03/01/2026
سنڌ جو تاريخي ڪردار بئريسٽر جان محمدجوڻيجو...!
فقير محمد سنڌي
سنڌ جي سياسي، قانوني ۽ سماجي تاريخ ۾ ڪجھ شخصيتون اهڙيون آهن جن پنهنجي علمي ڪردار ۽ جدوجهد وسيلي نه رڳو پنهنجي دور کي سجاڳ ڪيو پر ايندڙ نسلن لاءِ به فڪر جا نوان در کوليا. بئريسٽر جان محمد جوڻيجو اهڙين ئي عظيم شخصيتن مان هڪ هو جنهن قانون کي رڳو روزگار نه پر سماجي انصاف جو اوزار بڻايو. هو بئريسٽر ، سياستدان، سماج سڌارڪ ۽ سنڌي قومي جي حقن جو باشعور علمبردار هو سندس زندگي عملي جدوجهد، اصول پرستي ۽ بيباڪيءَ جو روشن مثال آهي.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو سنڌ جي هڪ باشعور ۽ سياسي شعور رکندڙ گهراڻي ۾ جنم ورتو. ننڍپڻ کان ئي هن ۾ ذهانت، سوال ڪرڻ جي عادت ۽ حق جي ڳولا جو جذبو نمايان هو. ابتدائي تعليم سنڌ ۾ حاصل ڪرڻ کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ برطانيا ويو جتي هن قانون جي تعليم حاصل ڪري بئريسٽر بڻجڻ جو اعزاز ماڻي ورتو.
برطانيا ۾ تعليم دوران هن رڳو قانوني ڪتابن تائين پاڻ کي محدود نه رکيو پر اتي هلندڙ سياسي تحريڪن، انساني حقن جي بحثن ۽ نوآباديتي نظام خلاف فڪري مزاحمت جو به گهرو مطالعو ڪيو. اهو ئي سبب آهي جو سندس قانوني سوچ خالص سرڪاري يا نوڪري نه هئي پر سماجي انصاف سان جڙيل هئي.
سنڌ موٽي اچڻ کان پوءِ بئريسٽر جان محمد جوڻيجو وڪالت کي هڪ مقدس ذميواري سمجهي اختيار ڪيو. هن عدالتن ۾ اهڙا ڪيس وڙهيا، جن ۾ غريب، هارين، مزدورن ۽ سياسي ڪارڪنن جا حق داءُ تي لڳل هئا. سندس وڪالت جو انداز دليل تي ٻڌل، بيباڪ ۽ اصولي هوندو هو.
هو طاقتور ڌرين جي خلاف به بيخوف ٿي بيهندو هو. سندس لاءِ قانون رڳو ڪتابي ضابطو نه پر انصاف جو زنده تصور هو. ڪيترائي اهڙا ڪيس آهن جتي هن رياستي زيادتين، پوليس جي ناجائز ڪارروائين ۽ جاگيرداراڻي ظلم خلاف آواز بلند ڪيو.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو رڳو عدالتن تائين محدود نه رهيو پر سياست کي به سماجي تبديليءَ جو ذريعو سمجهيو. هو سنڌي قوم جي سياسي، معاشي ۽ ثقافتي حقن بابت گهرو شعور رکندو هو. ون يونٽ جي دور ۾ جڏهن سنڌ جي سڃاڻپ، وسيلن ۽ ٻوليءَ تي وار ڪيا پئي ويا، تڏهن بئريسٽر جوڻيجو واضح موقف اختيار ڪيو.
هو سنڌ جي خودمختياري، وسيلن تي مقامي ماڻهن جي حق ۽ جمهوري قدرن جو حامي هو. سندس تقريرن ۽ بيانن ۾ قومي درد، قانوني دليل ۽ تاريخي حوالا گڏ هئاجيڪي ٻڌندڙن کي سوچڻ تي مجبور ڪري ڇڏيندا هئا.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو ذاتي زندگيءَ ۾ انتهائي سادو، اصول پسند ۽ باوقار انسان هو. هو دولت، عهدي يا شهرت جي پويان نه ڀڳو. سندس دروازو عام ماڻهوءَ لاءِ هميشه کليل هوندو هو. ڪيترن ئي غريب ڪيسن ۾ هن بنا فيس يا گهٽ فيس تي وڪالت ڪئي ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ انصاف خريد و فروخت جي شيءِ نه هئي.
