရေးထားသည်။ ပုဂံခေတ်ကျောက်စာတွင် ချင်းဟု ဖေါ်ပြချက်များကို အထောက်အထားပြဖို့ လိုပါသည်။ချင်းဟု ပါလျှင်ပင် ပျူကိုပင် ချင်းဟု ခေါ်ခြင်းမျိုး မရှိနိုင်ဘူးလားဟုစဥ်းစားသင့်ပါသည်။ တရုတ်ကိုပင် ပေါကျဖေါျကွီးဟု ခေါ်သလိုဖြစ်နိုင်သည်။ ပျူက ဗမာနှင့်ရောသွားသည်ဟု ဆိုလျှင် မရောသွားသောပျူများကလည်း ချင်းတွေ ဖြစ်လာနိုင်သည်သာဖြစ်ပါသည်။

တရုတျပွညျရောကျ ပျူကချေသည်များ၏မျက်နှာတွင်
ပါးမဲထိုးထားသည်ဟု သိရခြင်းအပါအ၀င် သမိုင်းမှတ်တမ်းများ (Historical Records)တွင် ပျူနှင့် ချင်း ဆက်စပ်မှုများကို လေ့လာနိုင်ပါသည်။

၅။ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA/Genetic Evidence)

မျက်မှောက်ခေတ် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာမှုအချို့အရ ချင်းလူမျိုးတို့သည် မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက် (အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်) ရှိ မျိုးနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်ကြောင်း တွေ့ရှိရေကြာင်းဖေါ်ပြချက်မှာ အငြင်းပွါးဖွယ်မရှိပေ။

ပျူတို့၏ အကြွင်းအကျန်ဟု ယူဆရသော မြေပြန့်ဒေသရှိ မျိုးရိုးဗီဇများနှင့် ကွာဟမှုရှိနေကြောင်း ဖေါ်ပြထားချက်မှာမူ လိမ်ညာမှုသာ ဖြစ်သည်။ အထောက်အထားမရှိပေ။

ယခုအခါ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) ဆိုင်ရာ
အဖြေများသည် ရာနှုံးပြည့်မမှန်ကြောင်း၊ မှားယွင်းမှုများလည်းရှိကြောင်း တွေ့လာရသည်။ ထိုဖြစ်ရပ်များ အထောက်အထားပြနိုင်ပါသည်။

နိဂုံးချုပ်အားဖြင့်
ပျူမှ ချင်းဖြစ်လာသည်မှာ ခိုင်လုံမှု မရှိကြောင်း ဖေါ်ပြထားသော်လည်း ပျူမှ ချင်းဖြစ်လာသည် မှာ မဟုတ်နိုင်ဆိုသော အချက်ကိုလည်း သက်သေပြနိုင်ခြင်းမရှိပေ။

