https://www.facebook.com/157516514580638/

Borneon Mania, Kota Kinabalu (2026)

05/09/2026

KOTA KINABALU: Isu pendatang tanpa izin di Sabah kini bukan lagi sekadar soal lelaki dan wanita dewasa yang ditahan dalam operasi imigresen.

Apa yang semakin membimbangkan ialah jumlah kanak-kanak yang turut ditemukan dalam operasi penguatkuasaan, sekali gus menimbulkan persoalan lebih besar mengenai generasi yang sedang membesar di Sabah dalam keadaan status imigresen dan dokumentasi yang tidak jelas.

Dalam operasi Jabatan Imigresen Malaysia (JIM) Sabah di Kota Kinabalu, Sandakan dan Kudat pada 18 hingga 19 Ogos 2026, seramai 111 warga asing ditahan selepas 224 individu diperiksa.

Daripada jumlah itu, 50 adalah kanak-kanak.

Sebanyak 29 kanak-kanak direkodkan di Kota Kinabalu, 14 di Sandakan dan tujuh di Kudat.

Angka itu bermakna hampir separuh daripada keseluruhan individu yang ditahan dalam operasi berkenaan terdiri daripada golongan bawah umur.

Lebih mengejutkan, kejadian itu bukan kes terpencil.

Pada Jun lalu, satu lagi operasi bersepadu JIM Sabah di empat daerah membawa kepada penahanan 91 PTI selepas 373 individu diperiksa.

Di Kota Kinabalu sahaja, tangkapan ketika itu melibatkan 11 kanak-kanak warga Filipina, selain lelaki dan wanita dewasa.

Pada Julai p**a, JIM Sabah menghantar p**ang 260 PTI warga Filipina melalui Pelabuhan Lahad Datu, termasuk 53 kanak-kanak.

Daripada jumlah itu, 30 adalah kanak-kanak lelaki dan 23 perempuan.

Lebih mengejutkan, umur individu yang dihantar p**ang dalam kump**an tersebut dilaporkan antara lima hari hingga 68 tahun.

Pada 20 Ogos, JIM Sabah turut memaklumkan bahawa 4,750 pendatang tanpa izin pelbagai kewarganegaraan telah dihantar p**ang sepanjang 2026.

Angka-angka ini menunjukkan satu hakikat yang semakin sukar dinafikan:

MASALAH PATI DI SABAH SUDAH MELIBATKAN KELUARGA DAN GENERASI.

Hari ini seorang kanak-kanak mungkin baru berumur tujuh atau lapan tahun.

Sepuluh tahun lagi dia sudah berusia 17 atau 18 tahun.

Jika statusnya masih tidak pernah diselesaikan, persoalan akan menjadi jauh lebih besar.

Bagaimana dia mahu melanjutkan pendidikan?

Bagaimana mahu mendapatkan pekerjaan sah?

Dokumen apa yang digunakan?

Negara mana bertanggungjawab terhadapnya?

Dan jika dia lahir serta membesar sepenuhnya di Sabah tetapi tidak pernah mempunyai status jelas, apakah yang akan berlaku apabila dia memasuki alam dewasa?

Persoalan ini menjadi lebih serius kerana operasi demi operasi menunjukkan kanak-kanak terus muncul dalam statistik tangkapan dan penghantaran p**ang.

Jika satu keluarga boleh tinggal bertahun-tahun di Sabah sebelum akhirnya dikesan dalam operasi imigresen, timbul persoalan mengenai sejauh mana pemantauan penduduk sebenarnya berlaku di kawasan penempatan, rumah sewa, tempat kerja dan komuniti tertentu.

Lebih penting, siapa yang menyediakan tempat tinggal?

Siapa menggajikan ibu bapa mereka?

Berapa lama mereka telah berada di Sabah?

Adakah kelahiran anak-anak mereka pernah direkodkan?

Adakah pihak berkuasa mengetahui kewujudan mereka lebih awal?

Kalau masalah hanya diketahui selepas serbuan dilakukan, Sabah sebenarnya sedang berdepan satu persoalan besar:

ADAKAH KITA MENANGANI MASALAH ATAU SEKADAR MENUNGGU IA MEMBESAR?

Bagaimanapun, kanak-kanak tanpa dokumen tidak boleh secara automatik disamakan dengan PATI.

Ada kes melibatkan anak kepada warga asing.

Ada kes pendaftaran kelahiran.

Ada yang mempunyai ibu atau bapa warganegara.

Dan ada individu yang status kewarganegaraannya masih dalam proses pengesahan.

Sebab itu setiap kes perlu diperiksa berdasarkan rekod sebenar.

Namun bagi anak kepada warga asing yang berada di Sabah tanpa kebenaran sah, persoalan dokumentasi dan tanggungjawab negara asal tidak boleh dibiarkan tergantung terlalu lama.

Hari ini mereka mungkin masih kecil.

Tetapi 10 tahun lagi mereka sudah menjadi orang dewasa yang perlu bekerja, berkahwin, berurusan dengan kerajaan dan menjalani kehidupan sendiri.

Jika isu dokumentasi tidak diselesaikan sejak awal, masalah itu tidak hilang.

Ia hanya berubah bentuk.

Daripada masalah imigresen keluarga, ia boleh berkembang menjadi isu pendidikan, pekerjaan tidak formal, identiti, kewarganegaraan dan beban pentadbiran.

Inilah sebabnya isu ini tidak boleh hanya dilihat melalui angka tangkapan.

Sabah perlu bertanya lebih jauh:

Berapa ramai kanak-kanak seperti ini sedang membesar di negeri ini sekarang?

Berapa ramai yang belum dikenal pasti?

Berapa ramai yang akan memasuki usia dewasa dalam tempoh lima hingga 10 tahun akan datang?

Penguatkuasaan melalui tangkapan dan penghantaran p**ang memang penting.

Tetapi jika kemasukan, tempat tinggal, pekerjaan dan kewujudan keluarga tanpa status sah terus berlaku, operasi sahaja mungkin hanya menyelesaikan masalah di permukaan.

Hari ini 50 kanak-kanak muncul dalam satu operasi.

Bulan depan mungkin jumlah lain.

Tahun depan mungkin generasi yang sama sudah semakin besar.

SOALAN PALING PANAS: SABAH MAHU TUNGGU MEREKA DEWASA BARU CARI PENYELESAIAN?

Sebab jika perkara ini terus dibiarkan tanpa penyelesaian menyeluruh, Sabah mungkin tidak lagi berdepan hanya dengan isu PATI.

Sabah boleh berdepan dengan satu generasi yang membesar bertahun-tahun di negeri ini tetapi masih tidak mempunyai kedudukan undang-undang yang jelas.

Dan ketika itu, masalahnya mungkin jauh lebih sukar, lebih mahal dan lebih sensitif untuk diselesaikan.

KANAK-KANAK ITU SUDAH ADA DI SABAH HARI INI.

04/09/2026

Kota Kinabalu : “Saya Suluk.” “Saya Bugis.” “Saya Jawa.”

Di Sabah, nama-nama etnik ini sering digunakan untuk menerangkan asal-usul, keturunan, bahasa dan budaya seseorang. Namun apabila perbincangan beralih kepada isu pendatang asing, PATI, kewarganegaraan dan status Anak Negeri Sabah, nama etnik kadangkala digunakan seolah-olah ia sendiri mampu menentukan status undang-undang seseorang.

Di sinilah kekeliruan bermula.

𝗡𝗮𝗺𝗮 𝗸𝗮𝘂𝗺 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗽𝗮𝘀𝗽𝗼𝗿𝘁.

Seseorang berketurunan Suluk tidak boleh secara automatik dianggap warga Filipina atau PATI.

Begitu juga seseorang berketurunan Bugis atau Jawa tidak semestinya warga Indonesia.

Namun pada masa yang sama, seseorang juga tidak boleh hanya mengaku dirinya daripada sesuatu etnik yang telah lama wujud di Sabah lalu menganggap dakwaan itu sendiri membuktikan bahawa dia ialah rakyat Malaysia atau mempunyai status Anak Negeri Sabah.

Hakikatnya:

𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡.

𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗦𝗧𝗔𝗧𝗨𝗦 𝗔𝗡𝗔𝗞 𝗡𝗘𝗚𝗘𝗥𝗜.

Dan 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝘀𝗲𝗺𝗲𝘀𝘁𝗶𝗻𝘆𝗮 𝗣𝗔𝗧𝗜.

---

𝗦𝗘𝗠𝗣𝗔𝗗𝗔𝗡 𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔 𝗠𝗢𝗗𝗘𝗡, 𝗧𝗘𝗧𝗔𝗣𝗜 𝗛𝗨𝗕𝗨𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗦𝗨𝗗𝗔𝗛 𝗪𝗨𝗝𝗨𝗗 𝗟𝗘𝗕𝗜𝗛 𝗟𝗔𝗠𝗔

Sabah mempunyai sejarah yang sangat rapat dengan kawasan Borneo, Laut Sulu, selatan Filipina dan kep**auan Indonesia.

Sebelum sempadan moden Malaysia, Filipina dan Indonesia terbentuk seperti hari ini, masyarakat di rantau ini telah lama bergerak untuk berdagang, berkahwin, bekerja dan membentuk komuniti.

