11/08/2026
Gidaje 962 da Aka Kwace: Yadda ICPC ƙarƙashin Aliyu Ke Sake Fassara Ma’anar Kwato Kadarorin Da Aka Samu Ta Hanyar Cin Hanci
Daga Mahmoud Ibrahim Kwari
A lokacin da ake kwato kadarorin da ake zargin an samu ta hanyar cin hanci da rashawa, tambayar da ta fi muhimmanci ba ita ce kawai nawa aka kwace ba, ko gidaje nawa aka karɓe, ko kuma kararraki nawa aka shigar. Babbar tambayar ita ce: Me ke faruwa da waɗannan kadarori bayan an kwato su?
A Karamar Hukumar Kaba da ke Abuja, amsar wannan tambaya na fara samun sabon salo. Wata fili mai girman kusan hekta 27.92, wadda ake danganta ta da wani aikin gina gidaje da aka kiyasta darajarsa a kan dala miliyan 65, yanzu ta koma hannun gwamnati, tare da shirin gina gidaje 962 domin iyalan Najeriya.
Hukumar Yaki da Cin Hanci da Sauran Laifukan da S**a Shafi Hakan (ICPC), ƙarƙashin jagorancin Shugabanta, Dr. Musa Adamu Aliyu, SAN, ta miƙa kadarorin da aka kwace a Kaba ga Federal Mortgage Bank of Nigeria (FMBN), bayan da Babbar Kotun Tarayya ta bayar da hukuncin kwace kadarorin na ƙarshe.
Amma abin da ya wuce bikin miƙa kadarorin shi ne wata muhimmiyar tambaya: Yaya ya k**ata a auna gaskiya, rikon amana da ci gaba a yaƙin da Najeriya ke yi da cin hanci da rashawa?
Wataƙila amsar tana cikin yadda za a mayar da kadarorin da aka kwato daga zama alamomin cin hanci zuwa kayan amfanin jama'a.
An gudanar da bikin miƙa kadarorin ne ranar Talata, 21 ga Yuli, 2026, a harabar Goodluck Jonathan Estate da ke Kaba District, Abuja. Dr. Aliyu ne ya jagoranci tawagar ICPC, yayin da Manajan Darakta kuma Babban Jami'in Gudanarwa na FMBN, Shehu Usman Osidi, tare da manyan jami'an hukumomin biyu, s**a halarta.
Ga Dr. Aliyu, wannan lamari bai tsaya kan miƙa fili daga wata hukuma zuwa wata ba. A ganinsa, abin ya shafi ainihin abin da ya k**ata kwato kadarori ya cimma a ƙasar da jama'a s**a saba ganin kadarorin da aka kwato suna makale a cikin shari'a, harkokin gudanarwa ko jinkirin tsarin gwamnati.
Shugaban ICPC ya jaddada wata muhimmiyar ka'ida: Kwato kadarori ba ya cika sai an sarrafa su yadda ya k**ata.
Wannan batu ya cancanci kulawa.
Tsawon shekaru, tattaunawar Najeriya kan yaƙi da cin hanci ta fi karkata ne kan k**a mutane, bincike, gurfanarwa, hukunci da kwace kadarori. Duk waɗannan muhimman ginshiƙai ne na tabbatar da adalci. Amma amfanin yaƙi da cin hanci ga jama'a yana ƙara bayyana ne lokacin da kadarar da aka kwato daga wani aiki da ake zargin ba bisa doka ba ta koma amfani mai amfani ga al'umma.
Saboda haka, aikin Kaba na iya zama wani muhimmin gwaji.
An fara tunanin gina wannan rukunin gidaje ne a shekarar 2012, a matsayin wani shiri na FMBN. Kamfanin Good Earth Power Nigeria Limited, tare da haɗin gwiwar wani kamfanin Amurka, ya samu rancen dala miliyan 65 domin gudanar da aikin, wanda aka tsara zai samar da gidaje 962.
A cewar ICPC, binciken da ta gudanar ya nuna cewa an karkatar da dukkan rancen, ba tare da gina ko gida guda ba. Hukumar ta kuma ce an bi wasu hanyoyin canjin kuɗi, ciki har da Bureaux de Change, inda aka fitar da wasu daga cikin kuɗaɗen zuwa ƙasashen waje.
Wannan labari abin takaici ne da ya saba faruwa a Najeriya: an tsara aikin domin amfanin jama'a, an samu kuɗin gudanar da shi, an ɗaga tsammanin jama'a, amma a wani wuri sai manufar da aka samar da kuɗin domin ita ta ɓace.
