16/09/2026
Sura Balad Aayat no 09
وَ لِسَانًا وَّ شَفَتَیْنِ(9)
اور ایک زبان اور دو ہونٹ؟
۽ هڪ زبان ۽ ٻه چپ؟
And a tongue and two lips?
زبان کی اہمیت اور اس کی حفاظت کی ترغیب:
اللّٰہ تعالیٰ نے انسان کو زبان عطا کی اور اس میں گفتگو کرنے کی صلاحیت بھی پیدا کی اور اس نعمت کی اہمیت کا اندازہ اس سے لگایاجا سکتا ہے کہ ا س کے ذریعے انسان کلام کرتا اور اپنے دل کی بات بیان کرتا ہے،اس کے ذریعے معاملات سر انجام دیتا اور کھانے والی چیزوں کے ذ ائقے معلوم کرتا ہے اوراگر انسان کی زبان نہ ہوتی یا زبان تو ہوتی لیکن اس میں گفتگو کرنے کی صلاحیت نہ ہوتی تو انسان کو اپنے معاملات سر انجام دینے کے لئے اشارے اور تحریر کا سہارا لینا پڑتا اور اس سے جو دشواری ہوتی اس کا اندازہ گفتگو کرنے کی صلاحیت سے محروم لوگوں کو دیکھ کر کیا جا سکتا ہے اورا س نعمت پر اللّٰہ تعالیٰ کا جتنا بھی شکر ادا کیا جائے وہ کم ہے۔حضرت علامہ اسماعیل حقی رَحْمَۃُاللّٰہِ تَعَالٰی عَلَیْہِ فرماتے ہیں : ’’اس آیت میں یہ تنبیہ بھی ہے کہ اچھی اور نیک باتوں کے علاوہ انسان کم کلام کیا کرے اور فضول و بے فائدہ کلام نہ کرے اور اللّٰہ تعالیٰ نے جو زبان کو منہ کے اندر رکھا اور ا س کے آگے دو ایسے ہونٹ بنا دئیے جنہیں کھولے بغیر کلام ممکن نہیں ، اس میں یہی حکمت ہے تاکہ بندہ اپنے ہونٹوں کو بند کر کے ان سے کلام نہ کر سکنے پر مدد حاصل کرے۔( روح البیان، البلد، تحت الآیۃ: ۹، ۱۰ / ۴۳۶)
اوربکثرت اَحادیث میں زبان کی حفاظت کرنے کی ترغیب اور خاموش رہنے کی فضیلت بیان کی گئی ہے، یہاں ان میں سے 5اَحادیث ملاحظہ ہوں ،چنانچہ
(1)… حضرت عقبہ بن عامر رَضِیَ اللّٰہُ تَعَالٰی عَنْہُ فرماتے ہیں کہ میں نے رسولُ اللّٰہ صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہ وَ سَلَّمَ کی بارگاہ میں حاضر ہوکرعرض کی: نجات کا ذریعہ کیا ہے؟ارشاد فرمایا’’ اپنی زبان کو قابو میں رکھو اور تمہیں تمہارا گھر کافی رہے اور اپنی خطائوں پر رؤ و۔( ترمذی ، کتاب الزہد ، باب ما جاء فی حفظ اللسان، ۴ / ۱۸۲، الحدیث: ۲۴۱۴، مشکاۃ المصابیح، کتاب الآداب، باب حفظ اللسان والغیبۃ والشتم، الفصل الثانی، ۲ / ۱۹۳، الحدیث: ۴۸۳۷)
(2)… حضرت ابو سعید خدری رَضِیَ اللّٰہُ تَعَالٰی عَنْہُ سے روایت ہے،نبی اکرم صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہ وَ سَلَّمَ نے ارشاد فرمایا ’’جب انسان صبح کرتا ہے تو سارے اَعضاء زبان کی خوشامد کرتے ہیں اور اس سے کہتے ہیں ’’ ہمارے بارے میں اللّٰہ تعالیٰ سے ڈر کہ ہم تیرے ساتھ ہیں ، تو سیدھی رہے گی تو ہم سیدھے رہیں گے اور اگر تو ٹیڑھی ہوگی تو ہم ٹیڑھے ہوں گے۔( ترمذی، کتاب الزہد، باب ما جاء فی حفظ اللسان، ۴ / ۱۸۳، الحدیث: ۲۴۱۵)
(3)… حضرت سفیان بن عبداللّٰہ ثقفی رَضِیَ اللّٰہُ تَعَالٰی عَنْہُ فرماتے ہیں ’’ میں نے عرض کی: یا رسولَ اللّٰہ! صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہٖ وَسَلَّمَ، جن چیزوں کا آپ مجھ پر خو ف کرتے ہیں ان میں زیادہ خطرناک کیا چیز ہے؟تو آپ صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہٖ وَسَلَّمَ نے اپنی زبان پکڑی اور فرمایا :یہ (یعنی تمہاری زبان سب سے زیادہ خطرناک ہے)۔( ترمذی، کتاب الزہد، باب ما جاء فی حفظ اللسان، ۴ / ۱۸۴، الحدیث: ۲۴۱۸)