ဆလိုင်းရွှေလင်း
22-4-26

20/04/2026

[၁။ မျိုးနွယ်စု နောက်ခံနှင့် အမည်ရင်းမြစ်
ကာဏ်း (Kaang) လူမျိုးစုဟာ ချင်းမျိုးနွယ်စုကြီး (၅၃) စုထဲမှာ တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ချင်း (Cho/K'cho) မျိုးနွယ်စုကြီးရဲ့ အစုအဖွဲ့ခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ၎င်းတို့ကို "ကာဏ်း" လို့ ခေါ်ဆိုရခြင်းဟာ သူတို့ရဲ့ ပြောဆိုတဲ့ ဘာသာစကား (Kaang dialect) ကို အစွဲပြုပြီး ခေါ်ဆိုကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
၂။ ဆင်းသက်လာပုံ သမိုင်းကြောင်း
ကာဏ်းလူမျိုးစုတွေဟာ အခြားချင်းမျိုးနွယ်စုတွေလိုပဲ တိဗက်-မြန်မာ အုပ်စုဝင်တွေ ဖြစ်ကြပါတယ်။ ၎င်းတို့ ဆင်းသက်လာပုံနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိပါတယ်-
ချင်းတွင်းမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာခြင်း: ရှေးယခင်က တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်ဘက်ကနေ ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းအတိုင်း တောင်ဘက်ကို ဆင်းလာပြီး၊ နောက်ပိုင်းမှာ ချင်းတောင်တန်းဒေသတွေဆီကို ပြန့်နှံ့အခြေချခဲ့ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ချင်းတောင်တန်းအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းခြင်း: ကာဏ်းလူမျိုးစုတွေဟာ မူလက မတူပီ ဘက်ကနေ မင်းတပ်နဲ့ ကန်ပက်လက် မြို့နယ်တွေဘက်ကို တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာကြတယ်လို့လည်း မျိုးနွယ်စု သမိုင်းမှတ်တမ်းအချို့က ဆိုပါတယ်။
၃။ နေထိုင်ရာ ဒေသများ
ကာဏ်းလူမျိုးတွေကို အများဆုံး တွေ့ရှိနိုင်တဲ့ ဒေသတွေကတော့-
မင်းတပ်မြို့နယ်: မင်းတပ်မြို့ရဲ့ တောင်ဘက်နဲ့ အနောက်တောင်ဘက် ကျေးရွာများ။
ကန်ပက်လက်မြို့နယ်: ကန်ပက်လက်မြို့ရဲ့ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ကျေးရွာများ။
မတူပီမြို့နယ်: မတူပီမြို့နယ်အတွင်းရှိ ကျေးရွာအချို့။
၄။ ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှု ဝိသေသများ
ပါးရဲထိုးခြင်း (Face Tattoo): ကာဏ်းမျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသမီးတွေဟာ မျက်နှာမှာ ပါးရဲ (တက်တူး) ထိုးတဲ့ ဓလေ့ရှိပါတယ်။ ကာဏ်းလူမျိုးတွေရဲ့ ပါးရဲပုံစံဟာ အစက်အပြောက်ပုံစံ (သို့မဟုတ်) လိုင်းကြောင်းပုံစံနဲ့ အခြား ချင်းမျိုးနွယ်စုတွေနဲ့ မတူအောင် ကွဲပြားတဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရှိပါတယ်။
ဝတ်စုံနှင့် လက်မှုပညာ: ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ဝတ်စုံနဲ့ လက်ယက်ကန်း အတတ်ပညာမှာ ကျွမ်းကျင်ကြပြီး၊ သူတို့ရဲ့ ရိုးရာထည်တွေမှာ အနက်၊ အနီနဲ့ အဝါရောင်တွေကို အခြေခံလေ့ ရှိပါတယ်။အကြောင်းရင်းကြောင့်သာလျှင် ho ရာဇဝင်အလာအရ KCho khaw [ရှေးဦး ချိုးဌာနေရင်း] များမှာ
[၁]။ တွီလီမျိုးနွယ်စု (Tuili) မှ
(က)။ ငလုံတူဖသားစု (Nglungtu)နှင့်
(ခ)။ မလှော်ဖသားစု (Mahlaw)။
[၂]။ နီတူမျိုးနွယ်စု (Nitu)။
[၃]။ ခန်ချတ်မျိုးနွယ်စု (Khan Chak) တို့ဖြစ်လေသည်။
[၁]။ တွီးလီမျိုးနွယ်စု၏ နှုတ်ရာဇဝင်အလာအရ ဧရာဝတီမြစ်အတိုင်း စုန်ဆင်းလာကြပြီး ပုဂံ၊ ကျောက်ပန်းတောင်းဒေသများမှ ပခုက္ကူ၊ ပေါက်၊ ကျောက်ကာ၊ လယ်လမ်း၊ ဂန့်ဂေါနယ်၊ မင်းရွာ၊ ထလင်းကို ဖြတ်ကာထီးလင်းမြို့ကို တည်ထောင်လျက် နေထိုင်ကြသည် ဟုဆိုသည်။
နောက်ဆုံး ထီးလင်းမြို့နယ်အတွင်း ခဲကျေးရွာမှ တဆင့် ယော ချောင်းအတိုင်းဆန်တက်၍ မင်းတပ်နယ်အတွင်း ရောင်လောင်း၊ ရန်လောင်း ကျေးရွာများ တည်ထောင်ကာနေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ၄င်းတို့၏ နှုတ်ရာဇဝင်၊ ကဗျာသီချင်းများအရသိရပါသည်။
၄င်းအုပ်စုဝင် ဆွေမျိုးစုများသည် ယနေ့ မင်းတပ်မြို့နယ်တိုက်နယ်အမှတ်(၂)၊ (၃)၊ (၄) ယောချောင်း၊ မောင်းချောင်းနှင့် ချီချောင်းတို့တွင် အများအပြားနေ ထိုင် ကြသည်။ ထို့အပြင် တိုက်နယ် (၁၁)၊ (၁၂)၊ (၁၃)နှင့် (၁၄)တို့တွင်လည်းအနှံ့ အပြားနေထိုင်ကြပေသည်။ တွီးလီမျိုးနွယ်တွင် နှစ်မျိုးကွဲပြားသွားသည်။
[၂]။ မကန်းလော်(ခ) နီတူးမျိုးနွယ်စုသည် မြန်မာပြည် မြေလတ်ဒေသမှ ဖြတ်ကူးပြီး အနောက်ရိုးမတောင်ကို ဖြတ်ကျော်ကာ မင်းတပ်မြို့ နယ်သို့ မုန်းချောင်း၊ လည်မျိုချောင်း၊ ဖုံးလောင်း၊ အွတ်လောင်ကိုဖြတ်၍ တိုက်နယ် (၁)၊ (၂)နှင့် (၁၃)တို့တွင် အနှံ့အပြားနေထိုင် ကြသည်။ ရောက်နှင့်ပြီးသော တွီးလီမျိုးနွယ်စုနှင့် စကားရော၊ ယဉ်ကျေးမှုပါ အားလုံးတူညီသည် ဟုဆိုသည်။ အချို့အဆိုအရ ဦးစွာ ဧရာဝတီမြစ်ဘေးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်းနှင့် ရခိုင်ရိုးမကိုဖြတ်ကာ ပင်လယ်အထိ ရောက်ခဲ့ကြကြောင်း၊ တဖန်လည်မျိုမြစ်မှ ဆန်တက် လာပြီး မတူပီမြို့နယ် ဘုံတလာရေတံခွန်သို့ ရောက်ရှိကြောင်း ဆိုပါသည်။ ထိုမှတဆင့် မင်းတပ်နယ်သို့ ရောက်ရှိလာကြောင်းနှင့် ယောနယ်မှ တက် လာသူများနှင့် ပြန်ဆုံကြောင်း နှုတ်ရာဇဝင်အလာများ ရှိပါသေးသည်။