Abin da ya bambanta lamarin Kaba shi ne yiwuwar samun ƙarshen labari dabam.
Maimakon a bar filin a matsayin wani aikin da ya gaza kammaluwa, Babbar Kotun Tarayya ta bayar da umarnin mayar da shi ga FMBN, wadda aka bayyana a matsayin wadda ta yi asarar kadarar sak**akon abin da ake zargin ya faru. Fiye da haka, kotun ta umurci ICPC da FMBN da su sa ido tare da kula da gina gidaje 962 har zuwa kammalawa, sannan a tabbatar an rarraba su ga waɗanda aka tsara za su amfana.
A nan ne ainihin muhimmancin lamarin yake.
A ranar 11 ga Disamba, 2025, Mai Shari'a M. G. Umar na Babbar Kotun Tarayya, Abuja Judicial Division, ya bayar da hukuncin kwace kadarorin na ƙarshe a cikin Shari'a mai lamba FHC/ABJ/CS/1124/2025.
Ɗaya daga cikin filayen yana da girman kusan murabba'in mita 122,015.80, yayin da ɗayan yake da kusan murabba'in mita 157,198.30. A haɗe, su ne filayen da ake sa ran za a gina rukunin gidajen a kansu.
Kotun ta kuma umurci Jamhuriyar Tarayyar Najeriya, ta hannun ICPC, da ta sauƙaƙa miƙa kadarorin ga FMBN, tare da bai wa hukumomin biyu alhakin sa ido kan ci gaban aikin.
Ana sa ran wani kwamitin haɗin gwiwa zai kula da aiwatar da aikin, inda Constituency and Executive Project Tracking Division na ICPC zai wakilci hukumar.
A nan ne salon shugabancin Dr. Aliyu ya fara samun muhimmiyar ma'ana.
Jaddadawarsa kan amfani mai amfani da kadarorin da aka kwato yana nuna fahimtar cewa abin da 'yan Najeriya ke nema a yau ba labaran manyan nasarorin kwato kadarori kaɗai ba ne, sai dai sak**ako.
Jama'a ba sa son jin cewa an kwato biliyoyin naira ko kadarori masu daraja kawai. Suna son sanin abin da waɗannan kadarorin s**a koma yi wa talakawan Najeriya.
Gidan da aka kwato ya k**ata ya zama gida. Filin da aka kwato ya k**ata ya zama filin amfani. Kuɗin da aka kwato ya k**ata su koma ga jama'a ta hanyar ayyukan da za su inganta rayuwarsu.
A Kaba, gidaje 962 sun samar da ma'auni mai sauƙin fahimta wajen auna nasarar aikin.
Idan aka kammala gidajen, aka rarraba su yadda ya k**ata, sannan aka bai wa waɗanda aka tsara su amfana, aikin zai nuna yadda yaƙi da cin hanci zai iya wuce matakin hukunci ya koma wani ɓangare na ci gaban ƙasa.
Haka kuma zai ba da amsa mai ƙarfi ga masu tambayar amfanin kwato kadarori a zahiri.
A cikin wannan yanayi ne ya k**ata a fahimci ƙarin yabo da ake danganta wa shugabancin Dr. Aliyu a ICPC.
Wani lamari na baya-bayan nan da ya shafi wasu jami'an 'yan sanda da s**a kafa shingen bincike ba bisa ƙa'ida ba domin karɓar kuɗi daga masu ababen hawa a Abuja, ya kuma jefa haske kan batun amincin shugaban ICPC da kansa.
A cewar bayanan da aka bayyana, jami'an sun karɓi N53,000 daga gare shi. Maimakon ya tsaya a nan, an ce ya bi diddigin lamarin, har aka biya kuɗin ta hanyar POS, inda jami'an s**a karɓi kuɗin s**a raba tsakaninsu. Daga bisani, shugaban ICPC ya kai rahoton lamarin ga hukumomin 'yan sanda.
A wani taron manema labarai kwanaki bayan faruwar lamarin, Kwamishinan 'Yan Sandan Babban Birnin Tarayya (FCT) ya tabbatar da cewa waɗanda ake zargin sun gudanar da aikin ne a wajen wuraren da aka tura su. Ya ce jami'an sun fito ne daga sassa daban-daban, s**a taru s**a koma yankin Banex Plaza da ke Abuja, inda s**a kafa shingen bincike.