Sebab itu terdapat kelompok etnik yang mempunyai hubungan budaya merentasi lebih daripada satu negara.

Masyarakat Suluk mempunyai hubungan sejarah yang kuat dengan Kep**auan Sulu, tetapi dalam masa yang sama terdapat keluarga Suluk yang telah lama bertapak di Sabah.

Bugis p**a mempunyai akar sejarah yang kuat di Sulawesi, manakala Jawa berasal dari Pulau Jawa, tetapi keturunan kedua-dua komuniti itu juga telah lama wujud di Malaysia.

Ini bermakna dua individu boleh mempunyai etnik yang sama tetapi memegang kewarganegaraan yang berlainan.

Seorang mungkin rakyat Malaysia.

Seorang mungkin warga Filipina.

Seorang mungkin warga Indonesia.

Seorang lagi mungkin mempunyai masalah dokumentasi atau status imigresen.

𝗘𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗯𝗼𝗹𝗲𝗵 𝘀𝗮𝗺𝗮, 𝘁𝗲𝘁𝗮𝗽𝗶 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴-𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝘀𝗲𝗺𝗲𝘀𝘁𝗶𝗻𝘆𝗮 𝘀𝗮𝗺𝗮.

---

𝗦𝗨𝗟𝗨𝗞: 𝗔𝗡𝗧𝗔𝗥𝗔 𝗜𝗗𝗘𝗡𝗧𝗜𝗧𝗜 𝗣𝗔𝗟𝗜𝗡𝗚 𝗦𝗘𝗡𝗦𝗜𝗧𝗜𝗙 𝗗𝗜 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛

Nama Suluk sering menjadi antara identiti yang paling mudah dikaitkan dengan Filipina.

Namun realitinya jauh lebih kompleks.

Terdapat masyarakat Suluk yang mempunyai sejarah keluarga panjang di Sabah dan merupakan rakyat Malaysia.

Dalam masa sama, terdapat juga warga Filipina beretnik Suluk yang datang ke Sabah melalui migrasi, pekerjaan, hubungan keluarga atau akibat sejarah konflik di selatan Filipina.

Maka istilah “𝗦𝘂𝗹𝘂𝗸” 𝘀𝗮𝗵𝗮𝗷𝗮 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝗺𝗮𝗺𝗽𝘂 𝗺𝗲𝗻𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗸𝗲𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮𝗻𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮𝗮𝗻 𝘀𝗲𝘀𝗲𝗼𝗿𝗮𝗻𝗴.

Seorang Suluk boleh menjadi rakyat Malaysia.

Seorang Suluk boleh menjadi warga Filipina yang berada di Sabah secara sah.

Seorang lagi mungkin mempunyai isu dokumentasi.

Dan individu lain mungkin berada tanpa kebenaran imigresen yang sah.

Sebab itu melabel keseluruhan etnik sebagai “pendatang” atau “PATI” merupakan generalisasi yang tidak tepat.

Tetapi begitu juga sebaliknya.

Mengaku sebagai Suluk juga tidak boleh dijadikan bukti tunggal bahawa seseorang automatik merupakan Anak Negeri Sabah atau rakyat Malaysia.

𝗦𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗽𝗲𝗿𝗹𝘂 𝗱𝗶𝗯𝘂𝗸𝘁𝗶𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗹𝗮𝗹𝘂𝗶 𝗿𝗲𝗸𝗼𝗱 𝗱𝗮𝗻 𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴-𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴.

---

𝗨𝗡𝗗𝗔𝗡𝗚-𝗨𝗡𝗗𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛 𝗦𝗘𝗡𝗗𝗜𝗥𝗜 𝗠𝗘𝗡𝗨𝗡𝗝𝗨𝗞𝗞𝗔𝗡 𝗜𝗦𝗨 𝗜𝗡𝗜 𝗞𝗢𝗠𝗣𝗟𝗘𝗞𝗦

Perbahasan menjadi lebih menarik apabila melihat undang-undang lama Sabah berkaitan takrif “Native” atau Anak Negeri.

Dalam Interpretation (Definition of Native) Ordinance Sabah, Cap. 64, terdapat beberapa komuniti tertentu yang disebut dalam salah satu kategori undang-undang, termasuk 𝗦𝘂𝗹𝘂𝗸, 𝗞𝗮𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻, 𝗦𝗶𝗺𝗼𝗻𝗼𝗹, 𝗦𝗶𝗯𝘂𝘁𝘂 𝗱𝗮𝗻 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻.

Namun nama etnik tersebut berada dalam undang-undang bukan bermaksud sesiapa sahaja yang mengaku daripada komuniti berkenaan secara automatik memperoleh status Anak Negeri.

Terdapat syarat berkaitan tempat tinggal, kehidupan dalam komuniti Anak Negeri, status imigresen dan proses pengesahan undang-undang.

Maksudnya jelas:

𝗡𝗮𝗺𝗮 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝘁𝗶𝗸𝗲𝘁 𝗮𝘂𝘁𝗼𝗺𝗮𝘁𝗶𝗸 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶.

Tetapi nama etnik juga tidak boleh digunakan untuk menafikan status seseorang yang memang mempunyai hak sah.

---

𝗕𝗨𝗚𝗜𝗦 𝗗𝗔𝗡 𝗝𝗔𝗪𝗔: 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗜𝗡𝗗𝗢𝗡𝗘𝗦𝗜𝗔, 𝗧𝗔𝗣𝗜 𝗦𝗧𝗔𝗧𝗨𝗦 𝗜𝗡𝗗𝗜𝗩𝗜𝗗𝗨 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗕𝗢𝗟𝗘𝗛 𝗗𝗜𝗧𝗘𝗞𝗔

Bugis dan Jawa secara sejarah mempunyai akar utama di Indonesia.

Namun Malaysia telah lama mempunyai komuniti keturunan Bugis dan Jawa.

Sebahagian keluarga sudah beberapa generasi menjadi rakyat Malaysia.

Ada yang lahir di Sabah.

Ada yang ibu bapanya rakyat Malaysia.

Ada juga warga Indonesia daripada etnik yang sama yang datang ke Sabah menggunakan permit kerja atau pas imigresen yang sah.

Dan seperti mana-mana warga asing lain, terdapat juga kemungkinan individu tertentu berada tanpa dokumen sah.

Inilah sebabnya menggunakan perkataan “𝗕𝘂𝗴𝗶𝘀” 𝘀𝗲𝗯𝗮𝗴𝗮𝗶 𝘀𝗶𝗻𝗼𝗻𝗶𝗺 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 “𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮 𝗜𝗻𝗱𝗼𝗻𝗲𝘀𝗶𝗮” atau “𝗝𝗮𝘄𝗮” 𝘀𝗲𝗯𝗮𝗴𝗮𝗶 𝘀𝗶𝗻𝗼𝗻𝗶𝗺 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 “𝗽𝗲𝗻𝗱𝗮𝘁𝗮𝗻𝗴” merupakan kesimp**an yang terlalu mudah.

Yang perlu diperiksa ialah status seseorang.

Bukan nama kaumnya.

---

𝗠𝗔𝗦𝗔𝗟𝗔𝗛 𝗕𝗘𝗥𝗠𝗨𝗟𝗔 𝗔𝗣𝗔𝗕𝗜𝗟𝗔 “𝗜𝗖” 𝗗𝗜𝗡𝗜𝗟𝗔𝗜 𝗠𝗘𝗟𝗔𝗟𝗨𝗜 𝗪𝗔𝗝𝗔𝗛, 𝗟𝗢𝗚𝗛𝗔𝗧 𝗗𝗔𝗡 𝗡𝗔𝗠𝗔

Di media sosial, tuduhan mengenai status seseorang kadangkala dibuat hanya berdasarkan rupa, bahasa atau nama.

Seseorang bercakap dengan loghat tertentu, terus dianggap warga asing.

Seseorang memiliki nama yang dikaitkan dengan Filipina atau Indonesia, terus dipersoalkan kewarganegaraannya.

Apabila sebuah penempatan setinggan ditemui, seluruh kelompok etnik p**a boleh menerima tempias.

Ini bukan sahaja boleh menyebabkan rakyat Malaysia sendiri menjadi mangsa tuduhan, malah mengaburkan masalah sebenar.

Persoalan penguatkuasaan tidak sepatutnya berbunyi:

“𝗞𝗮𝗺𝘂 𝗯𝗮𝗻𝗴𝘀𝗮 𝗮𝗽𝗮?”

Sebaliknya:

“𝗔𝗽𝗮𝗸𝗮𝗵 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗸𝗮𝗺𝘂 𝗱𝗶 𝘀𝗶𝘀𝗶 𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴-𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴?”

Jika seseorang rakyat Malaysia, rekod kewarganegaraan menjadi bukti.

Jika seseorang warga asing, pas atau permit imigresennya perlu sah.

Jika seseorang mendakwa status Anak Negeri, tuntutan itu perlu dinilai melalui saluran undang-undang yang berkaitan.

Jika seseorang berada di Sabah tanpa hak imigresen yang sah, tindakan perlu dibuat mengikut undang-undang.

