02/06/2026
जेठ 19 कालो दिन
नेपाली इतिहासको कालो पाना: दरबार हत्याकाण्ड २०५८
परिचय
नेपाली इतिहासमा वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते (सन् २००१ जुन १) को रात एउटा यस्तो कालो र अविस्मरणीय रात बन्यो, जसले देशको राजनीतिक र सामाजिक दिशा नै बदलिदियो। नारायणहिटी राजदरबारभित्र भएको उक्त भयानक र रहस्यमय गोलीकाण्डमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेवको सम्पूर्ण वंशनाश हुने गरी राजपरिवारका १० सदस्यको दुःखद निधन भएको थियो। यो घटनालाई आधुनिक विश्व इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो र बीभत्स राजनीतिक तथा पारिवारिक हत्याकाण्डहरूमध्ये एक मानिन्छ।
घटनाको पृष्ठभूमि र रातको विवरण
नारायणहिटी राजदरबारभित्र हरेक महिनाको तेस्रो शुक्रबार राजपरिवारका सदस्यहरू र उनीहरूका नजिकका आफन्तहरू जम्मा हुने नियमित परम्परा थियो। वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते शुक्रबार पनि राजदरबारको त्रिभुवन सदनमा यस्तै पारिवारिक जमघट (डिनर पार्टी) को आयोजना गरिएको थियो।
राति करिब ९:०० बजेतिर अचानक उक्त सदनभित्र गोली चलेको आवाज आयो। सैनिक पोसाकमा सजिएका र विभिन्न स्वचालित हतियार (M16, MP5 आदि) बोकेका व्यक्तिले जमघटमा रहेका राजपरिवारका सदस्यहरूमाथि अन्धाधुन्ध गोली प्रहार गरे।
हत्याकाण्डमा ज्यान गुमाउनेहरू
यस बीभत्स घटनामा राजपरिवार र उनका आफन्त गरी निम्न १० जनाको मृत्यु भएको थियो:
१. राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह
२. रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह
३. युवराज दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह (घटनाको केही दिनपछि अस्पतालमा निधन)
४. अधिराजकुमार निराजन वीर विक्रम शाह
५. अधिराजकुमारी श्रुति शाह
६. धीरेन्द्र शाह (राजा वीरेन्द्रका भाइ)
७. शान्ति सिंह (राजा वीरेन्द्रकी दिदी)
८. शारदा शाह (राजा वीरेन्द्रकी बहिनी)
९. कुमार खड्गविक्रम शाह (शारदा शाहका पति)
१०. जयन्ती शाह (राजा वीरेन्द्रकी भदैनी)
घटनामा कोमल शाह (पूर्व राजा ज्ञानेन्द्रकी पत्नी), पारस शाह, र धीरेन्द्र शाहका छोरीहरूसहित केही अन्य सदस्यहरू घाइते भएका थिए तर उनीहरू बाँच्न सफल भए।
छानबिन समिति र सरकारी प्रतिवेदन
घटनापछि देशमा तीव्र आक्रोश र आक्रोशपूर्ण आन्दोलनहरू चर्किए। अवस्थालाई नियन्त्रणमा लिन र घटनाको सत्यतथ्य बाहिर ल्याउन तत्कालीन सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र प्रतिनिधि सभाका सभामुख तारानाथ रानाभाट सम्मिलित एक उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरियो।
उक्त समितिले प्रत्यक्षदर्शीहरू, घाइतेहरू र सुरक्षाकर्मीहरूसँग सोधपुछ गरी एक हप्तापछि प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्यो। प्रतिवेदनका मुख्य निष्कर्षहरू यस प्रकार थिए:
मुख्य दोषी: तत्कालीन युवराज दीपेन्द्र नै उक्त गोलीकाण्डका मुख्य योजनाकार र कार्यान्वयनकर्ता थिए।
