24/05/2026
ईर्ष्या र डाहा (Jealousy and Envy) गर्ने ले बुझ्नु पर्यो
मानिस जतिसुकै धनी, सफल वा बाहिरबाट सुखी देखिए पनि, यदि उसको मनभित्र ईर्ष्या र डाहा (Jealousy and Envy) को आगो बलिरहेको छ भने, ऊ कहिल्यै पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन सक्दैन। यो केवल एउटा नैतिक उपदेश होइन, बरु वेदले हजारौं वर्ष अघि घोषणा गरेको यथार्थ हो, जसलाई आज आधुनिक विज्ञान (Neuroscience, Immunology, र Cardiology) ले अकाट्य प्रमाणसहित पुष्टि गरेको छ।
आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरेको छ कि नकारात्मक भावनाहरू, विशेषगरी ईर्ष्या र डाहा, केवल मनको अवस्था मात्र होइनन्; यिनीहरूले शरीरको जीवविज्ञान (Biology) लाई प्रत्यक्ष रूपमा परिवर्तन गर्छन्।
मस्तिष्कको दृष्टिकोणबाट हेर्दा (Neuroscience), ईर्ष्याले मानव मस्तिष्कको Amygdala अर्थात् डर र खतरा पहिचान गर्ने केन्द्रलाई अत्यधिक सक्रिय बनाउँछ। यसको साथसाथै, Prefrontal Cortex जुन विवेक, सिर्जनात्मकता र निर्णय क्षमताको मुख्य केन्द्र हो, त्यसलाई बन्द (Shut down) गरिदिन्छ। यसको परिणामस्वरूप मानिसमा गहिरो मानसिक अशान्ति उत्पन्न हुन्छ, निद्रा लाग्दैन (Insomnia), र सही निर्णय लिन नसक्ने अवस्था आइपुग्छ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, ईर्ष्यालु व्यक्तिको मस्तिष्कले "खतरा! खतरा!" भन्ने संकेत मात्र पठाइरहेको हुन्छ, जबकि बुद्धि र विवेकको भाग चुपचाप बसिरहेको हुन्छ।
प्रतिरक्षा प्रणाली (Immunology) को सन्दर्भमा, ईर्ष्या र त्यसले निम्त्याउने निरन्तरको मानसिक तनावले शरीरमा Cortisol हर्मोनको स्तर अत्यधिक बढाउँछ।
Cortisol लाई "Stress Hormone" भनिन्छ, र यसको उच्च मात्राले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली (Immune System) का मुख्य योद्धा कोषहरू अर्थात् T-cells लाई कमजोर बनाउँछ। जब T-cells कमजोर हुन्छन्, शरीरले बाहिरी संक्रमणसँग लड्न सक्दैन।
यसैले ईर्ष्यालु व्यक्ति बारम्बार बिरामी पर्छ, सामान्य रुघाखोकीदेखि गम्भीर संक्रमणसम्म सजिलै लाग्छ, र दीर्घकालीन रोगहरू (Chronic Diseases) को जोखिम उल्लेख्य रूपमा बढ्छ।
हृदय प्रणाली (Cardiology) मा पनि ईर्ष्याको प्रभाव अत्यन्त घातक छ। ईर्ष्याले निम्त्याउने Chronic Stress ले रक्तचाप (Blood Pressure) निरन्तर बढाइरहन्छ र शरीरभित्र सुजन (Inflammation) पैदा गर्छ।
यो सुजन रक्तनलीहरूमा हुन्छ, जसले बिस्तारै धमनीहरूलाई साँघुरो बनाउँछ। यसको अन्तिम परिणाम हृदयघात (Heart Attack), स्ट्रोक (Stroke), र अन्य मुटुसम्बन्धी गम्भीर रोगहरूको उच्च जोखिम हो। अर्थात्, ईर्ष्याले शाब्दिक रूपमा मुटुलाई जलाउँछ। ठ्याक्कै अथर्ववेदले भनेजस्तै "अग्निं हृदय्यं शोकं" (मुटुमा बल्ने आगो)।
सन् २०१८ मा १८,००० भन्दा बढी वयस्कहरूमा गरिएको एक विस्तृत अनुसन्धान (Longitudinal Study) ले देखाएको छ कि ईर्ष्याले समाज र व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य र समग्र कल्याण (Wellbeing) लाई गम्भीर रूपमा हानी पुर्याउँछ। ईर्ष्यालु व्यक्तिहरूमा डिप्रेसन (Depression), एंग्जाइटी (Anxiety), र दीर्घकालीन शारीरिक दुखाइ (Chronic Pain) को समस्या अन्यको तुलनामा निकै बढी पाइन्छ।
यसरी, ईर्ष्या केवल मनको एक भावना मात्र होइन; यो शरीरका तीनवटै प्रमुख प्रणालीहरू मस्तिष्क, प्रतिरक्षा र हृदय लाई एकसाथ आक्रमण गर्ने एक जैविक विष (Biological Poison) हो। वेदले हजारौं वर्ष अघि यसलाई "भित्री आगो" भनेको थियो; आज विज्ञानले यसलाई "Chronic Stress Response" भन्छ। तर सत्य एउटै छ।
Narayan Ghimire