[၃]။ khan Chak ချန်ချတ်မျိုးနွယ်စုသည် ယနေ့ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်အတွင်းမှ မာန်ထန်အနွယ်ဝင်များ ပင်ဖြစ်ပေသည်။ ဤဘက်ပိုင်းရှိ လူမျိုးနွယ်များကို ငရ (Ra)၊ ငမဲန် (Men) ဟုလည်းကောင်းခေါ်ဆိုကြပေသည်။ အလောင်းစည်သူမင်းလက်ထက်တွင် စစ်သူကြီးမာန်းထန်(မင်းထင်) အား နယ်ခြား စောင့်အဖြစ် တာဝန်ပေးထားခဲ့ရာမှ ချီချောင်းဖျားနှင့်ဝန်းကျင်ဒေသတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ခဲ့သော ငှီးရုံ (Hngiyung)မျိုးနွယ်စုမှာ ချန်းချတ်မျိုးနွယ်ပင်ဖြစ်သည်။ ၄င်းတို့၏ နုတ်ရာဇဝင်များအရ ပုဂံမှ ပုပ်ပါးဒသေသို့လည်းကောင်း၊ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ကိုဖြတ်လာကာ ပုံတောင်၊ ပုံညာဒေသကို လည်းကောင်း၊ ထိုမှတဆင့် ယောချောင်းရိုးတလျောက် ပေါက်နယ်ရှိ ချင်းရွာ၊ ကျောက်ကာ၊ လယ်လမ်း စသည့်ဒေသများသို့လည်းကောင်း နေထိုင်ခဲ့ကြပါသည်။
[စာရေးသူ၏ ယနေ့ အခြေအနေများဖြင့် ဖြည့်စွက်ချက်။]
ထို့နောက် ထီးလင်းနယ်တွင် [ယနေ့ ရဲဒူး၊ ကျင်း၊ ယုံဆင်း၊ မင်းလယ်၊ ဆွဲလဲ၊ စို့ပြားစသော ခက်ခဲသည့် ချောင်ကျသောနေရာများတွင် အခိုင်အမာတည်ပြီး နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ပြင်ရွာ၊ လုံးပေါင်ရွာ စသည့်အနည်းငယ် ပြန့်ပြူးသော နေရာများသို့ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ]
ထို့နောက် ထီးလင်း မြို့ဟောင်း၌ ရှမ်း၊ ယောတို့နှင့် ရောနှော နေထိုင်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ဝက်သက်၊ ပုဇင်းချောင်၊ ဝါးဘိုချောင်ဒေသများ၌ သံရည်ကျိုခြင်း၊ လက်နက်ထုတ်လုပ်ခြင်း တို့ကို ခေတ်အလိုက် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဘာသာစကားအလာအရ
(က)။ မတူ၊ ရောင်တူ၊ တောင်သား တို့က ဘာသာစကားရင်းမြစ်တူသည်။
(ခ)။ မွင်း၊ မကာန်း၊ ရာ့၊ ဒါးရင်ဒူး၊ ဒိုင်တို့က ရင်းမြစ်တူသည်။ [ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာ Helga-So Hartman]
တောင်ပိုင်းသားများ၏ ချင်းပြည်မြောက်ပိုင်းဒေသ ထက်ပိုမို ထင်ရှားသည့် ဆက်နွယ်မှုမှာ နှမသားမျိုး (NuCa Paca)နှင့် သွေးသောက်သားမျိုး (Patai) မျိုးများ ဖြစ်လေသည်။ မတူ၊ရောင်တူ၊ ဒိုင်၊ကာန်းတို့ အချင်းချင်းကြား၌ လူမှုရေးအရ ပိုမိုဆက်ဆံမှု အားကောင်းပြန်သည်။
ဆင်းသက်ရာလမ်းကြောင်းသည်လည်း အနည်းအများ ထီးလင်းနယ် [သို့မဟုတ်] ဆောနယ်ကို အခြေခံကာ အုပ်စုလိုက် တက်ရောက်သွားကြခြင်း ဖြစ်လေသည်။ စောလျင်သည်နှင့် နောက်ကျသည် တို့ကသာ ကွဲပြားလေသည်။
ယဉ်ကျေးမူအရ တောင်ဖက်ရှိချင်းမျိုးနွယ်စုများ၏ ဆက်နွယ်မူ အထင်ရှားဆုံး သက်သေသာဓက တခုမှာ သချိုင်းကျောက်ပြင်စီခြင်း၊ အရိုးပြာအိုအား အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုကျောက်ပြင်ချီခြင်း၏ အမှတ်သင်္ကေတကို ရွာဟောင်းများတွင် မျိုးနွယ်များစွာ၏ ကျောက်ဖျာများ အတူတကွလည်း တွေ့မြင်ရတတ်ပါသည်။ ရှေးကာလအခါ၌ အတူတကွနေထိုင်ခြင်း၊ တဆွေတည်းဖြစ်ခြင်း၊ သားပေးသမီးယူရှိခြင်းများ၏ လက္ခဏာ တရပ်လဲ ဖြစ်လေသည်။ အခြားသော ထောက်ပြလက်ညွန်းထိုးစရာ အချက်အလက်များလည်း ရှိနေလိမ့်အုန်းမည်။