ڪردار جي سڀ کان وڏي وصف ايمانداري هئي هو پنهنجي ڳالھ تي قائم رهندو هو ڀلي ان جي قيمت ذاتي نقصان جي صورت ۾ ڇو نه ڀرڻي پوي. اهو ئي سبب آهي جو هو دوستن ۽ مخالفن ٻنهي وٽ عزت جي نگاهٿ سان ڏٺو ويندو هو.
بئريسٽر جوڻيجو جمهوريت کي صرف ووٽ تائين محدود نه سمجهندو هو پر ان کي سماجي انصاف، اظهار جي آزادي ۽ قانون جي بالادستي سان جوڙي ڏسندو هو. انساني حقن جو پڪو حامي هو ۽ هر قسم جي آمريت، جبر ۽ استحصال جي مخالفت ڪندو هو.
سندس نظر ۾ جيڪڏهن قانون ڪمزور طبقي جي حفاظت نه ڪري، ته اهو قانون پنهنجي مقصد کان هٽي وڃي ٿو. هن خيال تحت هن ڪيترن ئي سياسي قيدين، صحافين ۽ شاگرد اڳواڻن جا ڪيس وڙهيا.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو جو فڪري ورثو اڄ به سنڌ لاءِ اهم آهي. هن قانون ۽ سياست کي اخلاقي قدرن سان جوڙي پيش ڪيو. زندگي مان اهو سبق ملي ٿو ته علم جڏهن ڪردار سان گڏجي ٿو تڏهن سماج ۾ حقيقي تبديلي آڻي ٿو.
اڄ جي دور ۾ جڏهن قانون اڪثر طاقتور هٿن ۾ اوزار بڻجي وڃي تڏهن بئريسٽر جوڻيجي جهڙيون شخصيتون اسان کي ياد ڏيارين ٿيون ته قانون جو اصل ڪم انصاف مهيا ڪرڻ آهي، نه ظلم کي جائز قرار ڏيڻ.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو سنڌ جي انهن روشن دماغ شخصيتن مان هو جن پنهنجي عملي جدوجهد ۽ ڪردار سان تاريخ ۾ پنهنجو نالو امر ڪيو. هو بئريسٽر ضرور هو پر ان کان وڌيڪ هڪ باشعور انسان، سچو قومي ڪارڪن ۽ اصولن تي قائم رهندڙ فڪر جو علمبردار هو سندس زندگي اڄ به قانون پڙهندڙن، سياسي ڪارڪنن ۽ سماجي جدوجهد ڪندڙن لاءِ راھ ڏيکاريندڙ مثال آهي.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو جي جدوجهد کي تاريخي تناظر ۾ ڏسڻ لاءِ هيٺيون حقيقتون ۽ حوالا اهم حيثيت رکن ٿا.
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو انهن قانوني ۽ سياسي ذهنن مان هو جن سنڌ جي قومي سڃاڻپ، وسيلن ۽ ٻوليءَ لاءِ خطرو قرار ڏنو. ان دور ۾ سندس موقف، تقريرون ۽ قانوني راءِ سنڌي قومي سياست جي فڪري بنيادن مان شمار ٿين ٿيون.
جاگيرداراڻي نظام ۽ رياستي زيادتين خلاف موقف،
سنڌ ۾ هارين، مزدورن ۽ ڪمزور طبقن بابت سندس وڪالت ۽ آواز اُن سماجي شعور سان جڙيل هو. جيڪو رسول بخش پليجي، حيدر بخش جتوئي ۽ ٻين ترقي پسند فڪر سان هم آهنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا .
بئريسٽر جان محمد جوڻيجو جو فڪر سنڌي قوم پرست سياست جي اُن دور سان جڙيل آهي جتي قانون، تاريخ ۽ قومي حقن کي گڏيل شعور طور پيش ڪيو.
سندس خيال موجب قانون جي اصل روح انصاف، برابري ۽ انساني وقار جي تحفظ ۾ آهي. هي سوچ جديد قانوني فلسفي (Rule of Law ۽ Social Justice) سان مطابقت رکي ٿي.
Faqir Muhammad Sindhi
