13/09/2026
سنڌ جي زمينن تي قبضو: اصل مافيا ڪير، ۽ نظام ڪنهن جي هٿ ۾؟----------------------- شير محمد کهاوڙ
سنڌ جي زمين صرف مٽيءَ جو هڪ ٽڪرو ناهي؛ اها سنڌ جي تاريخ، ماڻهن جي روزگار، هارين جي محنت ۽ ايندڙ نسلن جي مستقبل سان ڳنڍيل آهي. جڏهن ڪنهن غريب هاري جي زمين تي قبضو ٿئي ٿو، ڪنهن ڳوٺ جي زمين کي جعلي ڪاغذن ذريعي رهائشي منصوبي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو يا سرڪاري زمين کي طاقتور ماڻهن جي حوالي ڪيو وڃي ٿو، تڏهن رڳو زمين تي قبضو نٿو ٿئي، پر قانون، انصاف ۽ عوام جي حق تي به قبضو ٿئي ٿو.
گذريل ڪجهه عرصي کان سنڌ ۾ زمينن تي قبضن، غيرقانوني هائوسنگ اسڪيمن، جعلي دستاويزن، بلڊرز مافيا ۽ سرڪاري ادارن جي مبينا سهڪار بابت مختلف فهرستون ۽ الزام گردش ڪري رهيا آهن. اهڙين فهرستن ۾ سياستدانن، سرڪاري آفيسرن، بلڊرز ۽ وچ وارن ماڻهن جا نالا ڏنا وڃن ٿا. پر صحافت جو تقاضو اهو آهي ته هر الزام کي الزام ئي سمجهيو وڃي، جيستائين عدالت، نيب، اينٽي ڪرپشن يا ڪنهن ٻئي بااختيار اداري جي جاچ ۽ فيصلي سان ان جي تصديق نه ٿئي.
پر سوال اهو ضرور پيدا ٿئي ٿو ته جيڪڏهن زمينن تي قبضو ڪندڙ ايترا طاقتور آهن، ته پوءِ اهي طاقت ڪٿان حاصل ڪن ٿا ؟
قبضو ڪندڙ اڪيلو ماڻهو ڪنهن وڏي سرڪاري زمين، زرعي زمين يا رهائشي منصوبي تي آساني سان قبضو نٿو ڪري سگهي. جتي لکين يا ڪروڙين رپين جي زمين جو معاملو هجي، اتي ڪاغذن جي تياري، رڪارڊ ۾ تبديلي، نقشا منظور ڪرائڻ، اين او سي حاصل ڪرڻ، تعمير شروع ڪرڻ ۽ پوءِ ماڻهن کي پلاٽ وڪڻڻ لاءِ هڪ مڪمل نظام گهربل هوندو آهي. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ واقعي منظم زمينن تي قبضو ٿئي ٿو ته ان جي جاچ صرف هڪ قبضي ڪندڙ تائين محدود نه رهڻ گهرجي؛ ان نظام جي هر ڪڙي کي ڏسڻ گهرجي.
سنڌ ۾ بورڊ آف روينيو، ترقياتي ادارن، مقامي ادارن ۽ سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي جهڙا ادارا زمين ۽ تعميراتي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. جيڪڏهن ڪنهن زمين جي ملڪيت تي تڪرار هجي، ڪنهن منصوبي جي منظوري مشڪوڪ هجي يا سرڪاري زمين خانگي ماڻهن جي قبضي ۾ هلي وڃي، ته لاڳاپيل آفيسرن جي ذميواري به طئي ٿيڻ گهرجي.
اصل مسئلو اهو آهي ته اسان وٽ اڪثر ڪري ننڍي مڇي پڪڙجي ويندي آهي، پر وڏي ڄار کي هٿ نٿو لڳايو وڃي.
هڪ غريب ماڻهو جيڪڏهن سرڪاري زمين تي ننڍڙي اڏاوت ڪري ته مشينون پهچي وڃن ٿيون، پر جڏهن طاقتور ماڻهن جي اثر هيٺ سوين يا هزارين ايڪڙ زمين بابت سوال اٿن ٿا ته معاملو سالن تائين فائلن، ڪورٽن ۽ جاچ ادارن جي وچ ۾ ڦرندو رهي ٿو. قانون جيڪڏهن طاقتور ۽ ڪمزور لاءِ مختلف رفتار سان هلي ته پوءِ عوام جو قانون تي اعتماد ڪيئن قائم رهندو؟
بحريا ٽائون ڪراچي بابت عدالتي ۽ نيب رڪارڊ ۾ زمين جي منتقلي ۽ وڏي پيماني تي زمين بابت سنگين معاملا سامهون اچي چڪا آهن. اهو مثال ان ڳالهه لاءِ ڪافي آهي ته سنڌ ۾ زمين جو سوال معمولي انتظامي معاملو ناهي؛ ان ۾ اربين رپين جي ملڪيت، حڪومتي ادارن، سياسي اثر ۽ قانوني معاملن جا ڪيترائي پاسا شامل ٿي سگهن ٿا.