ရာဇဝင်သမိုင်းအရ ထိုဒေသတွင် လူမျိုးအမည် သီးခြား ရှိကြောင်းကို ထေက်ပြစရာ အဘို့ကား ရောက်ရာအရပ်ဒေသ၏ အခေါ်အဝေါများ အသုံးပြုခဲ့ကြကာ ဥပမာ-Cein, Duem, Vai, Tlaang, kaang, Sai, Tui, Lawng စသည့်ဖြင့် အခြေခံကာ ရွာကြီးများ၊ အမျိုးနွယ်များအား ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။
နောက်ပိုင်းကိုလိုနီခေတ်ရောက်လာသောအခါတွင် အခြားလူမျိုးများနှင့် ဗြိတိန်တို့၏ အခေါ်များ၊ မြန်မာအခေါ်အဝေဝေါများအား အခြေခံကာ ဥပမာ- ချင်းမဲ၊ ချင်းပုန်း၊ ရင်းဒူး၊ ကြိမ်ပတ်ချင်း၊ Welaung Chin, Boungshe Chins, Lemroo Chins စသည့်ဖြင့် လည်းကောင်း၊
မြန်မာပြည် လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီး နောက်ပိုင်းတွင်လည်း နေရာဒေသ၊ ဌာနေ၏ အမည်နာမသည် လူမျိုးစုအမည်ပမာ ထင်ရောင်ထင်မှားစွာ ခေါ်ဝေါစရာ ဖြစ်လာလေတော့သည်။ ဥပမာ- မတူနယ်မှ လူကို မတူလူမျိုး၊ ဟားခါးနယ်မှ ဒေသခံကို ဟားခါးလူမျိုး၊ Tedim နယ်မှ ဒေသခံကို Tedim လူမျိုး ဟူ၍ အသုံးအနှုန်းများ ပေါ်လာလေသတည်း။
[ခ]။ Mkaang ရာဇဝင်အလာ
ဆလိုင်းရွှေကီး၏ အဆိုအရ မကာန်း[Mkaang] တို့၏ နှုတ်ရာဇဝင်တွင် ပုံတောင် ပုံညာမှ ဂန့်ဂေါ၊ ထီးလင်း၊ Vaak Saak,Ring roeng mar theep ရောင်လောင်း၊ ရန်လောင်း မှ တဆင့် Mopi Sun imm ruengတွင် ပြန်လည်အခြေချ နေထိုင်လာခဲ့သည်ဆိုသည်။
မောပီနေရာဟောင်း [Mopi Sun imm rueng] တွင်နေထိုင်စဉ် ကာလတစ်လျှောက် သူတို့၏ သားသမီးများသည် ကျားကိုက်စားခဲ့သော အတွေ့အကြုံများကြောင့် Duen Imm [Imm puei] နေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း၊
ခါန်းချိန်း[Khangching] မှ ပွေးလုံ[Poilung]။
ပွေးလုံ[Poilung] မှ မောပီ လုံကွီး[ Mopi Lung kui], မောပီလုံကွီး[Mopi lung kui]မှ ling kui, Hang Ca, Som kui, Hui Ca, Kang Ha kui,Ting Paw, Khui kui, Lung kui, Lung Ngo စသည့်သားယောကျား ( ၉ ) ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။
Hang Ca , Hui Ca, Ling kui တို့သည် Imm puei နေရာတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း။
Hang Ca ၏ သားယောက်ကျားများမှာ Hang Har, Pa tong ca, Tuem Thang, Lung Hang Ca တို့ဖြစ်ကြောင်း။
Hang Ca ၏ သားယောကျာ်းများသည် တိုက်ရည်ခိုက်ရည် ရှိကြသည်။ Imm puei ၏ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် Thlung Coeng တောင်ထိပ်ရှိသည်။
ထိုနေရာတွင် Sahna Lung နှင့် LuLung ဟုခေါ်သော Hning Lam Lung ကျောက်တိုင်များ ထူထားလျှ က်ရှိသည်။
Thlung Coeng ၏ အဓိပ်ပါယျမှာ အစွမ်းသတ္တိပြသော အရပ် [သို့မဟုတ်] ငါသတ်ခဲ့ပြီးပြီ ဟု အဓိပ်ပါယျရပါသညျ။ သို့မဟုတ် ကျရှုံးကာ ပြိုလဲစေခဲ့ပြီ ဆိုလိုသတည်း။