---

𝗝𝗔𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗚𝗨𝗡𝗔 𝗜𝗦𝗨 𝗞𝗔𝗨𝗠 𝗨𝗡𝗧𝗨𝗞 𝗟𝗔𝗥𝗜 𝗗𝗔𝗥𝗜𝗣𝗔𝗗𝗔 𝗣𝗘𝗠𝗘𝗥𝗜𝗞𝗦𝗔𝗔𝗡 𝗗𝗢𝗞𝗨𝗠𝗘𝗡

Menolak stereotaip kaum tidak bermaksud pemeriksaan dokumentasi perlu dihentikan.

Jika pihak berkuasa mempunyai asas yang sah untuk menjalankan operasi imigresen, pemeriksaan mesti dilakukan secara adil kepada semua individu yang berkaitan.

Tidak kira Suluk.

Tidak kira Bugis.

Tidak kira Jawa.

Tidak kira mana-mana bangsa.

𝗣𝗲𝗻𝗴𝘂𝗮𝘁𝗸𝘂𝗮𝘀𝗮𝗮𝗻 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗮𝗱𝗶𝗹 𝗶𝗮𝗹𝗮𝗵 𝗽𝗲𝗻𝗴𝘂𝗮𝘁𝗸𝘂𝗮𝘀𝗮𝗮𝗻 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗲𝗻𝗴𝗴𝘂𝗻𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴-𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴, 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗽𝗿𝗲𝗷𝘂𝗱𝗶𝘀 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸.

Dokumen sah dilepaskan.

Status meragukan disiasat.

Pelanggaran undang-undang diambil tindakan.

---

𝗟𝗔𝗛𝗜𝗥 𝗗𝗜 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗔𝗨𝗧𝗢𝗠𝗔𝗧𝗜𝗞 𝗥𝗔𝗞𝗬𝗔𝗧 𝗠𝗔𝗟𝗔𝗬𝗦𝗜𝗔

Satu lagi kekeliruan besar ialah anggapan bahawa sesiapa yang lahir di Sabah secara automatik menjadi rakyat Malaysia.

Hakikatnya, pendaftaran kelahiran dan kewarganegaraan ialah dua perkara berbeza.

Sijil kelahiran membuktikan sesuatu kelahiran telah didaftarkan.

Kewarganegaraan p**a tertakluk kepada Perlembagaan Persekutuan dan keadaan undang-undang tertentu, termasuk taraf kewarganegaraan ibu atau bapa ketika kelahiran.

Sebab itu:

𝗦𝗜𝗝𝗜𝗟 𝗟𝗔𝗛𝗜𝗥 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗔𝗨𝗧𝗢𝗠𝗔𝗧𝗜𝗞 𝗠𝗬𝗞𝗔𝗗.

Tetapi:

𝗧𝗜𝗔𝗗𝗔 𝗠𝗬𝗞𝗔𝗗 𝗝𝗨𝗚𝗔 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗔𝗨𝗧𝗢𝗠𝗔𝗧𝗜𝗞 𝗣𝗔𝗧𝗜.

Ada individu yang mempunyai masalah dokumentasi atau tuntutan kewarganegaraan yang masih belum diselesaikan.

PATI p**a berkaitan persoalan sama ada seseorang mempunyai hak yang sah untuk masuk atau berada di Malaysia.

---

𝗝𝗔𝗗𝗜 𝗦𝗜𝗔𝗣𝗔 𝗦𝗘𝗕𝗘𝗡𝗔𝗥𝗡𝗬𝗔 “𝗢𝗥𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛”?

Inilah persoalan yang sering mencetuskan perdebatan.

Adakah “orang Sabah” bermaksud seseorang yang lahir di Sabah?

Adakah ia merujuk kepada rakyat Malaysia yang menetap di Sabah?

Atau hanya mereka yang mempunyai status Anak Negeri?

Dalam kehidupan sosial, orang ramai mungkin mempunyai tafsiran sendiri.

Tetapi apabila ia melibatkan hak undang-undang, kerajaan tidak boleh menggunakan sentimen.

Kewarganegaraan mesti ditentukan melalui rekod.

Status Anak Negeri mesti berpandukan undang-undang.

Status imigresen mesti berpandukan pas dan kebenaran sah.

---

𝗦𝗢𝗔𝗟𝗔𝗡 𝗦𝗘𝗕𝗘𝗡𝗔𝗥: 𝗖𝗨𝗞𝗨𝗣 𝗞𝗨𝗔𝗧𝗞𝗔𝗛 𝗦𝗜𝗦𝗧𝗘𝗠 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛?

Daripada masyarakat terus bergaduh mengenai kaum mana “tempatan” dan kaum mana “pendatang”, persoalan lebih besar patut ditujukan kepada sistem.

𝗔𝗱𝗮𝗸𝗮𝗵 𝗿𝗲𝗸𝗼𝗱 𝗸𝗲𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮𝗻𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮𝗮𝗻 𝗰𝘂𝗸𝘂𝗽 𝗸𝘂𝗸𝘂𝗵?

𝗔𝗱𝗮𝗸𝗮𝗵 𝗱𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻 𝗹𝗮𝗺𝗮 𝗯𝗼𝗹𝗲𝗵 𝗱𝗶𝘀𝗮𝗵𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗽𝗮𝗻𝘁𝗮𝘀?

𝗔𝗱𝗮𝗸𝗮𝗵 𝗽𝗮𝗻𝗴𝗸𝗮𝗹𝗮𝗻 𝗱𝗮𝘁𝗮 𝗶𝗺𝗶𝗴𝗿𝗲𝘀𝗲𝗻, 𝗸𝗲𝗹𝗮𝗵𝗶𝗿𝗮𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝗸𝗲𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮𝗻𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮𝗮𝗻 𝗯𝗼𝗹𝗲𝗵 𝗱𝗶𝘀𝗶𝗹𝗮𝗻𝗴 𝗮𝗻𝘁𝗮𝗿𝗮 𝗮𝗴𝗲𝗻𝘀𝗶?

𝗕𝗮𝗴𝗮𝗶𝗺𝗮𝗻𝗮 𝘁𝘂𝗻𝘁𝘂𝘁𝗮𝗻 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶 𝗱𝗶𝘀𝗮𝗵𝗸𝗮𝗻?

𝗕𝗮𝗴𝗮𝗶𝗺𝗮𝗻𝗮 𝗱𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻 𝗽𝗮𝗹𝘀𝘂 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗱𝗶𝘀𝗮𝗹𝗮𝗵𝗴𝘂𝗻𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗶𝗸𝗲𝘀𝗮𝗻?

Dan paling penting:

𝗕𝗼𝗹𝗲𝗵𝗸𝗮𝗵 𝗸𝗲𝗿𝗮𝗷𝗮𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗯𝗲𝘇𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝘁𝗲𝗽𝗮𝘁 𝗮𝗻𝘁𝗮𝗿𝗮 𝗿𝗮𝗸𝘆𝗮𝘁 𝗠𝗮𝗹𝗮𝘆𝘀𝗶𝗮, 𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮 𝗮𝘀𝗶𝗻𝗴 𝘀𝗮𝗵, 𝗶𝗻𝗱𝗶𝘃𝗶𝗱𝘂 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗶𝘀𝘂 𝗱𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻𝘁𝗮𝘀𝗶 𝗱𝗮𝗻 𝗣𝗔𝗧𝗜 𝘁𝗮𝗻𝗽𝗮 𝗯𝗲𝗿𝗴𝗮𝗻𝘁𝘂𝗻𝗴 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 𝗿𝘂𝗽𝗮 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗸𝗮𝘂𝗺?

---

𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗔𝗞𝗔𝗡 𝗦𝗘𝗟𝗘𝗦𝗔𝗜𝗞𝗔𝗡 𝗠𝗔𝗦𝗔𝗟𝗔𝗛 𝗣𝗔𝗧𝗜 𝗗𝗘𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗠𝗘𝗡𝗨𝗗𝗨𝗛 𝗞𝗔𝗨𝗠

Jika Sabah benar-benar mahu menangani isu pendatang tanpa izin, negeri ini memerlukan sistem yang mampu berkata dengan jelas:

𝗜𝗻𝗶 𝗿𝗮𝗸𝘆𝗮𝘁 𝗠𝗮𝗹𝗮𝘆𝘀𝗶𝗮.

𝗜𝗻𝗶 𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮 𝗮𝘀𝗶𝗻𝗴 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗽𝗲𝗿𝗺𝗶𝘁 𝘀𝗮𝗵.

𝗜𝗻𝗶 𝗶𝗻𝗱𝗶𝘃𝗶𝗱𝘂 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗶𝘀𝘂 𝗱𝗼𝗸𝘂𝗺𝗲𝗻𝘁𝗮𝘀𝗶 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝘀𝗲𝗱𝗮𝗻𝗴 𝗱𝗶𝗻𝗶𝗹𝗮𝗶.

𝗗𝗮𝗻 𝗶𝗻𝗶 𝗶𝗻𝗱𝗶𝘃𝗶𝗱𝘂 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗯𝗲𝗿𝗮𝗱𝗮 𝗱𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 𝘁𝗮𝗻𝗽𝗮 𝗸𝗲𝗯𝗲𝗻𝗮𝗿𝗮𝗻.