ساڳيءَ طرح سنڌ بلڊنگ ڪنٽرول اٿارٽي ۽ ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي سان لاڳاپيل مختلف وقتن تي ڪرپشن، غيرقانوني تعمير ۽ زمينن بابت شڪايتون ۽ الزام رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. پر هر الزام کي حتمي حقيقت قرار ڏيڻ کان اڳ جاچ ضروري آهي.
ڇو ته ڪنهن به ماڻهو جو نالو فهرست ۾ لکڻ سان هو ڏوهاري ثابت نٿو ٿئي.
اسان جي معاشري ۾ سوشل ميڊيا تي ڪنهن جو نالو لکڻ تمام آسان آهي، پر ان نالي جي پويان ڪنهن انسان جي عزت، خاندان ۽ سڄي زندگي به هوندي آهي. تنهنڪري صحافت کي عدالت جو متبادل نه بڻجڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن آفيسر يا سياستدان تي الزام آهي ته ثبوت سامهون آڻڻ گهرجن، ايف آءِ آر آهي ته ان جو ذڪر ٿيڻ گهرجي، نيب ريفرنس آهي ته ان جو حوالو ڏيڻ گهرجي، عدالت جو فيصلو آهي ته اهو عوام آڏو رکڻ گهرجي.
ساڳئي وقت، رياستي ادارن جي به ذميواري آهي ته هو خاموش نه رهن. جيڪڏهن ٻاونجاھ نالن جي فهرست گردش ڪري رهي آهي ته لاڳاپيل ادارن کي گهرجي ته ان کي نظرانداز ڪرڻ بدران جاچ ڪن ته فهرست ڪنهن تيار ڪئي، ڪهڙن ثبوتن جي بنياد تي تيار ڪئي وئي ۽ ڪهڙا الزام درست يا غلط آهن.
سنڌ جي زمينن کي بچائڻ لاءِ صرف قبضا ختم ڪرائڻ ڪافي ناهي. زمين جو رڪارڊ مڪمل طور تي شفاف بڻائڻو پوندو، جعلي دستاويزن جي خاتمي لاءِ جديد نظام آڻڻو پوندو، سرڪاري زمينن جي نگراني سخت ڪرڻي پوندي ۽ انهن آفيسرن خلاف به ڪارروائي ڪرڻي پوندي جيڪي پنهنجي عهدي کي عوامي خدمت بدران ذاتي فائدي لاءِ استعمال ڪن ٿا.
ڇو ته زمينن تي قبضو ڪندڙ صرف اهو شخص ناهي جيڪو زمين تي وڃي باڙ لڳائي ٿو؛ جيڪڏهن ڪنهن غيرقانوني قبضي کي ڪاغذ، مهر، منظوري يا خاموشي فراهم ڪئي وڃي ٿي ته ان ڪردار کي به سامهون آڻڻ ضروري آهي.
سنڌ جي زمين سنڌ جي عوام جي امانت آهي. ان امانت جي حفاظت سياستدانن، آفيسرن، عدالتن، جاچ ادارن ۽ صحافت سڀني جي گڏيل ذميواري آهي. عوام کي به گهرجي ته سوشل ميڊيا جي هر فهرست کي سچ سمجهي اڳتي نه وڌائي، پر سوال ضرور ڪري: ثبوت ڪٿي آهن؟ جاچ ڪٿي آهي؟ ۽ جيڪڏهن الزام درست آهن ته ڪارروائي ڪٿي آهي؟
اصل انصاف تڏهن ٿيندو، جڏهن قبضو ڪندڙ سان گڏ قبضي کي ممڪن بڻائيندڙ نظام به پڪڙيو ويندو. سنڌ کي رڳو قبضن کان نه، پر ان سوچ کان به آزاد ڪرائڻو پوندو، جيڪا قانون کي ڪمزور ۽ طاقتور کي قانون کان مٿانهون سمجهي ٿي.( روزاني اپيل ڪراچي، آچر، 13 سيپٽمبر 2026).