Hang Ca, Hui ca, Ling Kui, တို့အဖွဲ့သည် Im puei နေရာတွင်နေထိုင်ကြပြီး Kang Ha Kui, Lung Kui, Ting Paw, Khong Caa တို့အဖွဲ့သည် Duen Im နေရာတွင်နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း။
Khui Kui, Som Kui, Lung Ngo, Lung Kui တို့အဖွဲ့သည် Teh Kawng Im နေရာတွင် နေထိုင်ခဲ့ပါသည်။ သူတို့အချင်းချင်း Tu Pu Kawi Ca Intermarriage ပြု လုပ်ကြကြောင်း။
[ဂ]။ ဒိုင်ရာဇဝင်အလာ
ဆလိုင်း လီဇန်[Lizang]၏ အဆိုအရ
မားတူ[Mah-tu] အုပ်စု၏ ရာဇဝင်အလာအရ Ghuitui, Jomtui, Martui, Litui(Botu), Kuitui, Nngtui, Khoitu ညီနောင်များ ရှိရာအနက်မှ ဒိုင်နယ်တွင် မားတွီ[Martui]နှင့် လီတွီ(Ligtui[Botu] ရှိခဲ့ကြောင်း။
Mrumtuသည် မတူဘက်၌ ကျန်ရစ်ပြီး Khptuအနွယ်အချို့သည် မာတွီနှင့်မားတွီအနွယ်နဲ့ အတူဖုန်လောင်း၊ အွက်လောင်းဖျား မှဗောလီ-လုံဗားဘက်လှည့်လာကြချိန် မိုးပီတောင်ဒေသတွင် Khptuအနွယ်၏ အဘိုးကွီးလိန်း[Kui Ling]မှ
၁။Khp Kui
၂။Sai Kui
၃။Lung Kui
၄။Ha Kui
၅။Hung Kui
၆။MNa Kui
၇။Hlei Kui(Thang So Hlei)
၈။ Ngling Kui
၉။ Shun Kui စသည်ဖြင့် ယနေ့ ဒိုင်နွယ်စု၊ ဒိုင်ညီနောင် [၉] ဦး ဖြစ်လာကြောင်း။
KhpKuiအနွယ်သည် တဖန်အရှေ့ဘက်ဆင်း၍ မဆိမ်ဆိပ်တောင် နား၊ယောင်ဆင်း ဒေသ(Sengyung)အရပ်တွင်နေထိုင်ကြရာက ယနေ့အမှတ်၁ဝရောက် မစမ်အိမ်နူး တည်ကြမည့်အစုနဲ့ခွဲ၍ အရှေ့ဘက် ဆင်းလာကြကာ အုပ်စုနှစ်စုကွဲပြန်ကြောင်း။
ဒိုင်ရာဇဝင်အလာအရ မော်ပီကွီလိန်း(Mopi Kui Ling]) ဆိုသူ၌ သား(၉) ယောက်မှ
သားအချို့သည် ယနေ့ မတူပီမြို့နယ်အတွင်းရှိ ဘုံတလာရေတံခွန်အထိ ရောက်ရှိသည် ဟုဆို၏။ ထိုမှတဆင့် လည်မျိုချောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလာကာ မင်းတပ် မြို့နယ် ဒိုင်ဧရိယာအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ကြောင်း။
ထို့နောက် အထက်ပါဇယားမှ
[၃] ငလိန်းကွီးမှ ကျုတ်ရွာ(Kruk) ကိုလည်းကောင်း၊
[၄]။ ဟာကွီး မှ ရိုဖောင်ရွာ (Yo Phong)ရွာ တို့ကိုလည်းကောင်း၊
[၁]။ [Khupkui] ခူပ်ကွီးမှ မကြာအိမ်နူး(Mcang Imnu)နှင့် သူ၏မျိုးဆက်များမှ ကွန်ရှီ (Kunshi)၊ ဘောင်အိမ်(MBongim)၊ တွီလီ (Tuili)၊ ရှင်းနှုန်း(Shinghnung) နှင့်ဘန်တွီ(Bangtui) ရွာများ ကိုလည်း ကောင်း၊
[၂]။ [Sai Kui]ရှိုင်းကွီး၏မျိုးဆက်များမှ မကွီအိမ်နူး (MKuiimnu)၊ ကျုံလောင်း (Kyanglong) နှင့် ငလုံသူ(Nglungtu) ရွာများကိုလည်းကောင်း၊ ထင်ကုန်း(Thingkong) ရွာကို ပလက်ဝတွင်လည်းကောင်း။
[၉]။ [Shun Kui]ရှုန်းကွီး၏မျိုးဆက်များမှာ ထားအိမ်နူး (ThaiImnu)၊ မပိုင်ရှစ်(Mpaishp)၊ မထင်ဘုန်း (Mthinmbyung) ကိုလည်းကောင်း၊ လူး(Lu) ရွာကို ပလက်ဝနယ်တွင်လည်းကောင်း တည်ထောင်ခဲ့ကြကြောင်း။
ဒိုင်နယ်များအတွင်းသို့ အရှေ့ဘက်မှ ဝင်ရောက် လာသူများမှာ ငှီးလောင်း (Hngigung Long) နှင့် ချာလောင်း (Cha Long) ချောင်းတလျောက် ထီးလင်းဒေသမှ မင်းတပ်နယ်သို့ အရှေ့မှဖြတ်ကာ ဝင်ရောက်လာပေသည်။ ၄င်းတို့သည် အောက်ချိုင့်၊ အထက်ချိုင့်၊ ဒုခ် (Duk)၊ အောက်ဒုတ် (Yamduk)နှင့် တွီးလီ(Tuili)ရွာများတွင် နေထိုင်ကြပေသည်။
