04/06/2026
Zanim nastała era historyczna z Mieszkiem I na czele, polskie podania mówiły o władcach legendarnych. Choć granica między prawdą a literacką fikcją jest w ich przypadku zatarta, ich imiona przetrwały stulecia w narodowych katalogach. Historię tych zamierzchłych czasów spisali dla nas najwięksi kronikarze: od Galla Anonima w XII wieku, przez mistrza Kadłubka i autorów Kroniki Wielkopolskiej, aż po Jana Długosza, który w XV wieku zebrał te podania w jedną, wielką całość.
W tym filmie przybliżymy wam te postacie w unikalnej wizji stworzonej przez sztuczną inteligencję.
L**H – legendarny protoplasta Polaków, jeden z trzech braci założycieli państw słowiańskich. Twórca państwa Polan oraz jego pierwszej stolicy – Gniezna. Brat Czecha i Rusa. Tradycja przypisuje mu stworzenie nazwy pierwszej stolicy Polski i określenie godła państwa – Orła Białego. Legenda o nim pojawiła się m.in. w Kronice wielkopolskiej. Od jego imienia pochodzi nazwa Wzgórza Lecha w Gnieźnie.
KRAK I (Krakus lub Gracchus) – legendarny władca Polaków, założyciel Krakowa. Według Kadłubka, którego świadectwo jest najstarsze, miał być jednym z książąt czy namiestników Polaków walczących z Galami w Panonii lub Karyntii (kronikarz nie stwierdza tego wprost), po czym został wybrany królem i dał początek zorganizowanemu państwu polskiemu.
KRAK II (łac. Gracchus), znany także jako Krak II – według Jana Długosza starszy z dwóch synów legendarnego Kraka. W kronice Wincentego Kadłubka nie ma własnego imienia.
Wincenty Kadłubek, przytaczając legendę o smoku wawelskim, pisze że nie potrafiąc opanować sytuacji Krak postanowił wysłać przeciw potworowi swoich dwóch synów, którzy z entuzjazmem odnieśli się do możliwości zdobycia sławy. Po niepowodzeniach w otwartej walce bracia uciekli się do podstępu. Podali potworowi skóry bydlęce wypchane siarką, czym udusili potwora. Po zabiciu bestii Krak młodszy (Gracchus junior) rzucił się na starszego brata i go zabił, ojcu natomiast skłamał, że to potwór zabił brata.
WANDA legendarna władczyni Polski, córka Kraka, siostra Kraka młodszego. Według najbardziej znanej wersji legendy była polską księżniczką, która nie zgodziła się na małżeństwo z księciem niemieckim, Rytygierem. W odpowiedzi urażony tyran lemański najechał ze swoimi wojskami ziemie polskie. Armia pod dowództwem Wandy zdołała odeprzeć atak. Wanda jednak zdecydowała się na samobójstwo, rzucając się w nurt Wisły, aby nie popychać Niemców do kolejnych najazdów (według innej wersji, była to ofiara za odniesione zwycięstwo).
LESTEK - Według Kadłubka po śmierci królowej Wandy kraj Lechitów został najechany przez Aleksandra Wielkiego. Wojska macedońskie wkroczyły do Polski od strony Moraw, zajmując Małopolskę i Śląsk. Ostatecznie Aleksander miał zostać pokonany w bitwie pod górą, kiedy to Lechici za namową pewnego złotnika przygotowali zasadzkę na Macedończyków, zwabiając ich doń wyrzeźbionymi z drewna figurami rycerzy udającymi wojsko. Gdy pokonany Aleksander wycofał się z kraju Polan, złotnik został obwołany królem i otrzymał imię Lestek, co znaczy przebiegły.
LESZKO II (Leszek, Lestek, Lestko) – legendarny władca Polski, po raz pierwszy wzmiankowany w Kronice Wincentego Kadłubka. Rzekomy protoplasta legendarnej dynastii Popielidów, ojciec Leszka III, dziad Popiela I i pradziad Popiela II.