Tidak perlu meneka wajah.

Tidak perlu menilai loghat.

Tidak perlu menuduh seluruh etnik.

Kerana jika penguatkuasaan bergantung kepada rupa dan bangsa, rakyat Malaysia sendiri boleh menjadi mangsa.

Tetapi jika sensitiviti kaum dijadikan alasan untuk menghalang penguatkuasaan undang-undang, sistem juga boleh dieksploitasi.

Kedua-duanya mesti dielakkan.

𝗞𝗘𝗦𝗜𝗠𝗣𝗨𝗟𝗔𝗡

Sabah mempunyai sejarah migrasi dan hubungan etnik yang kompleks.

Suluk, Bugis dan Jawa mempunyai sejarah dan latar belakang masing-masing, tetapi 𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝗯𝗼𝗹𝗲𝗵 𝗱𝗶𝗴𝘂𝗻𝗮𝗸𝗮𝗻 𝘀𝗲𝗯𝗮𝗴𝗮𝗶 𝗯𝘂𝗸𝘁𝗶 𝗸𝗲𝘄𝗮𝗿𝗴𝗮𝗻𝗲𝗴𝗮𝗿𝗮𝗮𝗻 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗯𝘂𝗸𝘁𝗶 𝘀𝗲𝘀𝗲𝗼𝗿𝗮𝗻𝗴 𝗶𝘁𝘂 𝗣𝗔𝗧𝗜.

Namun nama etnik juga tidak boleh dijadikan jalan pintas untuk mengelakkan persoalan dokumentasi.

𝗡𝗔𝗠𝗔 𝗞𝗔𝗨𝗠 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗣𝗔𝗦𝗣𝗢𝗥𝗧.

𝗞𝗘𝗧𝗨𝗥𝗨𝗡𝗔𝗡 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗔𝗨𝗧𝗢𝗠𝗔𝗧𝗜𝗞 𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡.

𝗦𝗜𝗝𝗜𝗟 𝗟𝗔𝗛𝗜𝗥 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗔𝗨𝗧𝗢𝗠𝗔𝗧𝗜𝗞 𝗠𝗬𝗞𝗔𝗗.

𝗗𝗔𝗡 𝗪𝗔𝗝𝗔𝗛 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗕𝗢𝗟𝗘𝗛 𝗠𝗘𝗡𝗘𝗡𝗧𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗦𝗜𝗔𝗣𝗔 𝗣𝗔𝗧𝗜.

Persoalan paling besar sebenarnya bukan:

“𝗞𝗔𝗨 𝗕𝗔𝗡𝗚𝗦𝗔 𝗔𝗣𝗔?”

Tetapi:

“𝗔𝗣𝗔 𝗦𝗧𝗔𝗧𝗨𝗦 𝗞𝗔𝗠𝗨 𝗗𝗔𝗡 𝗕𝗢𝗟𝗘𝗛𝗞𝗔𝗛 𝗜𝗔 𝗗𝗜𝗕𝗨𝗞𝗧𝗜𝗞𝗔𝗡 𝗠𝗘𝗟𝗔𝗟𝗨𝗜 𝗥𝗘𝗞𝗢𝗗 𝗬𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗔𝗛?”

Jika sistem masih gagal memberikan jawapan dengan cepat dan tepat, 𝗶𝘁𝘂𝗹𝗮𝗵 𝗶𝘀𝘂 𝘀𝗲𝗯𝗲𝗻𝗮𝗿 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗽𝗲𝗿𝗹𝘂 𝗱𝗶𝗯𝗮𝗵𝗮𝘀𝗸𝗮𝗻 𝗿𝗮𝗸𝘆𝗮𝘁 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵.

04/09/2026

SABAH : Siapa sebenarnya masyarakat 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂?

Adakah Bajau Samah di Pantai Barat, Bajau Ubian, Simunul, Kagayan, Sama Dilaut atau Bajau Laut semuanya boleh dianggap sebagai satu kelompok yang sama?

Bagaimana p**a dengan istilah 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝗼, 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝘄, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝗼, 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗱𝗮𝗻 𝗣𝗮𝗹𝗮’𝘂 yang sering muncul apabila sejarah masyarakat maritim Sabah dan selatan Filipina dibincangkan?

Dan persoalan yang lebih kontroversi 𝗸𝗲𝗻𝗮𝗽𝗮 𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗶𝗺𝗮𝘀𝘂𝗸𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗮𝗹𝗮𝗺 𝗽𝗲𝗿𝗯𝗶𝗻𝗰𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗻𝗴𝗲𝗻𝗮𝗶 𝗿𝘂𝗺𝗽𝘂𝗻 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝘀𝗲𝗱𝗮𝗻𝗴𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗮𝘀𝘆𝗮𝗿𝗮𝗸𝗮𝘁 𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝗺𝗲𝗿𝗲𝗸𝗮 𝘀𝗲𝗻𝗱𝗶𝗿𝗶?

Semakan terhadap sumber akademik menunjukkan jawapannya jauh lebih kompleks daripada sekadar mengatakan:

“𝗦𝗲𝗺𝘂𝗮 𝗶𝘁𝘂 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂.”

Hakikatnya, istilah 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗱𝗮𝗻 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗺𝗲𝗿𝗮𝗻𝗴𝗸𝘂𝗺𝗶 𝗷𝗮𝗿𝗶𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗺𝗮𝘀𝘆𝗮𝗿𝗮𝗸𝗮𝘁 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝘀𝗮𝗻𝗴𝗮𝘁 𝗹𝘂𝗮𝘀 𝗱𝗮𝗻 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝗵𝗼𝗺𝗼𝗴𝗲𝗻, dengan perbezaan bahasa atau dialek, sejarah, tempat asal, cara hidup dan identiti komuniti.

Kajian Universiti Malaysia Sabah (UMS) mengenai Bajau Samah dan Bajau Ubian sendiri menyatakan masyarakat Sama-Bajau bukan kelompok sosial yang homogen. Sebaliknya terdapat banyak kump**an sosial atau subetnik yang mempunyai ciri etno-budaya tertentu.

𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗦𝗔𝗠𝗔𝗛 : 𝗔𝗡𝗧𝗔𝗥𝗔 𝗜𝗗𝗘𝗡𝗧𝗜𝗧𝗜 𝗨𝗧𝗔𝗠𝗔 𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗣𝗔𝗡𝗧𝗔𝗜 𝗕𝗔𝗥𝗔𝗧 𝗦𝗔𝗕𝗔𝗛

Dalam konteks Sabah, antara identiti yang paling terkenal ialah 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵, yang kuat dikaitkan dengan masyarakat Bajau Pantai Barat.

Masyarakat Bajau Pantai Barat mempunyai sejarah kehidupan yang lebih berorientasikan daratan berbanding komuniti Sama Dilaut.

Sebab itu apabila disebut Bajau di Sabah, kita tidak boleh terus membayangkan bahawa semuanya merupakan masyarakat yang mempunyai sejarah kehidupan di atas perahu atau laut.

Malah, kajian UMS menerangkan bahawa masyarakat Bajau di Sabah secara umum sering dibezakan kepada 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗕𝗮𝗿𝗮𝘁 𝗱𝗮𝗻 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗧𝗶𝗺𝘂𝗿, sementara satu lagi pengelasan yang dirujuk dalam kajian berkenaan membezakan tiga kelompok, iaitu 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗕𝗮𝗿𝗮𝘁, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗧𝗶𝗺𝘂𝗿 𝗱𝗮𝗻 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗟𝗮𝘂𝘁.

Di sinilah satu kekeliruan besar harus diperbetulkan:

𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗦𝗔𝗠𝗔𝗛 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗗𝗘𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗟𝗔𝗨𝗧.

Kedua-duanya mempunyai hubungan dalam dunia Sama-Bajau, tetapi sejarah sosial dan identiti komuniti mereka tidak boleh dicampur-adukkan begitu sahaja.

𝗨𝗕𝗜𝗔𝗡 : 𝗕𝗘𝗥𝗕𝗘𝗭𝗔 𝗡𝗔𝗠𝗔, 𝗧𝗘𝗧𝗔𝗣𝗜 𝗛𝗨𝗕𝗨𝗡𝗚𝗔𝗡𝗡𝗬𝗔 𝗗𝗘𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗦𝗔𝗠𝗔𝗛 𝗦𝗔𝗡𝗚𝗔𝗧 𝗥𝗔𝗣𝗔𝗧

Bagaimana p**a dengan 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻?

Kajian UMS di Kampung Pulau Gaya Asal memberikan gambaran menarik.

Kajian tersebut membandingkan secara langsung 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵 𝗱𝗮𝗻 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻 dan mendapati kedua-duanya mempunyai banyak persamaan dari segi bahasa dan adat perkahwinan.

Malah, penyelidik menggunakan konsep identiti sepunya 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 bagi menerangkan hubungan kedua-dua kelompok tersebut.

Bahasa Bajau Samah dan Bajau Ubian dalam komuniti yang dikaji mempunyai banyak persamaan kerana kedua-duanya berkongsi bahasa daripada keluarga 𝗦𝗶𝗻𝗮𝗺𝗮/𝗦𝗮𝗺𝗮.

Ini menunjukkan bahawa nama kelompok boleh berbeza walaupun hubungan bahasa dan budaya mereka sangat rapat.

