05/10/2026
सामाजिक सञ्जालमा झुक्केर पनि नगर्नुहोस् यी २० गल्ती, एउटै पोस्टले पुर्याउला सीधै जेल : के भन्छ नेपालको कानुन? शेर गर्नुहाेस
जुन्तारा खबर, काठमाडौँ, १९ असोज । हाते फोनको स्क्रिनमा एउटा क्लिक, एउटा सेयर वा सामान्य प्रतिक्रियाले तपाईंलाई कानुनी कठघरामा उभ्याउन सक्छ भन्दा धेरैलाई विश्वास नलाग्न सक्छ। तर पछिल्ला दिनहरूमा सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, टिकटक, युट्युब, इन्स्टाग्राम, एक्स आदि) मा गरिने असावधानीपूर्ण गतिविधिले गर्दा थुप्रै प्रयोगकर्ताहरू प्रहरी हिरासत र जेल जीवन बिताउन बाध्य भइरहेका छन्।
नेपालमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता संविधानप्रदत्त मौलिक हक भए तापनि त्यसको नाममा अरूको गोपनीयता, मर्यादा र राष्ट्रिय सुरक्षामा आँच पुर्याउने छुट कानुनले दिएको छैन। नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोले सामाजिक सञ्जाल दुरुपयोग गर्नेहरूमाथि कडा निगरानी राखिरहेको छ।
सामाजिक सञ्जालमा कहिल्यै गर्न नहुने २० ठूला गल्तीहरू:
१. विद्युतीय स्वरूपमा अश्लीलता प्रदर्शन वा प्रसार: अश्लील, भद्दा वा यौनजन्य तस्बिर, भिडियो पोस्ट वा सेयर गर्नु।
२. डीपफेक र फोटो बिगारेर चरित्रहत्या: कसैको अनुहार अर्काको नग्न वा आपत्तिजनक शरीरमा जोड्नु वा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) प्रयोग गरी भ्रामक भिडियो बनाउनु।
३. कसैको अनुमतिबिना गोप्य तस्बिर वा भिडियो सार्वजनिक: सहमतिबिना व्यक्तिगत तस्बिर, गोप्य च्याट स्क्रिनसट वा भिडियो पोस्ट गरेर धम्क्याउनु (रिभेन्ज पोर्न/ब्ल्याकमेलिङ)।
४. फेक आइडी (नक्कली खाता) निर्माण: अर्काको नाम, तस्बिर वा पहिचान चोरेर सामाजिक सञ्जाल चलाउनु र कसैलाई भ्रममा पार्नु।
५. जातीय, धार्मिक वा क्षेत्रीय सद्भाव भड्काउने अभिव्यक्ति: कुनै समुदाय, धर्म वा जातिको भावनामा चोट पुर्याउने उत्तेजक भिडियो, पोस्ट वा टिप्पणी गर्नु।
६. अदालतको अवहेलना: विचाराधीन मुद्दा वा अदालतको फैसलालाई लिएर न्यायाधीश वा न्यायिक प्रक्रियामाथि गैरकानुनी आक्षेप लगाउनु।
७. राज्यविरुद्धको अपराध र हिंसा उक्साहट: राज्यद्रोह हुने गरी हिंसा फैलाउने, सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्न दुरुत्साहन गर्ने वा हतियार प्रदर्शन गर्ने।
८. अपराध अनुसन्धानका प्रमाण सार्वजनिक गर्नु: अनुसन्धानमा असर पुग्ने गरी अपराधका दृश्य वा पीडितको पहिचान खुलाउनु।
९. बलात्कार, बाल–हिंसा तथा संवेदनशील घटनाका पीडितको पहिचान खुलाउनु: कानुनले संरक्षण गरेका पीडित वा बालबालिकाको नाम, तस्बिर वा ठेगाना भाइरल बनाउनु।
१०. ह्याकिङ र अनाधिकृत पहुँच: अरूको फेसबुक, इन्स्टाग्राम वा टिकटक खाता ह्याक गर्ने प्रयास गर्नु वा पासवर्ड चोर्नु।
११. अनलाइन ठगी र फिसिङ लिंक सेयर: 'चिठ्ठा पर्यो' वा 'सस्तोमा सामान दिन्छु' भन्दै ठगी गर्नु वा मालवेयर/फिसिङ लिंक पठाउनु।
१२. गैरकानुनी अनलाइन सट्टेबाजी (बेटिङ) को प्रवर्द्धन: वान-एक्स बेट जस्ता जुवा वा बेटिङ प्लेटफर्मको प्रचारप्रसार वा विज्ञापन गर्नु।
१३. क्रिप्टोकरेन्सी र नेटवर्किङ धन्दाको प्रचार: नेपाल राष्ट्र बैंकले अवैध घोषणा गरेको क्रिप्टो वा हाइपर फन्डजस्ता डिजिटल मुद्राको कारोबार वा प्रवर्द्धन गर्नु।