Kwamishinan ya ce jami'an huɗun sun aikata laifin sannan s**a gudu, kafin daga bisani a ayyana su a matsayin waɗanda ake nema tare da k**a su.
Ya ce za a tabbatar an hukunta su yadda ya k**ata, ciki har da korar waɗanda hukuncin ya shafa daga aikin 'yan sanda.
Wannan lamari ya zama wani gwaji na gaskiya da jajircewa wajen yaƙi da cin hanci—ba kawai a matsayin manufar hukuma ba, amma a matsayin abin da shugaba ke aiwatarwa a aikace.
Kafin wannan, Shugaban ICPC ya samu yabo daga ɓangarori daban-daban. Daga cikinsu akwai yabon da aka danganta da Kwamitin Majalisar Dattawa kan Federal Character and Inter-Governmental Affairs, saboda nuna gaskiya, rikon amana da haɗa kowa a yayin hulɗar sa da Majalisar Dokoki ta Ƙasa wajen gudanar da ayyukan sa ido.
Haka kuma, United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) ta yi magana kan ƙoƙarin hukumar wajen kwato kadarori, toshe gibin tsarin da ke ba da damar cin hanci, da kuma ƙara mayar da hankali kan rikon amana a matakin ƙananan hukumomi.
Akwai kuma yabo kan haɗin gwiwar ICPC da Federal Road Safety Corps (FRSC), da ƙoƙarin kawo sauye-sauyen da s**a shafi gaskiya da rikon amana, tare da amfani da tsarin zamani da ba ya buƙatar mu'amala kai tsaye a wasu ayyukan sufuri domin rage damar cin hanci.
Amma wataƙila abin da ya fi muhimmanci a wa'adin Aliyu ba yabo ne kawai ba. Abin da ya fi jan hankali shi ne ƙoƙarin haɗa yaƙi da cin hanci da gyaran tsarin hukumomi.
Wannan bambanci yana da muhimmanci.
Hukumar yaƙi da cin hanci ba za ta iya kawar da cin hanci da k**a mutane kawai ba. Haka kuma ba za ta iya kawar da shi ta hanyar gurfanar da mutane kawai ba. Ci gaba mai ɗorewa yana buƙatar rigakafi, ƙarfafa hukumomi, amfani da fasaha, gaskiya, rikon amana da kuma hukunta masu karya doka.
Wannan na daga cikin abubuwan da ake ganin Aliyu ke ƙoƙarin barin tasiri a kansu.
Hukumar ta bi wasu hanyoyin amfani da fasaha wajen rigakafi, ciki har da tsarin digital scorecards da kayan aikin bayar da rahoton jama'a da ke amfani da fasahar AI. Shugaban hukumar ya kuma yi kira ga ƙarin ɗaukar nauyi daga alkalai, lauyoyi da manyan makarantun ilimi, a matsayin masu kula da ɗabi'a da kuma masu gudanar da bincike kan hanyoyin da ake bi wajen fitar da kuɗaɗen haram daga ƙasa.
Waɗannan matakai ba sa samar da hayaniyar da manyan k**awa ke haifarwa, amma a dogon lokaci suna iya zama mafi muhimmanci.
Akwai kuma wani ɓangare na shugabancin Aliyu da ya cancanci kulawa.
A yayin taron manema labarai na farko da ya gudanar bayan k**a aiki a Abuja, shugaban ICPC ya yi wani alkawari da ba kasafai ake ji daga shugabannin hukumomin yaƙi da cin hanci ba: ya ce zai shiga da kansa wajen gurfanar da manyan shari'o'in hukumar.
“Zan yi jagoranci ta hanyar misali,” in ji shi, yana alkawarin bayyana da kansa a gaban kotu a wasu shari'o'in ICPC.
Ya bayyana wannan matsayi a matsayin wata hanya ta nuna cewa gaskiya, rikon amana da bayyana gaskiya dole ne su zama wani ɓangare na tsarin zamantakewar Najeriya.
Daga bisani ya cika wannan alkawari, inda ya bayyana da kansa a wata Babbar Kotu da ke Kano a shari'ar da ta shafi zargin karkatar da kuɗaɗe daga gwamnatin Jihar Kano ta hannun shugabannin riko na ƙananan hukumomi 44.