𝗦𝗜𝗠𝗨𝗡𝗨𝗟, 𝗨𝗕𝗜𝗔𝗡, 𝗞𝗘𝗚𝗔𝗬𝗔𝗡 : 𝗞𝗘𝗡𝗔𝗣𝗔 𝗕𝗔𝗡𝗬𝗔𝗞 𝗦𝗔𝗡𝗚𝗔𝗧 𝗡𝗔𝗠𝗔?

Satu lagi fakta menarik daripada kajian UMS ialah masyarakat Sama-Bajau boleh membezakan kelompok berdasarkan 𝘁𝗲𝗺𝗽𝗮𝘁 𝗮𝘀𝗮𝗹.

Antara contoh yang disebut dalam kajian berkenaan ialah:

𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗧𝘂𝗮𝗿𝗮𝗻, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗞𝗼𝘁𝗮 𝗕𝗲𝗹𝘂𝗱, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗶𝗺𝘂𝗻𝘂𝗹, 𝗞𝗲𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻.

Simunul dikaitkan dengan Filipina, begitu juga Kegayan, sementara Ubian mempunyai hubungan asal dengan selatan Filipina.

Ini sangat penting.

Nama sesuatu kelompok tidak semestinya bermaksud ia merupakan satu “bangsa” yang langsung tidak mempunyai hubungan dengan kelompok Sama-Bajau lain.

Dalam sesetengah keadaan, 𝗮𝘀𝗮𝗹 𝗴𝗲𝗼𝗴𝗿𝗮𝗳𝗶, 𝗽𝘂𝗹𝗮𝘂, 𝗯𝗮𝗵𝗮𝘀𝗮 𝗱𝗮𝗻 𝘀𝗲𝗷𝗮𝗿𝗮𝗵 𝗸𝗼𝗺𝘂𝗻𝗶𝘁𝗶 𝗺𝗲𝗺𝗮𝗶𝗻𝗸𝗮𝗻 𝗽𝗲𝗿𝗮𝗻𝗮𝗻 𝗯𝗲𝘀𝗮𝗿 𝗱𝗮𝗹𝗮𝗺 𝗽𝗲𝗺𝗯𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗸𝗲𝗹𝗼𝗺𝗽𝗼𝗸 𝘁𝗲𝗿𝘀𝗲𝗯𝘂𝘁.

Sebab itulah dunia Sama-Bajau mempunyai begitu banyak nama.

𝗞𝗔𝗚𝗔𝗬𝗔𝗡 / 𝗝𝗔𝗠𝗔 𝗠𝗔𝗣𝗨𝗡 : 𝗝𝗔𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗧𝗘𝗥𝗨𝗦 𝗔𝗡𝗚𝗚𝗔𝗣 𝗦𝗘𝗠𝗨𝗔 𝗟𝗔𝗕𝗘𝗟 𝗜𝗧𝗨 𝗦𝗔𝗠𝗔

Nama 𝗞𝗮𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻 p**a memerlukan penjelasan khusus.

Jama Mapun merupakan penduduk asal Mapun, yang dahulunya turut dikenali sebagai Cagayan de Tawi-Tawi/Cagayan de Sulu, serta kawasan berdekatan. Institusi warisan Bangsamoro di Filipina menerangkan bahawa Jama Mapun bermaksud “𝗼𝗿𝗮𝗻𝗴 𝗠𝗮𝗽𝘂𝗻” dan mereka mempunyai bahasa yang termasuk dalam kelompok bahasa Sama-Bajau.

Jadi sekali lagi kita berdepan perbezaan antara:

𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗯𝗮𝗵𝗮𝘀𝗮

dan

𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝘀𝗲𝘀𝘂𝗮𝘁𝘂 𝗺𝗮𝘀𝘆𝗮𝗿𝗮𝗸𝗮𝘁.

Jama Mapun mempunyai identiti komuniti tersendiri walaupun bahasanya mempunyai hubungan dalam keluarga Sama-Bajau.

𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗟𝗔𝗨𝗧 / 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗗𝗜𝗟𝗔𝗨𝗧 𝗜𝗡𝗜𝗟𝗔𝗛 𝗞𝗢𝗠𝗨𝗡𝗜𝗧𝗜 𝗠𝗔𝗥𝗜𝗧𝗜𝗠 𝗬𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗘𝗥𝗜𝗡𝗚 𝗠𝗘𝗡𝗖𝗘𝗧𝗨𝗦𝗞𝗔𝗡 𝗞𝗘𝗞𝗘𝗟𝗜𝗥𝗨𝗔𝗡

Apabila istilah 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗟𝗮𝘂𝘁 disebut, satu lagi dunia identiti Sama-Bajau muncul.

Kajian Universiti Malaya mengenai komuniti Bajau Laut di Kampung Bangau-Bangau, Semporna merekodkan penggunaan dua istilah oleh komuniti tersebut:

𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁 dan 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗟𝗮𝘂𝘁.

Kajian itu mengaitkan komuniti berkenaan dengan diaspora Sama Dilaut dari Sitangkai, Tawi-Tawi ke Sabah.

Kajian etnografi University College Sabah Foundation p**a menggunakan istilah 𝗦𝗲𝗮 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁 (𝗣𝗮𝗹𝗮’𝘂𝗵) bagi komuniti maritim di p**au-p**au sekitar Semporna dan pesisir Lahad Datu.

Maka dalam konteks tertentu, istilah:

𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗟𝗔𝗨𝗧 - 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗗𝗜𝗟𝗔𝗨𝗧 - 𝗣𝗔𝗟𝗔’𝗨

memang boleh merujuk kepada komuniti yang saling berkaitan.

Tetapi kesilapan berlaku apabila istilah tersebut digunakan untuk mewakili 𝘀𝗲𝗺𝘂𝗮 𝗺𝗮𝘀𝘆𝗮𝗿𝗮𝗸𝗮𝘁 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵.

Itu tidak tepat.

Kajian lain turut mengingatkan bahawa istilah “Bajau Laut” perlu digunakan secara berhati-hati supaya ia tidak mengelirukan antara Sama Dilaut dengan kelompok Bajau Pantai Timur atau Pantai Barat yang mempunyai sejarah sosial berlainan.

𝗕𝗔𝗗𝗝𝗔𝗢, 𝗕𝗔𝗗𝗝𝗔𝗪, 𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗗𝗔𝗡 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗕𝗘𝗥𝗕𝗘𝗭𝗔 𝗔𝗧𝗔𝗨 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞?

Di sinilah perdebatan menjadi semakin menarik.

Apabila bergerak merentasi Sabah, Kep**auan Sulu, Tawi-Tawi dan kawasan Asia Tenggara lain, ejaan dan penggunaan istilah terhadap masyarakat Sama-Bajau turut berubah.

Sebab itu kita menemui nama seperti:

𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂, 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝗼, 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝘄 𝗱𝗮𝗻 𝗦𝗮𝗺𝗮.

Tetapi persamaan akar sejarah dan linguistik tidak bermaksud setiap istilah boleh ditukar sesuka hati dalam semua keadaan.

Dalam konteks tertentu, “Bajau” menjadi istilah umum yang sangat luas.

Dalam komuniti tertentu p**a, 𝗦𝗮𝗺𝗮 ialah identiti yang lebih dekat dengan cara masyarakat memperkenalkan diri.

Sementara istilah 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁 memberikan identiti yang lebih khusus kepada masyarakat Sama yang mempunyai sejarah kehidupan maritim.

Justeru, mengatakan “𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗱𝗮𝗻 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝗼 𝗹𝗮𝗻𝗴𝘀𝘂𝗻𝗴 𝘁𝗶𝗮𝗱𝗮 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻” juga terlalu mudah.

Tetapi mengatakan “𝘀𝗲𝗺𝘂𝗮 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂, 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝗼, 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗱𝗮𝗻 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁 𝗮𝗱𝗮𝗹𝗮𝗵 𝘀𝗮𝘁𝘂 𝗸𝗲𝗹𝗼𝗺𝗽𝗼𝗸 𝘀𝗼𝘀𝗶𝗮𝗹 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝘀𝗲𝗿𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗽𝗲𝗿𝗮𝘁𝘂𝘀 𝘀𝗮𝗺𝗮” juga tidak menggambarkan kerumitan sebenar.

𝗕𝗔𝗚𝗔𝗜𝗠𝗔𝗡𝗔 𝗣𝗨𝗟𝗔 𝗗𝗘𝗡𝗚𝗔𝗡 𝗬𝗔𝗞𝗔𝗡?

Nama 𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 menjadi antara bahagian yang paling mudah disalahertikan.

Yakan mempunyai hubungan linguistik dengan keluarga bahasa 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘄.

Inilah antara sebab mengapa nama Yakan boleh muncul apabila ahli bahasa membincangkan keluarga Sama-Bajau.

Namun satu prinsip penting perlu difahami:

𝗥𝗨𝗠𝗣𝗨𝗡 𝗕𝗔𝗛𝗔𝗦𝗔 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗦𝗘𝗠𝗘𝗦𝗧𝗜𝗡𝗬𝗔 𝗕𝗘𝗥𝗠𝗔𝗞𝗦𝗨𝗗 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗬𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗔𝗠𝗔.

