12/08/2026
देश बनाउने कुरा हामी धेरै गर्छौँ, तर कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ देश बनाउनुअघि हामीले देशलाई कति बुझेका छौँ भन्ने प्रश्नचाहिँ सोध्न बिर्सिरहेका छौँ। कुनै पनि देश आज जहाँ छ, त्यहाँ एकैदिन आइपुगेको हुँदैन। त्यसको पछाडि इतिहास हुन्छ, भूगोल हुन्छ, राजनीति हुन्छ, अर्थतन्त्र हुन्छ, छिमेकीको प्रभाव हुन्छ र विश्व शक्तिहरूको आफ्नै स्वार्थ हुन्छ। त्यसैले नेपालको वर्तमान बुझ्न पनि नेपालको विगतलाई गहिरोसँग बुझ्न जरुरी छ।
पृथ्वीनारायण शाह को थिए, उनले नेपाल एकीकरण किन गरे, त्यो समयको दक्षिण एसिया र हिमालय क्षेत्रको शक्ति-सन्तुलन कस्तो थियो भन्ने नबुझी आधुनिक नेपालको आधार कसरी बुझ्ने? तिब्बतको इतिहास र भू–राजनीति नबुझी नेपालको उत्तरी सम्बन्ध बुझ्न सकिँदैन। चीन कसरी बदलियो र आज ऊ विश्व शक्तिका रूपमा कहाँ उभिएको छ भन्ने नबुझी नेपालको रणनीतिक महत्व बुझ्न सकिँदैन। त्यसैगरी भारतलाई पनि केवल “छिमेकी देश” भनेर बुझेर पुग्दैन। हिजोको कांग्रेस (आई) नेतृत्वको भारत र आज मोदी नेतृत्वको भारत एउटै राजनीतिक, आर्थिक र रणनीतिक प्राथमिकतामा चल्दैनन्। भारतभित्र आएको परिवर्तन, उसको सुरक्षा सोच, चीनसँगको प्रतिस्पर्धा, अर्थतन्त्र र छिमेक नीतिमा आएको परिवर्तन—यी सबै नेपालका लागि प्रत्यक्ष महत्व राख्ने विषय हुन्। अमेरिकाको विश्व राजनीति र उसको रणनीतिक प्राथमिकता पनि नेपालको सन्दर्भमा अध्ययन गर्नुपर्ने विषय हो।
हामी आफ्नै राजनीतिक इतिहासका पात्रहरूलाई पनि प्रायः भावनाको आधारमा हेर्छौँ। राजा महेन्द्र किन त्यस्तो बाटोमा गए? राजा वीरेन्द्रको राष्ट्रवादको आधार के थियो? बीपी कोइरालाले लोकतन्त्र र राष्ट्रियतालाई कसरी जोडेर हेर्थे? मरिचमान सिंह कुन ऐतिहासिक परिस्थितिको उत्पादन थिए? गिरिजाप्रसाद कोइरालाको भूमिका र उनको समयको राजनीतिक जटिलता के थियो? प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा कहाँबाट सुरु भयो, कुन विचार बोकेर अघि बढ्यो र समयसँगै कसरी परिवर्तन भयो? यी सबै प्रश्नका उत्तर मन परेको वा नपरेको आधारमा होइन, तथ्य, दस्तावेज, घटनाक्रम र त्यस समयको परिस्थितिलाई हेरेर खोजिनुपर्छ। कसैलाई देवता बनाउने वा कसैलाई खलनायक बनाउने सजिलो बाटो हो; तर इतिहास बुझ्ने बाटो त्योभन्दा धेरै कठिन हुन्छ।
लिपुलेक, कालापानी र सुस्ताको विषय पनि यस्तै हो। यी केवल सामाजिक सञ्जालमा राष्ट्रवाद प्रदर्शन गर्ने विषय होइनन्। यहाँ इतिहास छ, नक्सा छन्, सन्धि–सम्झौता छन्, प्रशासनिक अभिलेख छन्, भूगोल छ र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका प्रश्न छन्। यी कुरा नबुझी सीमा विवादबारे भावनात्मक धारणा बनाउन त सजिलो छ, तर नेपालको हितमा सही निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। देशको सीमाबारे बोल्ने हो भने कम्तीमा त्यो सीमाको इतिहास र प्रमाणबारे जान्ने जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ।
