26/08/2026
NOC, W KTÓREJ GRAJEWO ZAPALIŁO WŁASNE ŚWIATŁO
PIERWSZA ELEKTROWNIA SEJMIKOWA: 1921 CZY 1922?
Nie znamy daty konkretnej nocy, w której po raz pierwszy popłynął prąd z miejscowej elektrowni. Nie wiemy również, przy której ulicy stały jej budynki ani które domy, sklepy lub urzędy zostały podłączone jako pierwsze. Odnalezione źródło z epoki pozwala jednak poprawić jedną z najczęściej powtarzanych informacji.
Najstarsze i najbliższe wydarzeniom odnalezione świadectwo prasowe wskazuje nie rok 1922, lecz 1921.
NAJMOCNIEJSZY DOWÓD: ROK 1921
W lutym 1931 roku warszawskie czasopismo regionalne „Przebój”, poświęcone działalności samorządów, opublikowało obszerny opis powiatu szczuczyńskiego. Jego siedzibą było wówczas Grajewo.
Autor nazwał elektrownię jedną z inwestycji „bardzo rzadko spotykanych w powiatach byłej Kongresówki” i zapisał jednoznacznie, że została ona wybudowana w 1921 roku.
To świadectwo powstało zaledwie dziesięć lat po budowie elektrowni i zawiera szczegółowe dane dotyczące jej późniejszej modernizacji, wyposażenia, budżetu oraz rentowności. Dlatego rok 1921 należy obecnie uznać za najlepiej udokumentowaną datę powstania zakładu.
Rok 1922, pojawiający się w części późniejszych lokalnych zestawień, nadal wymaga wyjaśnienia. Być może oznaczał rozpoczęcie regularnych dostaw energii, odbiór techniczny, formalne uruchomienie przedsiębiorstwa albo rozbudowę sieci. Są to jednak wyłącznie możliwe interpretacje. Nie odnaleźliśmy dokumentu, który pozwalałby którąkolwiek z nich potwierdzić.
Wniosek redakcyjny jest zatem następujący: budowę elektrowni należy datować na 1921 rok, natomiast dokładny termin rozpoczęcia dostaw prądu pozostaje nieustalony.
CO OZNACZAŁA „ELEKTROWNIA SEJMIKOWA”?
Określenie „sejmikowa” może dziś wprowadzać w błąd. Nie chodziło o sejmik województwa w obecnym znaczeniu, ale o samorząd powiatowy.
Powiat nosił wtedy historyczną nazwę szczuczyńskiego, choć jego siedziba znajdowała się już w Grajewie. Elektrownia była przedsięwzięciem powiatowym, a nie prywatnym zakładem miejscowego przedsiębiorcy. Nie była też – przynajmniej według odnalezionego opisu – przedsiębiorstwem Magistratu Miasta Grajewa.
„Przebój” wymieniał ją wśród samodzielnie budżetowanych przedsiębiorstw komunalnych prowadzonych przez powiat. Oznacza to, że samorząd zdecydował się wejść w dziedzinę wymagającą znacznych nakładów, wykwalifikowanej obsługi i długofalowego planowania.
GRAJEWO WYPRZEDZIŁO USTAWĘ ELEKTRYCZNĄ
Jeżeli elektrownia została zbudowana w 1921 roku, powstała jeszcze przed wejściem w życie ogólnopolskiej ustawy elektrycznej.
Ustawę uchwalono 21 marca 1922 roku, a zaczęła obowiązywać 16 czerwca. Wprowadzała ona między innymi państwowe uprawnienia na zawodowe wytwarzanie i sprzedaż energii oraz określała zasady prowadzenia przewodów przez ulice i nieruchomości.
Co szczególnie interesujące, artykuł 11 ustawy osobno regulował sytuację zakładów istniejących już w dniu jej wejścia w życie. Mogły one nadal działać bez nowego uprawnienia, ale przy rozszerzaniu obszaru zasilania poza dotychczasowy teren należało wystąpić o odpowiednią zgodę.
Oznacza to, że elektrownia powiatu szczuczyńskiego należała prawdopodobnie do pierwszej generacji zakładów energetycznych odrodzonej Polski - powstałych jeszcze przed uporządkowaniem ogólnokrajowych przepisów.
PRZEBUDOWA W 1930 ROKU
Opis z lutego 1931 roku informuje, że elektrownię „w roku ubiegłym” gruntownie przebudowano. Z kontekstu wynika, że modernizacja nastąpiła w 1930 roku.
W zakładzie zamontowano wówczas dwa nowe, określone jako silne, motory: jeden systemu Diesla, drugi „Ursus”. Źródło nie podaje ich mocy, numerów fabrycznych, typu prądnic ani napięcia wytwarzanego prądu.
Nazwa „Ursus” nie oznacza jednak, że do produkcji energii wykorzystano ciągnik rolniczy. Zakłady Ursus wytwarzały przed wojną również silniki stacjonarne przeznaczone do napędzania maszyn i generatorów. W zbiorach Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu zachował się między innymi silnik stacjonarny Ursus typu A z 1914 roku.
W Grajewie najprawdopodobniej zastosowano właśnie silnik stacjonarny napędzający prądnicę. Dokładnego modelu urządzenia nadal jednak nie znamy.