Według Kadłubka po śmierci Leszka I, który zmarł bezdzietnie, nastało bezkrólewie. Kraj pogrążył się w walkach o władzę. Ostatecznie zadecydowano o wyłonieniu nowego władcy w wyścigach konnych. Nowym kniaziem miał zostać ten, kto pierwszy dotknie wyznaczonego słupa. Między zawodnikami był nieznany z imienia młodzieniec. Na drodze, przez którą miała przebiegać trasa wyścigu, porozrzucał żelazne kolce, sam sobie zaś zostawił wolną od kolców dróżkę. Gdy nadszedł dzień wyścigu, dwóch młodzieńców postanowiło dla zabawy biec tą drogą. Raniąc sobie stopy o leżące na drodze kolce odkryli cały podstęp. Podczas zawodów sprawca podstępu pogalopował swoją sekretną dróżką, natomiast jeden z młodzieńców, który świadom podstępu również podkuł swojego konia, pogalopował do mety i jako pierwszy dotknął słupa. Drugi młodzieniec w tym czasie wzbudzając śmiech gawiedzi poszedł na piechotę, a na dodatek okrężną drogą. Przy słupie wydało się jednak całe oszustwo, kiedy to zauważono, że koń zwycięzcy jest podkuty. Oszust został natychmiast rozszarpany przez wzburzony lud, a drugi młodzieniec został obwołany kniaziem i przyjął imię Leszek.
LESZKO III, również w formie Leszko lub Lestek – legendarny władca Polski, po raz pierwszy wymieniony w Kronice Wincentego Kadłubka. Syn Leszka II.
Kronika Wincentego Kadłubka opisuje, że był synem Leszka II i po jego śmierci został królem. Odniósł trzy zwycięstwa nad wojskami Juliusza Cezara, uczestniczył także w zwycięskiej wojnie z Markiem Licyniuszem Krassusem w Partii. Według kroniki, po pokonaniu Krassusa, władca nakazał wlać mu roztopione złoto do ust, mówiąc: Złotaś pragnął, złoto pij. Leszek III panować miał nad Getami, Partami oraz krajami leżącymi dalej.
POPIEL I – legendarny władca Polski wywodzący się z dynastii Popielidów, według Wincentego Kadłubka wnuk Leszka II, syn Leszka III i Julii, siostry Juliusza Cezara. Ojciec legendarnego, zjedzonego przez myszy Popiela II. Według Kadłubka był bardzo dobrym władcą, zgodnie współrządzącym z dwudziestoma przyrodnimi braćmi, którzy jeszcze za jego życia (według Kroniki wielkopolskiej natomiast już po jego śmierci) zgodnie wybrali jego syna na nowego króla. Według Długosza Popiel prowadził liczne zwycięskie wojny, był jednak władcą nieudolnym i gnuśnym. Kronikarz umiejscowił także jego rządy około 800 roku.
POPIEL II - imię rekonstruowane jako Pąpyl – legendarny władca Polan lub Goplan z IX wieku.
Po raz pierwszy pojawia się w Kronice Galla Anonima jako władca panujący w Gnieźnie. Podczas postrzyżyn jego synów przybyli do Gniezna dwaj tajemniczy goście, których jednak nie zaproszono na ucztę, łamiąc tym samym zasadę gościnności. Ci udali się zatem w gościnę do ubogiego oracza imieniem Piast, który również wyprawiał postrzyżyny swojego syna Siemowita. Według Galla na postrzyżynach u Piasta miał być obecny również sam Popiel, gdyż książę wcale nie uważał sobie za ujmę zajść do swojego wieśniaka. Gdy Siemowit dorósł, miał usunąć Popiela z tronu i zostać księciem.
PIAST CHOŚCISKOWIC (łac. Past Ckosisconis, Pazt filius Chosisconisu), także Piast Kołodziej, Piast Oracz –legendarny protoplasta dynastii Piastów[1]; ojciec Siemowita, mąż Rzepichy.
Według Galla Anonima był synem Chościska i ubogim oraczem spod Gniezna. Miał żonę Rzepichę i syna Siemowita.