Hubungan linguistik tidak secara automatik menjadikan Yakan sebagai 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁.

Yakan mempunyai perkembangan sejarah dan identiti masyarakatnya sendiri.

Oleh itu, lebih tepat mengatakan:

“𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗵𝘂𝗯𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗹𝗶𝗻𝗴𝘂𝗶𝘀𝘁𝗶𝗸 𝗱𝗮𝗻 𝘀𝗲𝗷𝗮𝗿𝗮𝗵 𝗱𝗲𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗱𝘂𝗻𝗶𝗮 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂.”

Bukannya terus membuat kesimp**an:

“𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗶𝗮𝗹𝗮𝗵 𝘀𝘂𝗯𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵.”

Perbezaan ayat itu nampak kecil, tetapi dari sudut sejarah dan antropologi, ia sangat besar.

𝗝𝗔𝗗𝗜, 𝗔𝗗𝗔 𝗕𝗘𝗥𝗔𝗣𝗔 “𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨” 𝗦𝗘𝗕𝗘𝗡𝗔𝗥𝗡𝗬𝗔?

Inilah persoalan yang mungkin tidak mempunyai jawapan semudah satu nombor.

Kajian UMS sendiri menggambarkan Sama-Bajau sebagai masyarakat yang 𝗵𝗲𝘁𝗲𝗿𝗼𝗴𝗲𝗻, bukan satu kelompok sosial yang seragam. Nama kelompok boleh berkaitan dengan tempat asal dan identiti komuniti.

Antara nama yang muncul dalam pelbagai perbincangan ialah:

𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗶𝗺𝘂𝗻𝘂𝗹, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗕𝗮𝗿𝗮𝘁, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗣𝗮𝗻𝘁𝗮𝗶 𝗧𝗶𝗺𝘂𝗿, 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗟𝗮𝘂𝘁/𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁, 𝗞𝗲𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻/𝗞𝗮𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝗸𝗲𝗹𝗼𝗺𝗽𝗼𝗸 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗹𝗮𝗶𝗻.

Tetapi senarai ini tidak harus dianggap sebagai satu “𝘀𝗲𝗻𝗮𝗿𝗮𝗶 𝗿𝗮𝘀𝗺𝗶 𝘀𝘂𝗯𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂” yang mutlak.

Ada nama yang merupakan subkelompok.

Ada yang kuat berasaskan tempat asal.

Ada yang merupakan identiti komuniti.

Ada yang merupakan nama bahasa.

Dan ada p**a kelompok yang mempunyai hubungan linguistik Sama-Bajau tetapi mengekalkan 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝗲𝘁𝗻𝗼𝗹𝗶𝗻𝗴𝘂𝗶𝘀𝘁𝗶𝗸 𝘁𝗲𝗿𝘀𝗲𝗻𝗱𝗶𝗿𝗶.

𝗦𝗔𝗧𝗨 𝗟𝗔𝗚𝗜 𝗣𝗘𝗥𝗞𝗔𝗥𝗔 𝗕𝗘𝗦𝗔𝗥: 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡

Perbincangan ini juga tidak boleh dicampurkan dengan persoalan kewarganegaraan.

Seseorang boleh mempunyai hubungan etnik atau bahasa Sama-Bajau tetapi menjadi rakyat 𝗠𝗮𝗹𝗮𝘆𝘀𝗶𝗮, 𝗙𝗶𝗹𝗶𝗽𝗶𝗻𝗮 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗜𝗻𝗱𝗼𝗻𝗲𝘀𝗶𝗮, bergantung kepada kewarganegaraan masing-masing.

Kajian mengenai Sama Dilaut sendiri menyatakan komuniti Sama-Bajau tersebar merentasi Sabah, selatan Filipina dan Indonesia, manakala pembentukan sempadan negara moden menyebabkan masyarakat yang mempunyai hubungan etnik tersebut kini berada di bawah kewarganegaraan yang berbeza.

Maka:

𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 ≠ 𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡.

Menyebut seseorang sebagai Bajau, Sama atau Yakan tidak dengan sendirinya menentukan seseorang itu rakyat negara mana atau status dokumennya.

𝗞𝗘𝗦𝗜𝗠𝗣𝗨𝗟𝗔𝗡: “𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨” 𝗝𝗔𝗨𝗛 𝗟𝗘𝗕𝗜𝗛 𝗞𝗢𝗠𝗣𝗟𝗘𝗞𝗦 𝗗𝗔𝗥𝗜𝗣𝗔𝗗𝗔 𝗬𝗔𝗡𝗚 𝗥𝗔𝗠𝗔𝗜 𝗦𝗔𝗡𝗚𝗞𝗔

Daripada semua fakta yang diteliti, satu perkara menjadi jelas:

𝗗𝗨𝗡𝗜𝗔 𝗦𝗔𝗠𝗔-𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨 𝗕𝗨𝗞𝗔𝗡 𝗦𝗔𝗧𝗨 𝗕𝗟𝗢𝗞 𝗠𝗔𝗦𝗬𝗔𝗥𝗔𝗞𝗔𝗧 𝗬𝗔𝗡𝗚 𝗦𝗘𝗥𝗔𝗚𝗔𝗠.

Bajau Samah mempunyai identitinya.

Ubian mempunyai identitinya.

Simunul mempunyai identitinya.

Jama Mapun mempunyai identitinya.

Sama Dilaut mempunyai sejarah maritimnya.

Yakan p**a mempunyai identiti etnolinguistiknya sendiri walaupun bahasa mereka mempunyai hubungan dengan keluarga Sama-Bajaw.

Mereka boleh mempunyai pertalian sejarah, bahasa dan budaya yang sangat rapat tanpa semestinya menjadi 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝘀𝗼𝘀𝗶𝗮𝗹 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝘀𝗲𝗿𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗽𝗲𝗿𝗮𝘁𝘂𝘀 𝘀𝗮𝗺𝗮.

Sebab itu apabila seseorang bertanya:

“𝗔𝗗𝗔𝗞𝗔𝗛 𝗦𝗘𝗠𝗨𝗔 𝗜𝗡𝗜 𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨?”

Jawapannya tidak semudah 𝗬𝗔 atau 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞.

Soalan yang lebih tepat ialah:

“𝗔𝗗𝗔𝗞𝗔𝗛 𝗞𝗜𝗧𝗔 𝗕𝗘𝗥𝗖𝗔𝗞𝗔𝗣 𝗧𝗘𝗡𝗧𝗔𝗡𝗚 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞, 𝗦𝗨𝗕𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞, 𝗕𝗔𝗛𝗔𝗦𝗔, 𝗧𝗘𝗠𝗣𝗔𝗧 𝗔𝗦𝗔𝗟, 𝗔𝗧𝗔𝗨 𝗥𝗨𝗠𝗣𝗨𝗡 𝗦𝗔𝗠𝗔-𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨?”

Di situlah sebenarnya punca kekeliruan selama ini.

𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝘀𝗲𝗸𝗮𝗱𝗮𝗿 𝘀𝗮𝘁𝘂 𝗻𝗮𝗺𝗮. 𝗗𝗶 𝗯𝗲𝗹𝗮𝗸𝗮𝗻𝗴 𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗶𝘁𝘂 𝘁𝗲𝗿𝗱𝗮𝗽𝗮𝘁 𝗷𝗮𝗿𝗶𝗻𝗴𝗮𝗻 𝘀𝗲𝗷𝗮𝗿𝗮𝗵 𝗺𝗮𝘀𝘆𝗮𝗿𝗮𝗸𝗮𝘁 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗲𝗿𝗲𝗻𝘁𝗮𝘀𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵, 𝗞𝗲𝗽𝘂𝗹𝗮𝘂𝗮𝗻 𝗦𝘂𝗹𝘂 𝗱𝗮𝗻 𝗸𝗮𝘄𝗮𝘀𝗮𝗻 𝗔𝘀𝗶𝗮 𝗧𝗲𝗻𝗴𝗴𝗮𝗿𝗮 𝗹𝗮𝗶𝗻 𝘀𝗲𝗹𝗮𝗺𝗮 𝗯𝗲𝗯𝗲𝗿𝗮𝗽𝗮 𝗴𝗲𝗻𝗲𝗿𝗮𝘀𝗶.

Dan mungkin fakta paling penting untuk difahami ialah:

𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗥𝗨𝗠𝗣𝗨𝗡 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗕𝗘𝗥𝗠𝗔𝗞𝗦𝗨𝗗 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗜𝗗𝗘𝗡𝗧𝗜𝗧𝗜.

𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗕𝗔𝗛𝗔𝗦𝗔 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗦𝗘𝗠𝗘𝗦𝗧𝗜𝗡𝗬𝗔 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗦𝗨𝗕𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞.

𝗗𝗔𝗡 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗘𝗧𝗡𝗜𝗞 𝗧𝗜𝗗𝗔𝗞 𝗦𝗘𝗠𝗘𝗦𝗧𝗜𝗡𝗬𝗔 𝗦𝗔𝗠𝗔 𝗞𝗘𝗪𝗔𝗥𝗚𝗔𝗡𝗘𝗚𝗔𝗥𝗔𝗔𝗡.