(4)… حضرت عبداللّٰہ بن عمرو رَضِیَ اللّٰہُ تَعَالٰی عَنْہُمَا سے ر وایت ہے،حضور پُر نور صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہ وَ سَلَّمَ نے ارشاد فرمایا’’ جو خاموش رہا نجات پاگیا ۔( مسند امام احمد، مسند عبد اللّٰہ بن عمرو بن العاص رضی اللّٰہ عنہما، ۲ / ۵۵۱، الحدیث: ۶۴۹۱)
(5)… حضرت عمران بن حصین رَضِیَ اللّٰہُ تَعَالٰی عَنْہُ سے روایت ہے،نبی کریم صَلَّی اللّٰہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَاٰلِہ وَ سَلَّمَ نے ارشاد فرمایا: ’’انسان کا خاموشی پر ثابت رہنا ساٹھ برس کی عبادت سے افضل ہے۔( مشکاۃ المصابیح، کتاب الآداب، باب حفظ اللسان والغیبۃ والشّتم، الفصل الثالث، ۲ / ۱۹۷، الحدیث: ۴۸۶۵)
اللّٰہ تعالیٰ ہمیں زبان جیسی عظیم نعمت کی اہمیت کو سمجھنے ،اس نعمت کے ملنے پر اللّٰہ تعالیٰ کا شکر ادا کرنے ،فضول اور بیکار باتوں اور ناجائز کلام سے اس کی حفاظت کرنے کی توفیق عطا فرمائے،اٰمین
ٻولي جي اهميت ۽ ان جي حفاظت جو جذبو:
الله تعاليٰ انسان کي ٻولي ڏني آهي ۽ ان ۾ رابطي جي صلاحيت پڻ پيدا ڪئي آهي. هن نعمت جي اهميت جو اندازو ان حقيقت مان لڳائي سگهجي ٿو ته ان جي ذريعي انسان ڳالهائي ٿو ۽ پنهنجي دل جي خواهشن جو اظهار ڪري ٿو، ڪاروبار ڪري ٿو ۽ کاڌي جو ذائقو ڄاڻي ٿو. جيڪڏهن انسان وٽ ٻولي نه هجي ها يا جيڪڏهن ان وٽ ٻولي هجي ها پر رابطي جي صلاحيت نه هجي ها ته انسان کي پنهنجا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ اشارن ۽ لکڻ جو سهارو وٺڻو پوندو هو. ان سان جيڪا ڏکيائي ٿيندي ان جو اندازو انهن ماڻهن کي ڏسي سگهجي ٿو جيڪي رابطي جي صلاحيت کان محروم آهن. هن نعمت لاءِ الله تعاليٰ جو ڪيترو به شڪريو ادا ڪيو وڃي، اهو گهٽ آهي. حضرت علامه اسماعيل حقي رحمة الله عليه فرمائن ٿا: "هن آيت ۾ هڪ تنبيهه پڻ آهي ته نيڪ ۽ نيڪ لفظن کان علاوه، انسان کي گهٽ ڳالهائڻ گهرجي ۽ بيڪار ڳالهيون نه ڪرڻ گهرجن ۽ غير ضروري ڳالهيون نه ڪرڻ گهرجن. الله تعاليٰ زبان کي وات جي اندر رکيو آهي ۽ ان جي اڳيان ٻه چپ ٺاهيا آهن، جيڪي کولڻ کان سواءِ ڳالهائي نه ٿا سگهجن. هي هن ۾ حڪمت آهي، ته جيئن بندو جڏهن چپ بند ڪري نه ٿو ڳالهائي سگهي ته مدد وٺي سگهي. (روح البيان، البلاد، تثليث آيت: 9، 10/436)
هو درٻار ۾ آيو ۽ پڇيو: نجات جو ذريعو ڇا آهي؟ هن نصيحت ڪئي: "پنهنجي زبان کي قابو ۾ رکو ۽ توهان جو گهر توهان لاءِ ڪافي هوندو ۽ توهان جي غلطين کان آگاهه رهو." (ترمذي، ڪتاب الزهد، باب ما جا في حفظ اللسان، 4/182، حديث: 2414، مشڪات المصابيح، ڪتاب الادب، باب حفظ اللسان، الغيبه الشمت، الفصل الثاني، 2/193، حديث: 4837)
(2)... حضرت ابو سعيد خدري رضي الله عنه بيان ڪيو آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو: "جڏهن ڪو ماڻهو صبح جو جاڳندو آهي، ته ان جا سڀئي عضوا زبان جي تعريف ڪندا آهن ۽ ان کي چوندا آهن: 'اسان جي باري ۾. مون کي الله تعاليٰ کان ڊپ آهي ته اسان توهان سان گڏ آهيون، تنهنڪري جيڪڏهن توهان سڌي رهو ٿا، ته اسان سڌي رهون ٿا، ۽ جيڪڏهن توهان ٽيڙهو ٿيو ٿا، ته اسان ٽيڙهو ٿينداسين." (ترمذي، ڪتاب الزهد، باب ما جا في حفظ اللسان، 4/183، حديث: 2415)
(3)... حضرت سفيان بن عبدالله ثقفي رضي الله عنه فرمايو: "مون عرض ڪيو: يا رسول الله! يا رسول الله صلي الله عليه وسلم، توهان کي مون لاءِ ڪهڙي شيءِ کان وڌيڪ خطرو آهي؟ پوءِ توهان صلي الله عليه وسلم پنهنجي زبان کي روڪيو ۽ فرمايو: هي (يعني توهان جي زبان سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ آهي).