[ဃ]။ Tawmpaw ရာဇဝင်အလာ
[မကြာမှီ လာမည်]
Tawmpaw ဟူသော ဝေါဟာရ၌ လေ့လာစရာ
[၁]။ Mopi lung Kui၏ သား [၉]ဦးမှ Hang Ca အနွယ်၊ လုံဟန်း[Lung Haang] ၌ သား [၃]ယောက်_ ဘသူး[Batu], တွီဖုမ်း[Tuiphuem], လုံငိုမ်း[Lung Ngou] ရှိခဲ့ကာ လုံငိုမ်း[Lung ngau]ဒေသရှိ Zotung အနွယ်စုကို တင်ပေါ်မျိုးနွယ်စု [Tingpaw] ဟု အခေါ်အဝေါ လက်ရှိ ရှိနေသည်။
[၂]။ မောပီလုံကွီး[Mopi Lung Kui] ဆိုသူ၌လည်း Ling Kui, Hang Ca, Som kui, Hui Ca, Kang Ha kui,Ting Paw, Khui kui, Lung kui, Lung Ngo စသည့် သားယောကျား ( ၉ ) ဦး ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း ရာဇဝင် လာသတည်း။ Tingpaw ဟူသော သား [ဝေါဟာရ] ရှိနင့်နေခဲ့သည်။ Lung Ngo ဟူသော သား [ဝေါဟာရ] လဲပဲ တွေ့ရပြန်သည်။ Hang Ca ဟူသော ဝေါဟာရလဲ တွေ့ရပြန်သည်။
နေထိုင်ခဲ့ကြသော နေရာအားဖြင့် Hang Ca သည် Mopi Sun Imm Rueng တွင် အခြေချခဲ့ကာ Tawmpaw/ Tingpaw မူကား Duem Imm တွက်သာ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ရာဇဝင် လာသတည်း။
ရာဇဝင်အလာအရ Mopi Lung Kui၏ ရာဇဝင်သည် အဦးဆုံး ဖြစ်လာပြီး၊ Hang Ca အနွယ်၊ လုံဟန်း[Lung Haang]၏ ရာဇဝင်သည် ဒုတိယ အဆက်အဖြစ် ဖြစ်လာဟန် ရှိသည်။ သို့တည်းမဟုတ်ဘဲ Tawmpaw နှင့် Tingpawတို့သည် သီးခြားစီ ဖြစ်နေသော ရာဇဝင်များ ဖြစ်နိုင်သည်။
Tawmpaw/ Tingpaw အုပ်စုတွင် ရာဇဝင်အလာအရ [ယနေ့ ] Mkaang မျိုးနွယ်စုမှ အချို့နှင့် မတူပီမြို့နယ်ရှိ မျိုးနွယ်စုများတွင် တူညီနေကြသော သားသမီးအား အမည်နာမမှည့်ပေးခြင်း ဓလေ့တခုပင် ဖြစ်ပေသည်။ Tawmpaw/ Tingpaw အနွယ်များ၏ ဓလေ့အရ အထက် မျိုးဆက် ခုနှစ်ဆက်။ အောက် မျိုးဆက် ခုနှစ်ဆက် ကို လေ့လာသော်.
အခြားသော ချင်းတို့၏ ထုံးတမ်းစဉ်အလာများကို ထပ်တူညီမျှ မလိုက်နာဘဲ သီးခြားနေသော ချင်းအမျိုးသား ဖြစ်နေသည်။
မိမိအထက်မှ
ဘ၊ ဘိုး၊ ဘေး၊ ဘီ၊ ဘင်၊ ဘဲ၊ ဘော
မိမိအောက်မှ
သား၊ မြေး၊ မြစ်၊ တီ၊ တွတ်၊ ကျွတ်၊ ဆက်
မိမိနှင့်တကွ
အထက် သုံးဆက် [three of ancestors] ဘ၊ ဘိုး၊ ဘေး တို့၏ အမည်နာမအရင်းများကို မပြောင်းလဲပဲ
အောက် သုံးဆက် [three of descendants]
သား၊ မြေး၊ မြစ် တို့အား အမည်မှည့်ပေးသော ဓလေ့တခုကို လေ့လာမိသည်။
ဤရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်း အစဉ်အလာသည် Tawmpaw/ Tingpaw အုပ်စု၌သာ ထူးရာဇဝင်၊ သမိုင်းစာပေများ တူညီသော နာမည်များ ထပ်ခါတလဲလဲ တွေ့တတ်သည်။ လူတူ မရှား၊ နာမည်တူ မရှား ပြသာနာကို ပိုမို ရှုပ်ထွေးစေသည်။ တဖက်တွင်လည်း ဓလေ့ကို သိပြီးသောအခါ မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ကို ထိန်းသိမ်းရာအဘို့ သင့်လျှော်အပ်စပ်ပေသည်။ အောက်မျိုးဆက် [သား၊ မြေး၊ မြစ်]တိုင်းတွင် အထက်မျိုးဆက် [ဘ၊ ဘိုး၊ ဘေး]တို့၏ မည်နာမများ တွေ့ရတတ်သည်။