INWESTYCJA WIĘKSZA NIŻ BUDŻET SZPITALA
Skalę przedsięwzięcia pokazują dane finansowe na rok budżetowy 1930/1931. Elektrownia dysponowała własnym budżetem wynoszącym 123 186 złotych.
Dla porównania budżet szpitala wynosił 48 755 złotych, sierocińca - 42 546 złotych, a na drogi w głównym budżecie powiatu przeznaczono 249 508 złotych. Plan finansowy elektrowni był więc ponad dwa i pół raza większy od budżetu szpitala i odpowiadał niemal połowie kwoty zaplanowanej na drogi.
Nie są to koszty budowy zakładu, lecz jego roczny budżet po modernizacji. Mimo tak dużych nakładów elektrownia nie była jeszcze w pełni rentowna.
Władze powiatowe liczyły, że sytuację poprawi rozszerzenie sieci i dostarczanie energii do większego okręgu. Widać zatem, że nie myślano wyłącznie o oświetleniu kilku ulic Grajewa. Elektrownia miała stać się zalążkiem szerszego, powiatowego systemu energetycznego.
PRĄD WSZEDŁ TAKŻE DO GRAJEWSKIEJ GOSPODARKI
Ciekawy ślad odnajdujemy w wydanej w Nowym Jorku w 1950 roku „Księdze pamięci Grajewa”. Wspomnienia mieszkańca opisujące gospodarcze życie miasta w latach dwudziestych mówią o kilku wiatrakach oraz o młynie działającym przy wykorzystaniu pary i energii elektrycznej.
Relacja nie podaje nazwy młyna ani źródła, z którego otrzymywał prąd. Nie można więc na jej podstawie twierdzić, że był podłączony do elektrowni sejmikowej. Pokazuje ona jednak, że energia elektryczna w międzywojennym Grajewie nie była już wyłącznie sposobem oświetlania pomieszczeń - znajdowała również zastosowanie w miejscowej produkcji.
CZEGO NADAL NIE WIEMY?
Dotychczasowa kwerenda nie pozwoliła wiarygodnie ustalić:
– dokładnego dnia rozpoczęcia produkcji i dostaw energii;
– adresu oraz numeru działki, na której stała elektrownia;
– przebiegu pierwszej sieci energetycznej;
– liczby odbiorców i nazw pierwszych podłączonych instytucji;
– mocy elektrowni, rodzaju prądu i napięcia sieci;
– taryf za energię;
– nazwiska kierownika zakładu, maszynistów i monterów;
– daty zakończenia samodzielnej działalności elektrowni.
Sama nazwa dzisiejszej ulicy Elektrycznej oraz znajdujące się w jej rejonie urządzenia energetyczne nie dowodzą, że właśnie tam stał zakład z 1921 roku. Do potwierdzenia lokalizacji potrzebna jest mapa, plan parcelacyjny, księga hipoteczna, dokumentacja techniczna albo jednoznacznie opisana fotografia.
STAN BADAŃ I APEL DO MIESZKAŃCÓW
W zasobie Archiwum Państwowego w Białymstoku, Oddziału w Łomży, znajdują się mapy i plany gruntowe miejscowości powiatu grajewskiego z lat 1930–1964. Mogą one pomóc w ustaleniu lokalizacji elektrowni. Należy również poszukiwać protokołów sejmiku i wydziału powiatowego, dokumentów technicznych, zezwoleń, sprawozdań finansowych, rachunków za prąd oraz akt hipotecznych nieruchomości.
Jeżeli w rodzinnych archiwach zachowały się fotografie budynku elektrowni, rachunki, książeczki opłat, dokumenty pracowników albo wspomnienia dotyczące pierwszej sieci elektrycznej w Grajewie, prosimy o kontakt z Redakcją Grajewo Fakty.
Historia tytułowej „nocy” nie jest jeszcze zamknięta. Wiemy już jednak, że Grajewo i powiat szczuczyński podjęły tę nowoczesną inwestycję najprawdopodobniej wcześniej, niż utrwaliła to część późniejszych kalendariów. Na obecnym etapie badań najbardziej wiarygodna data budowy pierwszej elektrowni sejmikowej to 1921 rok.
ŹRÓDŁA I MATERIAŁY KWERENDY
1. „Przebój”, nr 2, Warszawa, luty 1931 - reprodukcja tekstu i fotoskanów - podstawowe źródło informacji o budowie elektrowni w 1921 roku, przebudowie w 1930 roku, silnikach, rentowności i budżecie.
2. Ustawa elektryczna z 21 marca 1922 r., Dz.U. 1922 nr 34, poz. 277 oraz pełny tekst ustawy - kontekst prawny funkcjonowania i rozbudowy zakładów elektrycznych.
3. „Grayewo Memorial Book”, Nowy Jork 1950 - spis treści i dane wydawnicze oraz rozdział „Images and Figures of Grayeve” –-wspomnienie o młynie napędzanym parą i energią elektryczną.
4. Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu – kolekcja silników stacjonarnych – informacja o zachowanym silniku stacjonarnym Ursus typu A z 1914 roku.
5. Archiwum Państwowe w Białymstoku, Oddział w Łomży – opis zasobu – informacja o mapach i planach miejscowości powiatu grajewskiego z lat 1930–1964.
Opracował: Dariusz Latarowski /Obywatel DL/
