13/09/2025
📖 संसद विघटन (Parliament Dissolution)
1. संसद विघटनको सामान्य अर्थ
संसद विघटन भन्नाले, जनताबाट निर्वाचित भएका सांसदहरूको कार्यकाल समयभन्दा अघि नै समाप्त गर्ने र संसदलाई अस्तित्वविहीन बनाउने प्रक्रिया हो।
यसपछि संसद अस्तित्वमा रहँदैन, सांसदहरूको पद पनि सकिन्छ, र नयाँ निर्वाचनको बाटो खोलिन्छ।
⸻
2. संसद विघटन किन आवश्यक पर्छ?
• राजनीतिक अस्थिरता: सरकार निरन्तर टिक्न नसकेको, बहुमत हराएको वा सरकार गठन गर्न नसक्ने अवस्था।
• जनताको नयाँ आदेश आवश्यक: प्रधानमन्त्री वा राजनीतिक दलहरूले जनतालाई सीधै आफ्नो समर्थन नवीकरण गर्न चाहने बेला।
• संवैधानिक बाध्यता: संविधानमा तोकिएका प्रक्रियाहरू पुरा नभएमा संसद स्वतः विघटन हुने अवस्था आउन सक्छ।
⸻
3. संसद विघटनको परिणाम
• संसद विघटन भएलगत्तै सरकारले कार्यवाहक (caretaker) को रूपमा मात्र काम गर्छ।
• नयाँ निर्वाचन घोषणा गरिन्छ, सामान्यतया केही महिनाभित्रै।
• पुराना सांसदहरू पदमुक्त हुन्छन्, नयाँ प्रतिनिधि चुनिएपछि मात्रै नयाँ संसद गठन हुन्छ।
⸻
4. नेपालको सन्दर्भ
नेपालको संविधानअनुसार:
• प्रधानमन्त्रीले विश्वासको मत गुमाएपछि अर्को कोही सांसदले पनि बहुमत देखाउन नसकेमा,
• अन्ततः प्रधानमन्त्रीले सिफारिस गर्छन् र राष्ट्रपतिले संसद विघटन गरेर नयाँ निर्वाचन घोषणा गर्छन्।
यो व्यवस्था लोकतान्त्रिक अभ्यासमा जनताको सर्वोच्चता कायम राख्नको लागि गरिएको हो।
⸻
5. ऐतिहासिक झलक (नेपालमा संसद विघटन भएका उदाहरण)
• २०४८ सालपछि नेपालमा पटक–पटक संसद विघटन भएको छ।
• २०५१ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको सरकार हुँदा संसद विघटन।
• २०५९ सालमा राजा ज्ञानेन्द्रले संसद विघटन गरे।
• पछिल्ला पटकहरूमा पनि राजनीतिक विवादका कारण संसद विघटन भएर विवादास्पद निर्णयहरू भएका थिए।