ရေးသားသူ Kaang သား

ဖြည့်စွပ်ရန်အများကြီးလိုသေးကြောင်း

13/04/2026

နော်ဝေနိုင်ငံရောက် Mindat K'Cho လူမျိုးများရဲ့ 2026 K'Cho နှစ်သစ်ကူး

#ချိုးနှစ်သစ်ကူး #နော်ဝေ #ဖရိုလန် #ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအလှ

12/04/2026

K'Cho တီးဝိုင်း

07/04/2026

K'Cho Hlui a moung

salai Kee shing

03/04/2026

Salai Kee Shing

03/04/2026

Norway နိုင်ငံမှာ ကျင်းပခဲ့တဲ့ K'Cho K*m k'Hti (K'Cho New Year) ပွဲတော််် မှ မှတ်တမ်း ဓါတ်ပုံ တစ်ချို့ တင်ပေးပါတော့မယ်🙂

02/04/2026

K'Cho New Year မှာ ကပြဖျော်ဖြေနေတဲ့ မလေးရောက် K'Cho လူငယ်များ

02/04/2026

K'Cho New Year

1.4.2026
Malaysia

02/04/2026

K*m Kthi ရဲ့ အဓိပ္ပါယ်ကို တကယ် မသိတဲ့သူတွေ ဖတ်လို့ရအောင် ၂၀၀၆-၂၀၀၇ လောက်က ကိုကီးရှိန်းမာန်ရေးခဲ့ K*m Kthi အကြောင်းပြန်တင်ပေးထားတယ်။

K*M K'THI
(KCHO NEW YEAR CELEBRATION)
By Kee Ghing Mang

Meaning First, it will be a good idea to examine the word K*m k'thi itself for the meaning it signifies. K*m is year; K'thi comes from Thi ci (to be clear, clean as of liquid, sky and so on). K'Thi, derived from Thi, functions as a verb, meaning 'to purify, bless, clean and so on. K*m K'thi literally means 'year benediction or blessing the year'. Therefore, it may convey the general meaning of: performing purification rites of the New Year or blessing the community for the new year. In normal conversation, the word K'thi alone is often heard in stead of K*m k'thi.

Social significance Doubtless, this celebration was so vital in Kcho society. It is not a mere social gathering for food and drink. It reflects the underlying social customs, history, tribal unity, belief system and social norms of Kcho. It is a time to reassemble the whole tribe and restrengthen the unity; it is a time to dedicate the community to the Supreme Being and ask for happiness, good health, enough supply of food, wealth, and protection. Aditionally, this is a great educational moment for the public to hear from the elders the Kcho history, the chronicles of their ancesters, the migration routes, wars they waged and their achievements, usually in the form of ritual motet and folk songs.

Preparation

Ample time is alloted for thorough preparation of the event. Weeks or months ahead, every family gives a compulsory contribution of grain(rice, millet, or corn), beans, yeast for Zu(beer) and other food supply for the occasion. Zu for ritual purposes, as opposed to the common drink, is specially brewed by K'taig(priest or shaman) and his assistant K'taigs themselves. K'taigs are also responsible for setting the date of the great occasion, which will be made known to all neighboring communities. Sturdy fence is put up blocking the roads leading to the village to prevent travellers coming into the village of K'thi. Other clear signs are also set up to mark the no-entry zone where K'thi is in progress. Guests who have already arrived in the village are required to remain until the end of the event.

It is considered a serious offence to be disturbed during this K'hti vigil. Breach of this taboo can cost an intruder compensation or his own life at worst, should misfortune befell on a member of the community or properties of the community in the year. Perhaps, it is believed that deep spiritual things are happening at this time. Therefore, it is not only that the Ng'yo or the soul of both individual and the community is vulnerable to be exposed to other human or spiritual beings, but also the whole community's relationship and communication with the Supreme Being (Kkhaanpughi or Pushihpi) and other spirits can be strained incurring disfavor from them in the form of sickness, damage to the crop, failed ventures and death.

The Celebration

The K'thi celebration takes place for several days. Each day is filled by a ceremony or commnunal performance. The activities of the event are supervised by a group of K'taigs, which is composed of Kphyok Ktaig (the chief priest), and several other assistant K'taigs of varied rankings. A number of rigid observations are imposed on the whole community during the celebration.

