02/06/2026
तपाईं पुग्नु भयाे ?
एउटै शिलामा हरिहरको दिव्य स्वरूप
धुलिखेल–२, देउरालीको अद्भुत धार्मिक सम्पदा
काभ्रेको धुलिखेल–२, देउरालीमा अवस्थित यो दुर्लभ मूर्तिले हिन्दु धर्म, दर्शन र नेपाली शिल्पकलाको अनुपम संगम प्रस्तुत गर्दछ। एउटै विशाल शिलालाई कुँदेर निर्माण गरिएको यस मूर्तिमा भगवान शिव र भगवान विष्णुको संयुक्त स्वरूप ‘हरिहर’ को दर्शन गर्न सकिन्छ।
हरिहर : एकै परम तत्वका दुई आयाम
‘हरिहर’ शब्द दुई नामबाट बनेको हो—
हर (Hara) : भगवान शिव
हरि (Hari) : भगवान विष्णु
हिन्दु दर्शनमा शिव र विष्णु अलग शक्ति नभई एउटै परम सत्यका फरक अभिव्यक्ति मानिन्छन्। विष्णु पालनकर्ताका रूपमा र शिव परिवर्तन तथा संहारका प्रतीकका रूपमा पूजित छन्। हरिहरको स्वरूपले यी दुवै शक्ति एक-अर्काका पूरक हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ।
नेपाली शिल्पकलाको उत्कृष्ट नमुना
यो मूर्ति एउटै ढुङ्गाबाट निर्माण गरिएको मोनोलिथिक (Monolithic) कलाकृति हो। यस्ता मूर्तिहरूले प्राचीन नेपाली मूर्तिकारहरूको सीप, धैर्य र कलात्मक उत्कृष्टतालाई उजागर गर्छन्। नेपालको विश्वप्रसिद्ध बुढानीलकण्ठ नारायण मूर्ति पनि यस्तै एकल शिलाबाट निर्मित अनुपम उदाहरण हो।
मूर्तिका विशेष पक्षहरू
🔱 शिवको आध्यात्मिक शक्ति
भगवान शिव वैराग्य, ध्यान र रूपान्तरणका प्रतीक मानिन्छन्।
🐍 शेषनाग र विष्णु
भगवान विष्णु शेषनागमाथि शयन गरिरहेको स्वरूपमा चित्रित छन्। शेषनागले अनन्त काल र ब्रह्माण्डीय शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
🐍 नागसँग शिव–विष्णुको सम्बन्ध
शिवले वासुकी नागलाई धारण गर्नुहुन्छ भने विष्णु शेषनागमाथि विराजमान हुनुहुन्छ। यसले दुवै देवताबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई झनै प्रगाढ बनाउँछ।
धार्मिक एकताको सन्देश
इतिहासमा शैव र वैष्णव परम्पराका अनुयायीहरूबीच मतभेद देखिए पनि हरिहरको अवधारणाले शिव र विष्णुमा कुनै भिन्नता छैन भन्ने सन्देश दिन्छ। यस्तो संयुक्त मूर्ति धार्मिक सहिष्णुता, एकता र पारस्परिक सम्मानको जीवित प्रतीक हो।
काठमाडौं उपत्यकाबाट नजिकै रहेको धुलिखेलको यो पवित्र स्थल धार्मिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ पुग्ने जो–कोहीले आध्यात्मिक शान्ति, कलात्मक सौन्दर्य र नेपाली सम्पदाको गौरव एकैसाथ अनुभव गर्न सक्छ।
#हरिहर #शिव #विष्णु #धुलिखेल #देउराली #काभ्रे #नेपालीसम्पदा #हिन्दुसंस्कृति #शिल्पकला #धार्मिकपर्यटन