Podczas uczty z okazji postrzyżyn synów księcia Popiela, dwóch tajemniczych pielgrzymów stara się wejść do miejsca, gdzie odbywa się wydarzenie. Zostają odpędzeni w krzywdzący sposób i dlatego decydują się ruszyć na podgrodzie, gdzie trafiają na dom oracza Piasta. Piast jest w trakcie przygotowań do postrzyżyn jedynego syna, jednak pełny współczucia na los wędrowców, zaprasza ich do swojej chaty. W pewnym momencie wędrowcy pytają o coś do picia, a gościnny Piast, choć ma tylko jedną beczkę piwa, którą szykował na ucztę z okazji postrzyżyn syna, otwiera ją i polewa strudzonym. Okazuje się, że za sprawą cudu piwo w beczce nie kończy się, gdyż piwo nalane podczas uczty na stole książęcym znika. Dodatkowo wędrowcy kazali Piastowi zabić prosiaka, którym za sprawą cudu napełniono 10 naczyń zwanych cebry. Piast, z powodu cudownej atmosfery i przeczucia, że dzieje się coś wielkiego, pyta wędrowców, czy mógłby zaprosić księcia z uwagi na to, że krzywdząco ich wcześniej odpędził. Wędrowcy jednak pozwalają i książę zaproszony przez Piasta (gdyż nie uważano wtedy za ujmę księciu zachodzić do chaty poddanego) dołącza do uczty. Nieznajomi postrzygli syna Piasta i nadali mu imię Siemowit. Według kronikarza tenże Siemowit urósł w zacności do tego stopnia, iż „król królów i książę książąt za powszechną zgodą ustanowił go księciem Polski, a Popiela wraz z potomstwem doszczętnie usunął z królestwa.”
SIEMOWIT (także Ziemowit) – książę Polan z IX wieku znany jedynie z kroniki Galla Anonima. Według jego relacji Siemowit był synem Piasta i Rzepichy i objął władzę po obaleniu Popiela, zgodnie z wolą zgromadzonych na wiecu współplemieńców. Synem i następcą Siemowita był Lestek.
Kwestia historyczności Siemowita początkowo nie budziła wątpliwości, została zakwestionowana pod koniec XIX wieku. Od lat 60. XX wieku badacze raczej skłaniają się do uznania przekazanej przez Galla listy przodków Mieszka I, gdzie figuruje m.in. Siemowit, za autentyczną. Znacznie więcej zastrzeżeń co do autentyczności dotyczy informacji o rodzicach Siemowita.
Wśród badaczy wierzących w autentyczność tej postaci utrzymuje się, że lata życia Siemowita hipotetycznie powinny przypadać na okres od 845 do 900, chociaż istnieje możliwość, że ewentualny błąd tych ustaleń może wynosić nawet kilkadziesiąt lat. Natomiast objęcie władzy na pewno nastąpiło w drugiej połowie IX wieku. Nie jest znane miejsce jego pochówku.
LESTEK - Leszek, niepoprawnie (forma zlatynizowana) Lestko – drugi książę Polan z dynastii Piastów, o którym wspomina Gall Anonim w swej kronice. Syn Siemowita i ojciec Siemomysła. Większość historyków przyjmuje autentyczność tej postaci.
Lestek miał być synem i następcą Siemowita, a ojcem i poprzednikiem Siemomysła. Po jego, tj. Siemowita zgonie na jego miejsce wstąpił syn jego Lestek, który czynami rycerskimi dorównał ojcu w zacności i odwadze. Po śmierci Lestka nastąpił Siemomysł, jego syn.
SIEMOMYSŁ lub Ziemomysł (ur. prawdopodobnie na przełomie IX i X wieku, zm. w latach 950–960) – trzeci książę Polan z dynastii Piastów wspomniany w Kronice polskiej Galla Anonima. Wnuk Siemowita, syn Lestka, ojciec Mieszka I. Historyczność Siemomysła, jak i pozostałych przodków Mieszka I, znanych jedynie z relacji Anonima zwanego Gallem, budzi dyskusje w literaturze przedmiotu; obecnie większość badaczy uznaje go za postać rzeczywiście istniejącą.