Muhimmancin matakin bai tsaya ga kasancewar shugaban hukumar a kotu ba. Saƙon da ya aika shi ne cewa shugaban hukumar yaƙi da cin hanci yana shirye ya sanya kwarewarsa ta shari'a da martabarsa ta ƙwararru a bayan shari'o'in da hukumarsa ke bi.
Wannan shi ne jagoranci daga sahun gaba.
Sai dai shari'ar ta haifar da muhawara mai yawa a fannin shari'a.
Wadanda ake ƙara, ciki har da Kwamishinan Ƙananan Hukumomi na jihar da Mataimakin Gwamnan jihar, sun samu umarnin wucin gadi daga kotu da ya hana ICPC ci gaba da wasu bincike, gayyatar mutane ko yi musu tambayoyi dangane da lamarin.
Lauyoyinsu sun kuma kalubalanci ikon hukumar na gudanar da binciken, suna cewa binciken da hukumomi daban-daban ke gudanarwa kan lamari guda na iya zama abin da ake kira “forum shopping” da kuma “abuse of court process.”
Sun kuma yi zargin cewa ICPC ta karya wani umarnin kotu na baya ta hanyar ci gaba da binciken.
Sai dai Aliyu ya kalubalanci matsayin shugabannin rikon da ake magana a kansu, yana dogaro da matsayin da Kotun Ƙoli ta taɓa ɗauka kan halaccin naɗa shugabannin riko maimakon zaɓaɓɓun shugabannin ƙananan hukumomi.
Hujjar shugaban ICPC ita ce, a fahimtarsa, mutanen da halaccin riƙe matsayinsu ke fuskantar ƙalubale ba za su iya amfani da tsarin shari'a a matsayin garkuwa daga binciken da ya shafi rikon amana ba.
Sai dai zarge-zargen da ake magana a kansu har yanzu suna ƙarƙashin ikon kotuna, kuma kotuna ne za su yanke hukunci na ƙarshe kan batutuwan da s**a shafi shari'ar.
Duk da haka, lamarin ya nuna yadda Aliyu yake son shiga cikin manyan tambayoyin hukumomi da shari'a da kansa, maimakon barin komai ga waɗanda ke ƙarƙashinsa.
Wannan ya dawo da mu Kaba.
Aikin gidaje 962 na iya zama ɗaya daga cikin mafi bayyanannun misalan abin da nasarar kwato kadarori ya k**ata ta kasance.
A cewar ICPC, filin ya kasance ba a amfani da shi bayan aikin gina gidajen da aka fara tun farko ya gaza tabbata. Manajan Daraktan FMBN, Shehu Osidi, ya amince da wannan, inda ya gode wa ICPC bisa kwato kadarar da kuma mayar da ita domin manufar da aka tanada mata.
Ya bayyana cewa filin ya kasance a kwance ba tare da amfani ba na wani lokaci, yana mai cewa sa hannun ICPC ya nuna jajircewa wajen kare kadarorin jama'a da tabbatar da cewa kadarorin da aka kwace suna koma wa amfanin 'yan Najeriya.
Wannan muhimmin bayani ne saboda ya tabo ainihin manufar kwato kadarori.
Saboda haka, matsayar Shugaban ICPC cewa za a auna nasarar aikin Kaba ne ta hanyar kammala gidajen da kuma rarraba su cikin adalci tana da matuƙar muhimmanci.
Bai k**ata a bar aikin ya zama wani sabon rukunin gidaje da aka yi watsi da shi ba.
An kwato filin. Kotun ta samar da tsarin doka. FMBN ta karɓi kadarar domin manufar da aka tsara tun farko. ICPC kuma an ɗora mata alhakin sa ido kan aikin.
Mataki na gaba shi ne cimma sak**akon da aka yi alkawari.
Kuma a nan ne ainihin gwajin gaskiya yake.
A rayuwar gwamnati, akwai sauƙin auna shugabanni da yawan mutanen da s**a k**a, darajar kadarorin da s**a kwato ko yawan manyan shari'o'in da s**a sanar.
Waɗannan alkaluma suna da muhimmanci, amma ba su ne cikakken labarin ba.
Ma'aunin da ya fi zurfi shi ne ko hukumomi sun ƙara ƙarfi a ƙarƙashin jagorancinsu, da kuma ko talakawan Najeriya za su iya jin tasirin ayyukan waɗannan hukumomi a rayuwarsu.
Ga Aliyu, aikin Kaba ya samar da irin wannan dama.
Idan iyalai 962 s**a samu gidaje a rukunin da aka gina a kan filin da aka kwato ta hanyar aikin yaƙi da cin hanci, labarin ba zai sake zama labarin kwace kadarori kawai ba.