१४. व्यक्तिगत प्रतिष्ठामा प्रहार (गाली बेइज्जती): प्रमाणबिना कसैलाई 'चोर', 'भ्रष्टाचारी' वा चरित्रहीन भन्दै सार्वजनिक रूपमा लाञ्छना लगाउनु।
१५. साइबर बुलिङ र अनलाइन ट्रोलिङ: कसैलाई मानसिक तनाव दिने गरी निरन्तर घृणास्पद कमेन्ट, धम्की वा दुर्व्यवहार गर्नु।
१६. आत्महत्या दुरुत्साहन: कसैलाई मर्न बाध्य बनाउने गरी सामाजिक सञ्जालमा दबाब दिनु वा आत्महत्याका दृश्यहरू प्रत्यक्ष प्रसारण (लाइभ) गर्नु।
१७. प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) उल्लङ्घन: अरूको सिर्जना, अडियो, भिडियो वा सामग्री अनुमतिबिना चोरेर आफ्नो भनी पोस्ट गर्नु।
१८. सार्वजनिक विपद्मा भ्रामक अफवाह फैलाउनु: भूकम्प, महामारी वा विपद्को समयमा समाजमा त्रास सिर्जना हुने गरी गलत सूचना सम्प्रेषण गर्नु।
१९. पैसा वा सब्स्क्रिप्सनका लागि उत्तेजक 'कन्टेन्ट': भ्युज र फलोअर्स बढाउने लोभमा संवेदनशील वा अमानवीय भिडियोहरू लाइभ स्ट्रिमिङ गर्नु।
२०. व्यक्तिगत विवरण (डक्सिङ) सार्वजनिक गर्नु: बदला लिने नियतले कसैको फोन नम्बर, नागरिकता, राहदानी वा घरको ठेगाना सार्वजनिक गरिदिनु।
नेपालको कुन कानुनले के कारबाही गर्छ?
नेपालमा सामाजिक सञ्जालका यस्ता गैरकानुनी गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्न मुख्यतया दुईवटा ऐन कडाइका साथ आकर्षित हुन्छन्:
१. विद्युतीय (इलेक्ट्रोनिक) कारोबार ऐन, २०६३
दफा ४७ (कम्प्युटर, इन्टरनेट तथा सञ्जालमा गैरकानुनी सामग्री प्रकाशन/प्रसारण):
कम्प्युटर वा सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक नैतिकता वा शिष्टाचारविरुद्धका सामग्री, कसैप्रति घृणा वा द्वेष फैलाउने, महिला वा बालबालिकालाई जिस्क्याउने, अपमान गर्ने वा चरित्रहत्या गर्ने कार्य गरेमा १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा ५ वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुने स्पष्ट व्यवस्था छ। पटक–पटक सोही अपराध दोहोर्याएमा सजाय डेढ गुणासम्म थपिने प्रावधान छ।
ह्याकिङ र तथ्याङ्क चोरी (दफा ४४ देखि ४६)
अनुमतिबिना कम्प्युटर वा सामाजिक सञ्जाल प्रणालीमा पहुँच पुर्याएमा वा बिगारेमा ३ वर्षसम्म कैद वा २ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन्छ।
२. मुलुकी अपराध संहिता, २०७४
गाली र बेइज्जतीसम्बन्धी कसुर (दफा ३०५ देखि ३०७):
सामाजिक सञ्जालमार्फत कसैको बेइज्जती गरेमा वा झुट्टा आरोप लगाएमा २ वर्षसम्म कैद वा २० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ। विद्युतीय माध्यमबाट बेइज्जती गरिए थप १ वर्षसम्म कैद र १० हजार जरिवाना थपिने व्यवस्था छ।
गोपनीयताविरुद्धको कसुर (दफा २९३ देखि २९८):
कसैको अनुमतिबिना तस्बिर खिच्न, बिगार्न वा सार्वजनिक गर्न पाइँदैन। यस्तो गरेमा ३ वर्षसम्म कैद वा ३० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन्छ।
सट्टेबाजी र जुवा (दफा १२५):
इन्टरनेटमार्फत जुवा वा सट्टेबाजी खेलाएमा वा त्यसको प्रचार गरेमा १ वर्षसम्म कैद वा १० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुनेछ।
जातीय तथा धार्मिक सद्भाव भड्काउने (दफा १५६ देखि १६०):
धर्म, जात वा समुदायबीच घृणा फैलाएमा वा आस्थामा आघात पुर्याएमा १ देखि ३ वर्षसम्म कैद र जरिवानाको कडा व्यवस्था छ।