(4) حضرت عبدالله بن عمرو رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو: "جيڪو خاموش رهي ٿو اهو نجات يافته آهي." (مسند امام احمد، مسند عبدالله بن عمرو بن العاص رضي الله عنه، 2/551، حديث: 6491)
(5)... حضرت عمران بن حصين رضي الله عنه کان روايت آهي ته حضور صلي الله عليه وسلم فرمايو: "انسان جو خاموشي تي ثابت قدمي سٺ سالن جي عبادت کان بهتر آهي." (مشڪات المصابيح، ڪتاب الادب، باب حفظ اللسان و الغيبه و الشطام، الفصل الثالش، 2/197، حديث: 4865)
الله تعاليٰ اسان کي زبان جهڙي عظيم نعمت جي اهميت کي سمجهڻ، هن نعمت تي الله تعاليٰ جو شڪر ادا ڪرڻ ۽ ان کي غير ضروري ۽ بيڪار گفتگو ۽ نامناسب تقرير کان بچائڻ جي صلاحيت عطا فرمائي، آمين.
The importance of language and the motivation to protect it:
Allah Almighty has given man a language and has also created in him the ability to communicate. The importance of this blessing can be estimated from the fact that through it, man speaks and expresses his heart's desires, conducts business and knows the taste of food. If man did not have a language or if he had a language but did not have the ability to communicate, man would have to resort to gestures and writing to carry out his affairs. The difficulty that this would cause can be estimated by looking at people deprived of the ability to communicate. No matter how much gratitude is expressed to Allah Almighty for this blessing, it is small. Hazrat Allama Ismail Haqqi (may Allah have mercy on him) says: “This verse also contains a warning that apart from good and virtuous words, man should speak little and should not talk about useless and Do not speak unnecessarily. Allah Almighty has placed the tongue inside the mouth and made two lips in front of it, which cannot be spoken without opening. This is the wisdom in this, so that the servant can seek help when he cannot speak by closing his lips. (Ruh al-Bayan, al-Balad, Tath-e-Ayat: 9, 10/436)
He came to the court and asked: What is the means of salvation? He advised: “Keep your tongue under control and your home will be sufficient for you and be mindful of your mistakes.” (Tirmidhi, Kitab al-Zuhd, Bab Ma Jaa fi Hifz al-Lisan, 4/182, Hadith: 2414, Mishkat al-Masabih, Kitab al-Adab, Bab Hifz al-Lisan, al-Gheebah al-Shamt, al-Fasl al-Thani, 2/193, Hadith: 4837)
(2)… Hazrat Abu Saeed Khudri (may Allah be pleased with him) narrated that the Prophet (peace and blessings of Allah be upon him and his family) said: “When a person wakes up in the morning, all his organs praise the tongue and say to it: ‘About us. I fear Allah Almighty that we are with you, so if you remain straight, we will remain straight, and if you become crooked, we will become crooked. (Tirmidhi, Kitab al-Zuhd, Bab Ma Jaa Fi Hifz al-Lisan, 4/183, Hadith: 2415)
(3)… Hazrat Sufyan bin Abdullah Thaqafi (may Allah be pleased with him) said: “I said: O Messenger of Allah! O Messenger of Allah, peace and blessings be upon him, what is more dangerous among the things that you fear for me? So you, peace be upon him, held his tongue and He said: This (i.e. your tongue is the most dangerous).
(4) It is narrated from Hazrat Abdullah bin Amr, may Allah be pleased with him The Prophet (peace and blessings of Allah be upon him) said: “He who remains silent is saved.” (Musnad of Imam Ahmad, Musnad of Abdullah bin Amr bin Al-Aas (may Allah be pleased with him), 2/551, Hadith: 6491)
(5)… It is narrated from Hazrat Imran bin Husayn (may Allah be pleased with him) that the Holy Prophet (peace and blessings of Allah be upon him) said: “A person’s steadfastness in silence is better than sixty years of worship.” (Mishkat al-Masabih, Kitab al-Adab, Bab Hifz al-Lisan wa al-Gheebah wa al-Shastam, Al-Fasl al-Thaalish, 2/197, Hadith: 4865)
Allah the Almighty May Allah grant us the ability to understand the importance of such a great blessing as language, to thank Allah Almighty for this blessing, and to protect it from unnecessary and useless talk and inappropriate speech, Amen.
❤️ 💐ㅤ 🌺 📤
*_ˡᶦᵏᵉ ᶠᵒˡˡᵒʷ ˢᵗᵃᵗᵘˢ ˢʰᵃʳᵉ_*