कारण: युवराज दीपेन्द्रको विवाह देवयानी राणासँग गर्ने चाहना थियो, जसमा रानी ऐश्वर्य र राजपरिवारका अन्य सदस्यहरूको गम्भीर असहमति थियो। यही पारिवारिक विवाद र मदिराको नशाका कारण दीपेन्द्रले यो कदम चालेको दाबी गरियो।
आत्महत्या: परिवारका सदस्यहरूमाथि गोली चलाइसकेपछि दीपेन्द्रले राजदरबारको बगैँचा नजिकै आफैँलाई गोली हानी आत्महत्याको प्रयास गरेका थिए, जसका कारण पछि उनको अस्पतालमा मृत्यु भयो।
जनमानसमा रहेका शंका र रहस्यहरू
सरकारी प्रतिवेदनले दीपेन्द्रलाई दोषी ठहर गरे पनि नेपाली जनताले यसलाई सजिलै स्विकार्न सकेनन्। आज २५ वर्षभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि यो घटना जनमानसमा एउटा अनुत्तरित प्रश्न र रहस्यकै रूपमा रहेको छ। जनतामा शंका उब्जिनुका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
ज्ञानेन्द्र शाहको अनुपस्थिति: राजा वीरेन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्र शाह त्यस रात काठमाडौँ बाहिर पोखरामा हुनु र उनको परिवारका सबै सदस्यहरू (विशेष गरी पारस शाह) सुरक्षित रहनुले धेरैमा शंका उब्जाएको थियो।
दायाँहाते र बायाँहातेको विवाद: युवराज दीपेन्द्र दायाँहाते (Right-handed) थिए, तर उनलाई लागेको गोलीको घाउ देब्रे कन्चटमा थियो, जसले गर्दा आत्महत्याको थ्योरीमा प्रश्न उठ्यो।
छोटो समयमा ठूलो विनाश: एकै व्यक्तिले यति धेरै हतियार छोटो समयमा परिवर्तन गर्दै आफ्नै आमाबाबु र भाइबहिनीको निर्मम हत्या गर्न कसरी सक्यो भन्ने कुरा धेरैलाई पत्यार लागेन।
अन्तर्राष्ट्रिय षड्यन्त्रको आशंका: नेपालको आन्तरिक राजनीति, भू-राजनीतिक संवेदनशीलता र राजा वीरेन्द्रको राष्ट्रवादी छविका कारण यस घटनामा वैदेशिक गुप्तचर संस्थाहरूको हात रहेको आशंका पनि गरिँदै आयो।
राजनीतिक र ऐतिहासिक प्रभाव
दरबार हत्याकाण्डले नेपालको इतिहासलाई सधैँका लागि बदलिदियो। यसका मुख्य राजनीतिक असरहरू यस प्रकार रहे:
१. राजतन्त्रको जग कमजोर: राजा वीरेन्द्र नेपाली जनतामाझ निकै लोकप्रिय र प्रिय थिए। उनको दुःखद अवसानपछि नयाँ राजा बनेका ज्ञानेन्द्र शाहले जनताको त्यो विश्वास र सहानुभूति पाउन सकेनन्, जसले राजतन्त्रको जग हल्लियो।
२. सशस्त्र द्वन्द्वमा बल: तत्कालीन माओवादी विद्रोहीहरूले यस घटनालाई राजनीतिक हतियार बनाए र राजतन्त्र विरुद्धको जनमतलाई अझ बलियो बनाए।
३. राजतन्त्रको अन्त्य: राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०६१ मा शासन सत्ता आफ्नै हातमा लिएपछि दलहरू र माओवादी मिलेर २०६२/६३ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन भयो। यसैको जगमा वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो र २४० वर्ष लामो शाहवंशीय राजतन्त्रको विधिवत अन्त्य भयो।
निष्कर्ष
दरबार हत्याकाण्ड नेपालको इतिहासको एउटा यस्तो घाउ हो, जो कहिल्यै निको हुन सक्दैन। यसले नेपालबाट एउटा लोकप्रिय राजा मात्र खोसेन, बरु देशलाई लामो समयसम्म राजनीतिक अस्थिरतातर्फ धकेल्यो। सरकारी प्रतिवेदनले एउटा पाटो देखाए पनि निष्पक्ष र वैज्ञानिक छानबिनको अभावमा यो हत्याकाण्ड इतिहासको पानामा सधैँका लागि एउटा गहिरो र अनौठो रहस्य बनेर रहिरहनेछ।
