10/08/2026
Марокашдаги испан “ери” – Сеута: Африкада “Евроҳудуд” қандай пайдо бўлган?
Африканинг шимолий соҳилида евро муомалада бўлган, Испания қонунлари амал қиладиган ва Европа Иттифоқининг ташқи чегараси ўтган кичик шаҳар бор. Аммо Сеута оддий испан шаҳри эмас, балки мустамлакачиликнинг “мураккаб” қолдиғи, асрлар давомида бир-бирининг устига қурилган тарих, халқаро ҳуқуқ ва геосиёсий манфаатлар маҳсулидир. Гибралтар бўғозининг жанубий қирғоғида, Ўрта денгиз Атлантика океанига туташадиган стратегик нуқта яқинида Сеута жойлашган. Харитада у Марокашнинг шимолий соҳилига “ёпишиб” турган кичик яриморолга ўхшайди. Қуруқлик томондан шаҳарни Марокаш суверенитетидаги ҳудудлар ўраб туради, денгиз ортида эса Испаниянинг Андалусия соҳиллари кўринади.
Кўчаларда испан тили янграйди, дўконларда нархлар еврода кўрсатилади, давлат муассасалари Мадрид қонунчилиги бўйича ишлайди. Шу билан бирга, масжидлардан азон эшитилади, маҳаллий араб тилининг Мағриб (дарижа) лаҳжаси кенг тарқалган, чегаранинг нариги томонидаги марокашлик шаҳарлар билан чуқур қариндошлик ва иқтисодий алоқалар мавжуд. Шу маънода Сеута – Европа билан Африка бир-бирига туташибгина қолмай, бир-бирининг ичига сингиб кетган ноёб геосиёсий макондир.
Сеута кимга тегишли?
Қисқа жавоб: амалда ва Испания қонунчилигига кўра – Испания Қироллигига. 1995 йилда қабул қилинган Автономия статути Сеутани “испан миллатининг ажралмас қисми” деб белгилайди. Шаҳар Испаниянинг 17 автоном вилоятига тенг бўлмаса-да, Мелилья билан бирга алоҳида “автоном шаҳар” (Ciudad Autónoma) мақомига эга. Унинг ўз ассамблеяси ва маҳаллий ҳукумати бор, бироқ мудофаа, ташқи сиёсат ва чегара назорати марказий Мадрид ҳукумати ваколатида қолади. Бу мақом Испаниянинг Сеута автономияси тўғрисидаги органик қонунида мустаҳкамланган.
Марокаш эса Сеута ва Мелильяни тугалланмай қолган мустамлакачилик мероси деб ҳисоблайди ва улар устидан ўз суверенитети даъвосини сақлаб келади. Работ нуқтаи назаридан, Африка соҳилидаги бу ҳудудлар Марокашга қайтарилиши лозим. Мадриднинг позицияси эса тубдан бошқача: Сеута замонавий Марокаш давлати мустақилликка эришишидан анча олдин Испания таркибига кирган ва мустамлака эмас, балки мамлакатнинг континентал шаҳарлари каби унинг тенг ҳуқуқли ажралмас қисмидир.
Қизиғи шундаки, Сеута БМТнинг деколонизация қилиниши лозим бўлган 17 та ўзини ўзи бошқармайдиган ҳудудлар рўйхатига киритилмаган. Масалан, Гибралтар ва Ғарбий Саҳрои Кабир бу рўйхатда бор, Сеута эса йўқ. Бироқ БМТ рўйхатида мавжуд эмаслик суверенитет баҳсини автоматик равишда ҳал этмайди: у фақат Сеутанинг халқаро ҳуқуқ тизимида классик мустамлака сифатида таснифланмаганини кўрсатади.
Финикияликлардан португалларгача
Сеутанинг аҳамияти унинг ҳудудий майдонида эмас, балки стратегик жойлашувидадир. Гибралтар бўғозини назорат қилган куч Ўрта денгиз ва Атлантика океани ўртасидаги савдо ҳамда ҳарбий йўлларга тўлиқ ҳукмронлик қилган.
Шу сабабли шаҳар қадим замонлардан бери турли империялар ўртасида қўлдан-қўлга ўтиб келган. Бу ерда дастлаб финикиялик ва карфагенлик савдогарлар факториялар барпо этган, кейинроқ ҳудуд Рим империяси таркибига кирган. Антик манбаларда шаҳар Septem (“Етти тоғ”) номи билан тилга олинади. Кейинги асрларда унга вандаллар, Византия ва маҳаллий бербер ҳукмдорлари эгалик қилган.
VIII аср бошларида Сеута Ислом халифалиги таркибига ўтди. Кейинги юз йилликларда шаҳар Қуртуба (Кордова) халифалиги, Андалусия ва Мағрибдаги турли мусулмон сулолалари (Идрисийлар, Муробитлар, Муваҳҳидлар) ўртасидаги рақобат майдонига айланди. У Африка билан Иберия яриморолини боғлайдиган асосий савдо ва ҳарбий бекат эди.
Тарихий бурилиш 1415 йилда юз берди. Португалия қироли Жуан I қўшинлари Сеутани ҳарбий куч билан эгаллади. Тарихчилар бу юришни Португалиянинг денгиз орти экспансияси ва кейинчалик глобал мустамлака империясини барпо этишининг бошланғич нуқтаси сифатида баҳолайдилар. Бироқ Сеута португаллар кутганидек улкан иқтисодий фойда келтирмади. Шаҳарда катта ҳарбий гарнизон сақлаш, уни озиқ-овқат ва аслаҳа билан таъминлаш Лиссабон ғазнасига қимматга тушарди. Шунга қарамай, унинг геостратегик ва рамзий аҳамияти Португалияни бу ҳудуддан воз кечмасликка ундади.
Қандай қилиб португал шаҳри испан анклавига айланди?
Бу ўзгариш тўғридан-тўғри испан истилоси натижасида содир бўлгани йўқ. 1580 йилда Португалиядаги сулолавий инқироздан сўнг Испания қироли Филипп II Португалия тахтини ҳам эгаллади. Икки мамлакат расман алоҳида давлатлар бўлиб қолган бўлса-да, уларни ягона монарх бошқара бошлади. Тарихда бу давр Иберия унияси (Иберия иттифоқи) деб аталади...
Давоми янада қизиқ:
