15/05/2026
Cumar Cusmaan Raabe (1946–2013)
Qoraa, faylasuuf, halgame qaranimo iyo feker-yahan u ol’oleeya Soomaalinimada guud
Omar Osman Rabeh wuxuu ku dhashay 1946 tuulada Gogti, gobolka Harawa (oo maanta ku yaalla Itoobiya). Wuxuu ku barbaaray bulsho reer guuraa ah oo dhaqankeedu ku salaysnaa afka iyo sheekooyinka h**e, isagoo sidoo kale la kulmayay culeysyo gumeysi. Wuxuu tababar kalkaalisanimo ku qaatay Jabuuti, taasoo u sahashay inuu si dhow ula kulmo xaqiiqooyinka nololeed ee dhabta ah ee bulshada uu gumeystuhu xukumayay. Wuxuu si degdeg ah ugu baraarugay arrimaha siyaasadda, isagoo si firfircoon ugu biiray halganka xornimada.
Sanadkii 1960-kii, wuxuu ku biiray Xisbiga Dhaqdhaqaaqa Dadweynaha (PMP), oo ahaa urur qaranimo-doon ah kana soo horjeeday gumeysiga Faransiiska. 6-dii May 1968, waxaa lagu eedeeyay inuu ka qeyb qaatay weerar lagu qaaday Cali Aref Burhaan, guddoomiyihii Golaha Dawladda. 27-kii May waxaa lagu xukumay dil, balse bishii November xukunkiisii waxaa loo beddelay xabsi daa’in. Waxaa loo wareejiyay xabsiga Muret ee Faransiiska, halkaasoo uu ku qaatay 7 sano.
Intii uu xabsiga ku jiray, Rabeh wuxuu diyaarinayay qoraal PhD falsafad ah oo uu ka difaacay Jaamacadda Toulouse II sanadkii 1979, cinwaankiisuna ahaa: “Imtixaan Falsafadeed oo ku saabsan Miyirka iyo Is-naqdinta”. Dooddan waxay si qoto dheer u eegaysaa xornimada, masuuliyadda, iyo xaaladda aadaminimo, iyadoo isbarbar dhig ku samaynaysa dhaqamada Afrika iyo reer galbeedka.
Sanadkii 1975, waxaa la sii daayay kadib markii lagu beddelay Jean Gueury, safiirkii Faransiiska ee Soomaaliya oo ay afduubteen ururkii FLCS (Front de Libération de la Côte des Somalis). Rabeh wuxuu noqday xoghayaha xiriirka dibadda ee FLCS, isagoo xoojiyay shabakadaha diblumaasiyadeed ee Afrika iyo Bariga Dhexe.
Wuxuu kusoo laabtay Jabuuti 1980, halkaasoo uu maamulay Dugsiga Macallimiinta (Normal School) isla markaana ka qeyb qaatay aasaaska Xisbiga Dadweynaha ee Jabuuti (PPD) sanadkii 1981. Laakiin aragtidiisa dhaliisha ah iyo madax-bannaanidiisa feker waxay si dhakhso leh uga hor keeneen taliskii markaas jiray.
Sanadkii 1984, wuxuu daabacay “The Circle and the Spiral” (Goobada iyo marawaxadda), oo ah buug muhiim ah oo isugu jira auto-biography (taariikh nololeed), falanqayn siyaasadeed iyo suugaan ku saabsan qax, xusuus iyo aqoonsi. Buuggan oo loo arko dhaxalkiisii ugu weynaa ee fekerka, wuxuu kiciyay caro xooggan oo ka timid dowladda Jabuuti. Isla sanadkaas waxaa laga qaaday jinsiyadda Jabuuti — tallaabo siyaasadeed oo caddeysay kala teg rasmi ah oo kala dhexeeyay nidaamka jira.
Wuxuu markaas u qaxay Faransiiska, kadibna Canada iyo Soomaaliya, halkaasoo uu sii waday shaqadiisa qoraalka iyo aragtida falsafadeed. Wuxuu qoray buugaag badan oo ay kamid yihiin “Jamhuuriyadda Jabuuti ama Gurmadka Itoobiya” (1985) iyo “Dawladda iyo Soomaalinimada guud” (1988), isagoo ku faaqidaya arrimaha dawladaha gumeysiga ka dhaxlay, aqoonsiga reer guuraaga, iyo Soomaalinimada guud. Wuxuu sidoo kale aasaasay Dugsiga Ibn Battouta ee Ottawa, oo ahaa dugsi Islaami ah oo af-Faransiis lagu dhigto.
2000-meeyadii ayuu kusoo laabtay Jabuuti, halkaasoo uu noqday la-taliye madaxweyne iyo agaasimaha Machadka Juqraafiga Siyaasadeed ee xarunta daraasaadka iyo cilmi-baarista Jabuuti (CERD). Markii uu xanuunsaday, wuxuu u guuray Qaahira, halkaasoo uu ku geeriyooday 17-kii Abriil 2013, isagoo u dhintay kansarka ganaca.
W/Q Rachid Hachi
Qoraa & psychologist