Jadi, sebelum melabel 𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗦𝗮𝗺𝗮𝗵, 𝗨𝗯𝗶𝗮𝗻, 𝗦𝗶𝗺𝘂𝗻𝘂𝗹, 𝗞𝗮𝗴𝗮𝘆𝗮𝗻, 𝗦𝗮𝗺𝗮 𝗗𝗶𝗹𝗮𝘂𝘁, 𝗕𝗮𝗱𝗷𝗮𝗼 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗬𝗮𝗸𝗮𝗻 sebagai semuanya “sama sahaja”, sejarah mereka perlu dilihat dengan lebih mendalam.

𝗞𝗲𝗿𝗮𝗻𝗮 𝘀𝗲𝗺𝗮𝗸𝗶𝗻 𝘀𝗲𝗷𝗮𝗿𝗮𝗵 𝗦𝗮𝗺𝗮-𝗕𝗮𝗷𝗮𝘂 𝗱𝗶𝗴𝗮𝗹𝗶, 𝘀𝗲𝗺𝗮𝗸𝗶𝗻 𝗷𝗲𝗹𝗮𝘀 𝗯𝗮𝗵𝗮𝘄𝗮 𝗰𝗲𝗿𝗶𝘁𝗮 𝘀𝗲𝗯𝗲𝗻𝗮𝗿 𝗷𝗮𝘂𝗵 𝗹𝗲𝗯𝗶𝗵 𝗯𝗲𝘀𝗮𝗿 𝗱𝗮𝗿𝗶𝗽𝗮𝗱𝗮 𝘀𝗮𝘁𝘂 𝗽𝗲𝗿𝗸𝗮𝘁𝗮𝗮𝗻 “𝗕𝗔𝗝𝗔𝗨”.

03/09/2026

KOTA KINABALU: Perbincangan mengenai status 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 kembali mendapat perhatian apabila masyarakat mula mempersoalkan kewujudan pelbagai persatuan berasaskan etnik yang mewakili komuniti berketurunan dari luar Sabah.

Selama ini, isu tersebut sering tertumpu kepada satu atau dua komuniti tertentu. Namun hakikatnya, Sabah merupakan negeri yang dihuni oleh masyarakat daripada pelbagai latar belakang sejarah penghijrahan sehingga lahirnya puluhan pertubuhan kebudayaan, kebajikan dan persatuan etnik yang aktif di seluruh negeri.

Antara identiti etnik yang sering muncul dalam persatuan masyarakat di Sabah termasuk 𝗧𝗼𝗿𝗮𝗷𝗮, 𝗕𝘂𝘁𝗼𝗻, 𝗪𝗮𝗸𝗮𝘁𝗼𝗯𝗶, 𝗧𝗶𝗺𝗼𝗿, 𝗝𝗮𝘄𝗮, 𝗔𝗿𝗮𝗯, 𝗣𝗮𝗸𝗶𝘀𝘁𝗮𝗻 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗣𝗮𝘁𝗵𝗮𝗻, 𝗖𝗶𝗻𝗮, 𝗕𝗮𝗻𝗷𝗮𝗿, 𝗠𝗮𝗻𝗮𝗱𝗼, 𝗠𝗮𝗸𝗮𝘀𝘀𝗮𝗿, 𝗕𝘂𝗹𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻, 𝗩𝗶𝘀𝗮𝘆𝗮 serta beberapa lagi komuniti berketurunan dari Indonesia, Asia Selatan dan Asia Timur.

Bagaimanapun, kewujudan sesebuah persatuan etnik tidak boleh dijadikan bukti bahawa seluruh ahlinya mempunyai status undang-undang yang sama sebagai Anak Negeri ataupun bukan Anak Negeri.

Itulah perbezaan penting yang sering gagal difahami dalam perbahasan awam.

𝗞𝗲𝗽𝗲𝗹𝗯𝗮𝗴𝗮𝗶𝗮𝗻 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗹𝘂𝗮𝗿 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗲𝗺𝗯𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸 𝗸𝗼𝗺𝘂𝗻𝗶𝘁𝗶 𝘀𝗲𝗻𝗱𝗶𝗿𝗶

Sabah sememangnya terkenal sebagai negeri yang mempunyai kepelbagaian budaya luar biasa.

Selain kump**an pribumi yang telah lama menjadi identiti negeri, terdapat juga komuniti berketurunan luar yang berhijrah ke Sabah sejak beberapa generasi lalu sama ada melalui perdagangan, pekerjaan, perkahwinan mahupun hubungan sejarah antara wilayah di Nusantara.

Antara komuniti tersebut ialah masyarakat 𝗧𝗼𝗿𝗮𝗷𝗮 dari Sulawesi Selatan yang mempunyai pertubuhan kebudayaan sendiri di Sabah serta aktif dalam program kebudayaan dan kemasyarakatan.

Komuniti 𝗕𝘂𝘁𝗼𝗻 p**a berasal dari kep**auan Buton di Sulawesi Tenggara, manakala masyarakat 𝗪𝗮𝗸𝗮𝘁𝗼𝗯𝗶 mempunyai hubungan sejarah dengan kawasan kep**auan di Indonesia sebelum sebahagian daripada mereka membentuk komuniti di Sabah.

Bagi masyarakat 𝗧𝗶𝗺𝗼𝗿, asal keturunan mereka merujuk kepada Pulau Timor yang terletak di Asia Tenggara, sementara komuniti 𝗝𝗮𝘄𝗮 p**a merupakan antara kelompok penghijrah terbesar dari Pulau Jawa yang telah lama menetap di beberapa daerah Sabah.

Turut wujud komuniti 𝗕𝗮𝗻𝗷𝗮𝗿 yang berasal dari Kalimantan Selatan, 𝗠𝗮𝗻𝗮𝗱𝗼 dari Sulawesi Utara, 𝗠𝗮𝗸𝗮𝘀𝘀𝗮𝗿 dari Sulawesi Selatan serta 𝗕𝘂𝗹𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻 yang mempunyai hubungan sejarah dengan Kalimantan.

Dalam masa sama, masyarakat 𝗔𝗿𝗮𝗯 dan 𝗣𝗮𝗸𝗶𝘀𝘁𝗮𝗻 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝗣𝗮𝘁𝗵𝗮𝗻 turut membentuk komuniti tersendiri hasil sejarah perdagangan, pendidikan, perniagaan dan penghijrahan ke Sabah sejak sekian lama.

Masyarakat 𝗖𝗶𝗻𝗮 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 p**a merupakan antara komuniti paling penting dalam pembangunan ekonomi negeri dengan sejarah kehadiran yang telah berakar sejak zaman pentadbiran kolonial dan awal perdagangan Borneo Utara.

𝗩𝗶𝘀𝗮𝘆𝗮, 𝗧𝗼𝗿𝗮𝗷𝗮, 𝗕𝘂𝘁𝗼𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝗝𝗮𝘄𝗮 𝗮𝗻𝘁𝗮𝗿𝗮 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗽𝗲𝗿𝘀𝗮𝘁𝘂𝗮𝗻

Kewujudan persatuan berasaskan identiti keturunan menunjukkan bahawa komuniti tersebut masih mengekalkan bahasa, adat, pakaian tradisi, tarian dan warisan budaya masing-masing.

Persatuan seperti masyarakat Toraja, komuniti Buton, keturunan Jawa, Banjar, Timor dan lain-lain lazimnya menjalankan aktiviti kebudayaan, bantuan kebajikan, pendidikan generasi muda serta penganjuran festival tradisional.

Namun begitu, dari sudut perundangan, nama persatuan tidak membawa maksud bahawa semua ahlinya menerima pengiktirafan yang sama.

Seorang ahli persatuan boleh terdiri daripada warganegara Malaysia, pemastautin tetap atau individu yang mempunyai latar belakang keluarga berbeza.

Oleh sebab itu, identiti kebudayaan tidak boleh disamakan dengan status perundangan.

𝗕𝘂𝗴𝗶𝘀 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗸𝗲𝗱𝘂𝗱𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗯𝗲𝗿𝗯𝗲𝘇𝗮

Dalam perbahasan mengenai etnik berketurunan luar Sabah, masyarakat 𝗕𝘂𝗴𝗶𝘀 sering dimasukkan bersama komuniti penghijrah dari Sulawesi.

Namun isu Bugis memerlukan ketelitian kerana sumber rasmi Kerajaan Negeri Sabah turut menyenaraikan Bugis sebagai salah satu kelompok masyarakat bumiputera atau pribumi dalam konteks negeri Sabah.

Ini bermaksud tidak tepat untuk membuat dakwaan bahawa seluruh masyarakat Bugis di Sabah adalah bukan Anak Negeri.

Sebaliknya, status seseorang tetap bergantung kepada rekod keturunan dan pengiktirafan di bawah undang-undang yang berkuat kuasa.

𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗱𝗶𝘁𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗺𝗲𝗹𝗮𝗹𝘂𝗶 𝗻𝗮𝗺𝗮 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝘀𝗲𝗺𝗮𝘁𝗮-𝗺𝗮𝘁𝗮

Perkara paling penting dalam isu ini ialah memahami bahawa 𝗮𝘀𝗮𝗹 𝗸𝗲𝘁𝘂𝗿𝘂𝗻𝗮𝗻 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗱𝗮𝗻 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 𝗺𝗲𝗿𝘂𝗽𝗮𝗸𝗮𝗻 𝗱𝘂𝗮 𝗽𝗲𝗿𝗸𝗮𝗿𝗮 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗯𝗲𝗿𝗯𝗲𝘇𝗮.

