24/09/2026
NHỊ NHÂN CHUYỂN – MỘT GÓC ĐỜI SỐNG ĐÔNG BẮC ẨN SAU CHUYỆN XƯA TRỘM MỘ THỜI DÂN QUỐC
Trong Chuyện Xưa Trộm Mộ Thời Dân Quốc, có một chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng lại gợi ra cả một mảng đời sống dân gian vùng Đông Bắc Trung Quốc thời bấy giờ: hát Nhị Nhân Chuyển.
Nhị Nhân Chuyển, chữ Hán là 二人转, là một loại hình diễn xướng dân gian rất đặc trưng của vùng Đông Bắc. Nếu chỉ dịch nôm na là “hai người hát” thì chưa đủ. Một màn Nhị Nhân Chuyển thường có hai nghệ nhân phối hợp với nhau, vừa hát, vừa kể chuyện, vừa diễn, vừa đối đáp và pha trò. Có khi một người đàn ông còn đóng luôn vai nữ, uốn giọng, làm điệu, tung hứng với bạn diễn để chọc cười khán giả. Phía sau thường có người kéo đàn hoặc đệm nhạc. Không khí biểu diễn rất dân dã, ồn ào, gần gũi, khác hẳn vẻ quy củ và trang trọng của những loại sân khấu lớn.
Trong truyện, nhóm Quan Tiểu Bảo chính là những nghệ nhân như vậy. Hai đồ đệ đứng hát trên toa tàu, còn Quan Tiểu Bảo ngồi phía sau kéo đàn nhị. Một trong hai đồ đệ là nam nhưng lại đóng vai nữ, tức kiểu “nam đán”. Họ vừa hát được một đoạn thì dừng lại, cầm rá đi xin tiền thưởng của khách. Chi tiết này cho thấy một thực tế rất rõ: nhiều nghệ nhân dân gian thời ấy sống bằng tiền thưởng trực tiếp của người xem. Hát hay, diễn duyên, biết khuấy động đám đông thì có tiền; hát dở hoặc gặp khách keo kiệt thì có khi cả buổi chẳng kiếm được bao nhiêu.
Nhưng điều thú vị hơn là Nhị Nhân Chuyển không chỉ có những tích truyện đứng đắn. Trong nguyên tác, tác giả có nhắc thẳng đến “phấn hí” và cả “huân khúc”. Hiểu nôm na, đó là những tiết mục thiên về chuyện trai gái, tình ái, lời lẽ hai nghĩa, thậm chí có phần tục và gợi dục. Trong một đoạn trên tàu, hai nghệ nhân hát đến chuyện nam nữ thì khán giả còn thúc giục xem sau khi cô gái cởi váy thì chuyện gì xảy ra tiếp theo. Ở một đoạn khác, đám lính khi hò hét còn có người hát những “khúc mặn”, tức loại bài hát tục, bậy hoặc ám chỉ chuyện nam nữ.
Điều này không có nghĩa Nhị Nhân Chuyển chỉ là “hát tục”. Đó vẫn là một loại hình nghệ thuật dân gian có hệ thống biểu diễn, có tích truyện, có âm nhạc, có quy củ nghề nghiệp và có kỹ năng rất riêng. Nhưng trong môi trường dân gian, nhất là những chỗ như quán rượu, chợ búa, đoàn hát rong, xe tàu, hội hè hay nơi tập trung đông đàn ông, những màn “mặn” thường dễ hút người xem hơn. Người biểu diễn vì miếng cơm cũng phải biết chiều khán giả, chỗ nào nên hát tích đứng đắn, chỗ nào nên pha trò, chỗ nào có thể đẩy sang chuyện nam nữ để giữ người nghe.
Chính trong truyện, Quan Tiểu Bảo còn nổi giận với hai đồ đệ vì chúng quá tham tiền, chưa hát được bao nhiêu đã đi xin thưởng mấy lần. Chi tiết này cho thấy người trong nghề vẫn có quy củ riêng, chứ không phải cứ đứng lên hát rồi muốn làm gì thì làm.
Nhìn rộng hơn, Nhị Nhân Chuyển giúp người nghe hiểu thêm không khí xã hội Đông Bắc thời Dân Quốc. Đó là một thời kỳ mà người dân vẫn đi tàu chật chội, nghệ nhân rong mang đàn đi kiếm sống, khán giả quăng vài đồng xu để đổi lấy một đoạn hát, tiếng cười pha lẫn lời tục, chuyện trai gái chen giữa cuộc sống nghèo khó và loạn lạc.
Vì thế, khi trong truyện nhắc đến “hát Nhị Nhân Chuyển”, có thể hình dung đó là một màn diễn rất sống động: hai nghệ nhân vừa hát vừa diễn, tung hứng, chọc cười, có người giả nữ, có nhạc đệm, có xin tiền thưởng, và đôi khi còn có những đoạn “mặn” đến mức người thời nay nghe chắc cũng phải bật cười.
Một chi tiết rất nhỏ, nhưng lại khiến thế giới của Chuyện Xưa Trộm Mộ Thời Dân Quốc trở nên có hơi người hơn rất nhiều. Không chỉ có trộm mộ, yêu tà và bí thuật, mà còn có cả những âm thanh rất đời của một thời đã qua.