Zai zama labarin mayar da haƙƙi ga masu shi.
Zai zama labarin ɗaukar abin da ake zargin an karkatar da shi daga manufarsa ta asali, sannan a mayar da shi ga manufar da aka samar da shi tun farko.
Haka kuma zai nuna cewa yaƙi da cin hanci ba lallai ne ya ƙare a cikin kotu ba.
Zai iya ƙarewa a makaranta, asibiti, hanya, masana'anta ko—k**ar yadda yake a wannan yanayin—a cikin gida.
Saboda haka, ci gaban aikin Kaba ya cancanci a ci gaba da sa ido a kai.
Yanzu alhakin yana kan ICPC da FMBN su tabbatar da cewa tsarin ya kasance mai gaskiya, ana sa ido a kansa yadda ya k**ata, kuma an kare shi daga irin cin zarafin da ya haifar da kwato kadarorin tun farko.
Kwamitin haɗin gwiwar da aka kafa bai k**ata ya kasance a takarda kawai ba. Dole ne ya riƙa bin diddigin ci gaban aikin, gano matsaloli, tabbatar da bin ƙa'idoji da kuma samar wa 'yan Najeriya bayanai masu sahihanci kan yadda aikin ke tafiya.
Masu amfana da aka tsara su samu gidajen ma dole ne su kasance a tsakiyar tsarin.
Rukunin gidaje da aka kwato domin jama'a dole ne ya ƙare da yi wa jama'a hidima.
Darasin da ya fi girma shi ne cewa ba a k**ata a ayyana gaskiya da rikon amana a ofishin gwamnati da rashin satar dukiyar jama'a kawai ba.
Rikon amana ya k**ata kuma ya kasance yin abin da ya dace da ikon da aka ba mutum a matsayin jami'in gwamnati.
Yana nufin kwato abin da yake na jama'a da tabbatar da cewa ba a sake rasa shi ta hanyar sakaci ko gazawar tsarin gwamnati ba.
Yana nufin gurfanar da shari'o'i cikin adalci, ƙarfafa hukumomi, toshe gibin doka, rungumar fasaha da tabbatar da cewa kadarorin da aka kwato suna samar da fa'ida mai iya auna wa.
Shi ya sa miƙa kadarorin Kaba ya wuce zama wani taron yau da kullum a jadawalin ICPC.
Yana ba da wani misali na zahiri na inda gaskiya da ci gaba za su haɗu.
A ƙarshe, tarihin shugabancin Dr. Musa Adamu Aliyu ba zai dogara da kalaman da aka yi game da wa'adinsa kawai ba, sai dai da abin da zai rage a baya bayan wa'adin ya ƙare.
Idan gidaje 962 s**a taso daga filin Kaba, idan aka kammala su bisa ƙa'idodin da s**a dace, idan s**a isa ga iyalan da aka tsara domin su, kuma idan aka gudanar da aikin cikin gaskiya daga farko har ƙarshe, to ICPC za ta cimma wani abu da ya fi kwato fili.
Za ta nuna wa 'yan Najeriya abin da dukiyar jama'a da aka kwato za ta iya zama.
Kuma wannan na iya zama ɗaya daga cikin hanyoyin da s**a fi ƙarfi wajen wayar da kan jama'a kan yaƙi da cin hanci: ba kawai gaya wa 'yan Najeriya cewa cin hanci yana da sak**ako ba, amma nuna musu cewa rikon amana na iya haifar da ci gaba.
A gare ni, wannan shi ne babban labarin Kaba: ba filin da aka kwace kawai ba, sai dai gidajen da za su iya tasowa a kansa; ba laifin da ake zargin ya jawo kwace kadarar kawai ba, sai dai amfanin jama'a da ya k**ata ya fito daga kwato ta.
Babbar nasara za ta kasance ne lokacin da 'yan Najeriya za su kalli rukunin gidaje 962 da aka kammala su ce: “Wannan shi ne abin da ya k**ata kadarorin jama'a da aka kwato su yi.”
Kwari, ɗan jarida ne da ke rubuce daga Abuja.Idan kana so, zan iya kuma mayar da wannan zuwa salon jaridar Daily Trust/Leadership/Premium Times, ko kuma in yi masa salon rahoton bincike na ƙasa da ƙasa irin Reuters/BBC, ba tare da rasa ma'anar rubutun ba.