Undang-undang Sabah melalui 𝗜𝗻𝘁𝗲𝗿𝗽𝗿𝗲𝘁𝗮𝘁𝗶𝗼𝗻 (𝗗𝗲𝗳𝗶𝗻𝗶𝘁𝗶𝗼𝗻 𝗼𝗳 𝗡𝗮𝘁𝗶𝘃𝗲) 𝗢𝗿𝗱𝗶𝗻𝗮𝗻𝗰𝗲 menetapkan beberapa kategori bagi menentukan siapakah yang boleh diiktiraf sebagai Native atau Anak Negeri.

Antaranya melibatkan faktor keturunan, hubungan dengan masyarakat pribumi Sabah, kelahiran, pemastautinan serta syarat tertentu yang diperuntukkan oleh undang-undang.

Bagi sesetengah kategori masyarakat yang berasal dari wilayah luar Sabah, undang-undang turut menyediakan laluan pengiktirafan tertakluk kepada syarat yang ketat termasuk pemastautinan, kehidupan sebagai anggota masyarakat Anak Negeri dan pengisytiharan melalui saluran Mahkamah Anak Negeri.

Oleh itu, adalah tidak tepat untuk menyimpulkan bahawa seseorang itu bukan Anak Negeri hanya berdasarkan nama etnik seperti Toraja, Jawa, Buton, Timor atau Banjar.

Begitu juga sebaliknya, seseorang tidak boleh dianggap Anak Negeri secara automatik hanya kerana menyertai sesebuah persatuan etnik.

𝗦𝗲𝗻𝗮𝗿𝗮𝗶 𝗮𝗻𝘁𝗮𝗿𝗮 𝗸𝗼𝗺𝘂𝗻𝗶𝘁𝗶 𝗯𝗲𝗿𝗸𝗲𝘁𝘂𝗿𝘂𝗻𝗮𝗻 𝗹𝘂𝗮𝗿 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝘁𝗲𝗿𝘀𝗲𝗻𝗱𝗶𝗿𝗶 𝗱𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵

Antara komuniti yang sering dikenali melalui persatuan, organisasi kebudayaan atau identiti keturunan ialah:

* Toraja
* Buton
* Wakatobi
* Timor
* Jawa
* Arab
* Pakistan
* Pathan
* Cina
* Banjar
* Manado
* Makassar
* Bulungan
* Visaya
* Cocos
* India
* Iban
* Tidung
* Bawean
* Minangkabau
* Aceh
* Mandar
* Gorontalo
* Bugis

Senarai tersebut menunjukkan bahawa Sabah bukan sahaja dihuni oleh kelompok pribumi tradisional, malah turut mempunyai komuniti berketurunan dari pelbagai wilayah Nusantara dan Asia yang telah membentuk identiti sosial masing-masing sejak beberapa generasi.

𝗣𝗲𝗿𝘀𝗮𝘁𝘂𝗮𝗻 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝗯𝘂𝗸𝗮𝗻 𝗯𝘂𝗸𝘁𝗶 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗽𝗲𝗿𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴𝗮𝗻

Masyarakat perlu membezakan antara tiga perkara yang sering dicampuradukkan iaitu 𝗸𝗲𝘁𝘂𝗿𝘂𝗻𝗮𝗻, 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝗯𝘂𝗱𝗮𝘆𝗮 dan 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶.

Sebuah persatuan boleh menggunakan nama Toraja, Buton, Jawa atau Arab bagi memelihara warisan budaya, namun ia bukan badan yang menentukan status Anak Negeri ahli-ahlinya.

Begitu juga nama keluarga atau asal nenek moyang tidak boleh dijadikan satu-satunya asas untuk membuat kesimp**an terhadap kedudukan undang-undang seseorang.

Penentuan tersebut tertakluk kepada peruntukan undang-undang Sabah dan bukannya persepsi masyarakat atau perdebatan di media sosial.

𝗣𝗲𝗿𝘀𝗼𝗮𝗹𝗮𝗻 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝘄𝗮𝗷𝗮𝗿 𝗱𝗶𝗷𝗮𝘄𝗮𝗯 𝘀𝗲𝗰𝗮𝗿𝗮 𝘁𝗲𝗿𝗯𝘂𝗸𝗮

Isu sebenar yang sepatutnya menjadi perhatian rakyat Sabah bukanlah menyerang mana-mana komuniti berdasarkan keturunan mereka.

Sebaliknya, persoalan yang lebih besar ialah sejauh mana sistem pengiktirafan Anak Negeri dilaksanakan secara telus, konsisten dan berlandaskan undang-undang.

Rakyat berhak mengetahui mekanisme sebenar pengiktirafan status tersebut, syarat yang digunakan oleh pihak berkuasa serta bagaimana rekod keturunan dan pengisytiharan diputuskan melalui institusi yang sah.

Dalam sebuah negeri yang mempunyai ratusan persatuan kebudayaan dan puluhan identiti etnik, perbahasan mengenai Anak Negeri seharusnya berpaksikan fakta, undang-undang dan rekod sejarah bukan semata-mata berdasarkan nama sesuatu etnik.

𝗞𝗲𝘀𝗶𝗺𝗽𝘂𝗹𝗮𝗻𝗻𝘆𝗮, 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 𝘀𝗲𝗺𝗲𝗺𝗮𝗻𝗴𝗻𝘆𝗮 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗽𝗲𝗹𝗯𝗮𝗴𝗮𝗶 𝗸𝗼𝗺𝘂𝗻𝗶𝘁𝗶 𝗯𝗲𝗿𝗸𝗲𝘁𝘂𝗿𝘂𝗻𝗮𝗻 𝗹𝘂𝗮𝗿 𝘀𝗲𝗽𝗲𝗿𝘁𝗶 𝗧𝗼𝗿𝗮𝗷𝗮, 𝗕𝘂𝘁𝗼𝗻, 𝗧𝗶𝗺𝗼𝗿, 𝗝𝗮𝘄𝗮, 𝗔𝗿𝗮𝗯, 𝗣𝗮𝗸𝗶𝘀𝘁𝗮𝗻, 𝗖𝗶𝗻𝗮, 𝗕𝗮𝗻𝗷𝗮𝗿, 𝗠𝗮𝗻𝗮𝗱𝗼, 𝗠𝗮𝗸𝗮𝘀𝘀𝗮𝗿, 𝗕𝘂𝗹𝘂𝗻𝗴𝗮𝗻 𝗱𝗮𝗻 𝗩𝗶𝘀𝗮𝘆𝗮 𝘆𝗮𝗻𝗴 𝗵𝗶𝗱𝘂𝗽 𝘀𝗲𝗿𝘁𝗮 𝗺𝗲𝗺𝗯𝗲𝗻𝘁𝘂𝗸 𝗽𝗲𝗿𝘀𝗮𝘁𝘂𝗮𝗻 𝗯𝘂𝗱𝗮𝘆𝗮 𝗺𝗮𝘀𝗶𝗻𝗴-𝗺𝗮𝘀𝗶𝗻𝗴. 𝗡𝗮𝗺𝘂𝗻 𝗸𝗲𝘄𝘂𝗷𝘂𝗱𝗮𝗻 𝗶𝗱𝗲𝗻𝘁𝗶𝘁𝗶 𝗲𝘁𝗻𝗶𝗸 𝘁𝗲𝗿𝘀𝗲𝗯𝘂𝘁 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝗯𝗼𝗹𝗲𝗵 𝗱𝗶𝗷𝗮𝗱𝗶𝗸𝗮𝗻 𝗯𝘂𝗸𝘁𝗶 𝗮𝘂𝘁𝗼𝗺𝗮𝘁𝗶𝗸 𝗯𝗮𝗵𝗮𝘄𝗮 𝘀𝗲𝘀𝗲𝗼𝗿𝗮𝗻𝗴 𝗶𝗻𝗱𝗶𝘃𝗶𝗱𝘂 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝗮𝘁𝗮𝘂 𝘁𝗶𝗱𝗮𝗸 𝗺𝗲𝗺𝗽𝘂𝗻𝘆𝗮𝗶 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗔𝗻𝗮𝗸 𝗡𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶 𝗦𝗮𝗯𝗮𝗵 𝗸𝗲𝗿𝗮𝗻𝗮 𝗽𝗲𝗻𝗲𝗻𝘁𝘂𝗮𝗻 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝘀 𝗶𝘁𝘂 𝘁𝗲𝗿𝘁𝗮𝗸𝗹𝘂𝗸 𝗸𝗲𝗽𝗮𝗱𝗮 𝗽𝗲𝗿𝘂𝗻𝘁𝘂𝗸𝗮𝗻 𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴-𝘂𝗻𝗱𝗮𝗻𝗴 𝗻𝗲𝗴𝗲𝗿𝗶.

Address

Kota Kinabalu

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Borneon Mania posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Borneon Mania

05/09/2026

04/09/2026

04/09/2026

03/09/2026

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Listing takedown request