(I must admit here my inability to give a detailed account of individual rituals performed each day during this event, for I have never experienced it once myself. The Arrival of Buddhism and Christianity into the land has gradually removed many traditional practices, be it religious or cultural, from the scene of Kcho life. But, certainly there are people who can recall almost exact details, and some villages have been still celebrating it, though not following every details, until a few year back. Therefore, there is hope that diligent study can still uncover most of them.

Major Themes:

To our advantage, the themes of this eventful celebration are mentioned in the the only Kcho text book. It offers the core framework of the celebration.
Major themes of K*m-K'hti include:
1- Patha png mthem
Lihta tuk ba, K*m K'thi ung.
(Ceremony of weapons as symbol of alliance.)
2- Thana ngsoon om
Htui gam theh thoon, K*m K'th ung.
(Recounting the ancestral lines and the Migration Routes)
3- Nu k'thu pa-kkhui
Kyi neh k'th ba, K*m Kth ung.
(Reaffirmation of spirit of brotherhood)
4- Pm thaang geit-ko,
Kcho kthai ngpha ba, K*m K'ht ung.
(Supplication for good crop and enough food for the community)

(Kcho Ca - Primer p. 60)

1. During this event, every tribe/clan brings weapon(bow and arrow or spear). Tribal elders and priests perform appropriate rites over the collection of weapons, and the array of weapons shows unity and alliance of the tribes. This is so important that failure of a tribe/clan to be represented by weapon at this time is tantamount to cessation from its tribal membership. On the other hand, it is considered to be everyone's national duty to demand compensation for demage inflicted upon a member or his property, and to avenge the dead, either intentional or accidental.

2. The elders will recall, in the form of ritual recitations or tribal lyrics, the names of the ancesters. And give a long account of Migration Routes, which usually begins from Paithali, the Pagan kingom, the escape to Pungtaung Pung-ngya, and the building of Koncuku(pagoda) at Thilin before arriving at the current settlement.

3. The spirit of brotherhood among tribal members is renewed. (The form of ceremony needs further investigation)

4. Usually, this new year celebration takes place after the sowing work is complete. At this time, the seeds sown, people pray for good crops which will yield abandon harvest to last until harvest time of new crops in the following year. During this prayer for the food, K'taig, holding up a new or carefully cleaned basket to the sky, prays to Kkhaanpghi(Supreme Being) naming different types of crops to be bestowed. For example,
"Kkhaanpghi o, pm, thaang na zuk kchaak lo!" (O Kkhaanpughi, drop me (names of crops/grains)!)
Then, he beats up the basket on to a mat or blanket spread for the purpose to find out what kind of grain will fall out from the basket as Kkhaanpghi's gift for the year. The grain found from basket beating is believed to be indication of the kind of successful crop for the year. Presence of unexpected piece of charcoal, however, is considered as a sign of bad luck and may require additional sacrifices to be offered to divert the ill outcome. A grass seed is a warning that crops will be overgrown with grass which is hard to control.

Hunting expedition is one prominent part of K'thi celebration. Men will go on a group hunting trip, which can extend to a couple of days until big animal is killed. Before the departure, everyone to participate in the hunting is given a short stick as counter, and when they return to the village, the sticks are collected and counted to confirm that no one is left behind in the jungle either because of an accident or wandering astray. The killed animal is cut up in lumps to be shared out to all, from infants to the aged in bed. This may be the reason to hunt for large games. Only a game of considerable size will be enough for rationing out to a crowd. For no one can be left out without the piece of meat so that he will receive due blessings and no misfortune will befall him.

Conclusion

Thus, K'hti or Kcho New Year Celebration is significant for the people in many ways. It may even be the only communal event among many other traditional practices in the sense that equality is met for every community member. Unlike Yu Hlak, where the emphasis lies on the spiritual and social gain for the feast-giver, K'thi demands participation of a community member for equal corporal and spiritual merit. Every Kcho, regardless of social status, age and s*x, is equally entitled to food and drink, and most importantly, the blessings of the Great Occasion.

Additionally, it is a great time for younger Kchos to learn the Kcho history, tradition, customs, the art of speech and tribal singing. They can observe the elders performing various rites, and participate in many other activities.

K*m 'Thi (in some people's pronunciation K*m 'Ci ) is the traditional new year celebration of Chin state/nationality (especially in southern part known as KCho area/tribe) and it is also government recognized an official day in Burma.

Author's note:
This is not to be taken as a complete and accurate account of the great Kcho traditional celebration, but rather an initial work to record it. The details of the celebration may slightly vary for different Kcho tribes. The essence of the feast, however, will be the same for all Kcho people. Every Kcho who knows about this great traditional celebration is encouraged to contribute what is not yet mentioned in this account or correct what is wrongfully stated about the feast.

01/04/2026

Happy K'Cho New Year
K'Cho K*m Hti Nän

Mindat K'Cho Chin

23/04/2026

20/04/2026

13/04/2026

12/04/2026

07/04/2026

03/04/2026

03/04/2026

02/04/2026

02/04/2026

02/04/2026

01/04/2026

Address

Website

Alerts

Contact The Business

Shortcuts

Share