हामीलाई देशप्रति भावना धेरै छ, तर भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन। देशभक्ति भनेको झण्डा बोकेर सडकमा उभिनु वा सामाजिक सञ्जालमा देशको पक्षमा ठूलो स्वर गर्नु मात्र होइन। आफ्नो देशको इतिहास पढ्नु, आफ्नो भूगोल बुझ्नु, संविधान जान्नु, अर्थतन्त्र बुझ्नु, छिमेकीको नीति अध्ययन गर्नु र विश्व राजनीतिमा नेपाल कहाँ उभिएको छ भन्ने बुझ्ने प्रयास गर्नु पनि देशभक्ति हो। वास्तवमा दीर्घकालीन रूपमा देश बनाउने सबैभन्दा बलियो आधार भावनाभन्दा पनि ज्ञान नै हो।
हाम्रो अर्को समस्या के छ भने हामी धेरैपटक अध्ययनभन्दा पहिले नै आफ्नो निष्कर्ष बनाइसकेका हुन्छौँ। पहिले पार्टी रोज्छौँ, अनि त्यही पार्टीअनुकूल इतिहास खोज्छौँ। पहिले नेता रोज्छौँ, अनि उसको पक्षमा तर्क खोज्छौँ। पहिले धारणा बनाउँछौँ, अनि तथ्यलाई त्यही धारणामा मिलाउन खोज्छौँ। यसरी कुनै समाजले गम्भीर राजनीतिक चेतना निर्माण गर्न सक्दैन। देशलाई साँच्चै अगाडि लैजाने हो भने हामीले आफूलाई पनि प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ। आफूले विश्वास गरेको कुरा गलत हुन सक्छ भन्ने सम्भावना स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ। यही नै अध्ययनको सुरुवात हो।
त्यसैले अहिले देश बनाउने कुरा गर्ने सबैलाई एउटा गम्भीर आग्रह गर्न मन लाग्छ—अलि पढौँ। इतिहास पढौँ, भूगोल पढौँ, अर्थतन्त्र पढौँ, कूटनीति पढौँ, संविधान पढौँ, सन्धि–सम्झौता पढौँ, छिमेकीलाई पढौँ र विश्व राजनीतिलाई बुझ्ने प्रयास गरौँ। हामीसँग सबै प्रश्नको उत्तर नहुन सक्छ, त्यो समस्या होइन। समस्या तब हुन्छ जब हामीलाई केही थाहा छैन, तर पनि सबै कुरा थाहा भएजस्तो गरेर देश चलाउने निष्कर्षमा पुग्छौँ। “मलाई थाहा छैन” भन्न सक्नु कमजोरी होइन; “म जान्न चाहन्छु” भन्न सक्नु नै एउटा जिम्मेवार नागरिकको सुरुवात हो।
अन्ततः देश कुनै राजा, नेता, पार्टी वा सरकारको निजी सम्पत्ति होइन। देश हाम्रो हो। त्यसैले देश कस्तो बनाउने भन्ने बहसमा हाम्रो भावना मात्र होइन, हाम्रो ज्ञान, विवेक र जिम्मेवारी पनि आवश्यक छ। देश बनाउनुअघि देशलाई बुझ्नुपर्छ। इतिहास नबुझी वर्तमान बुझिँदैन, वर्तमान नबुझी भविष्य बनाउन सकिँदैन। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—ज्ञानविहीन आत्मविश्वासले देश बनाउँदैन; अध्ययन, विवेक र सही निर्णयले मात्र देश बनाउँछ।🙏🇳🇵
