02/09/2026
Tại sao Bác Hồ lại đọc Tuyên ngôn Độc lập vào đúng 2 giờ chiều ngày 02/09/1945?
Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao nước ta không công bố Tuyên ngôn vào 01/09 hay 03/09 mà nhất định phải là 02/09? Và tại sao không đọc vào buổi sáng mà lại là 2 giờ chiều? Hóa ra đằng sau cái mốc thời gian tưởng chỉ là một con số ấy là cả một cuộc chạy đua với lịch sử, một thời điểm quá đỗi đắt giá với dân tộc ta.
Muốn hiểu chuyện này phải quay lại những ngày Nhật còn đứng trên đất Việt. Sau cuộc đảo chính ngày 09/03/1945, Nhật hất cẳng Pháp và trực tiếp độc chiếm Đông Dương. Cùng với sự thống trị ấy là những chính sách vơ vét, cưỡng bức, bóc lột góp phần đẩy đất nước ta vào thảm họa nạn đói 1944–1945, khiến hơn hai triệu người chết. Vì thế, khi Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh giữa tháng 08/1945, với người Việt lúc ấy, đó là khoảnh khắc báo hiệu bộ máy thống trị của Nhật bắt đầu sụp đổ.
Ngày 19/8/1945 Hà Nội giành chính quyền, 23/8 Huế, 25/8 Sài Gòn, rồi chiều 30/8 vua Bảo Đại thoái vị khép lại chế độ quân chủ phong kiến tại Việt Nam, còn chính quyền cách mạng nhanh chóng được thiết lập. Đây không phải kiểu “ngày mai tính tiếp”, bởi thời cơ lúc ấy cực kỳ ngắn. Chính từ trước đó, cách mạng đã xác định Nhật đầu hàng Đồng minh là một trong những thời điểm có thể bùng nổ tổng khởi nghĩa. Bởi Nhật vừa buông tay thì khoảng trống ấy chẳng để trống được lâu. Quân Anh ở phía Nam, quân Tưởng ở phía Bắc đều đang chuẩn bị tiến vào Đông Dương; nếu ta không nhanh tay khẳng định chủ quyền, rất có thể vừa tiễn “người cũ” ra cửa đã phải đón “người mới” vào nhà khiến tình hình khó khăn hơn. Thời cơ vì thế chỉ có một khoảng rất ngắn và chúng ta đã chớp đúng cơ hội ấy.
Và trong lúc cả nước đang chuyển mình với tốc độ chóng mặt, Chủ tịch Hồ Chí Minh từ chiến khu trở về Hà Nội ngày 25/8, ở và làm việc tại nhà số 48 Hàng Ngang. Chính trong căn phòng nhỏ trên tầng 2 của ngôi nhà này, Người đã viết bản Tuyên ngôn Độc lập.
Buổi sáng 2/9, tại vịnh Tokyo, Nhật Bản chính thức ký văn kiện đầu hàng trên chiến hạm USS Missouri, hoàn tất sự đầu hàng vô điều kiện và đánh dấu việc Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc. Và cũng chính trong ngày ấy, tại Hà Nội, lễ đọc bản Tuyên Ngôn Độc lập được tổ chức tại quảng trường Ba Đình vào lúc 14 giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đứng trước hàng chục vạn đồng bào để đọc Tuyên ngôn Độc Lập. Đây chính là chỗ khiến ngày 02/09 trở nên đặc biệt: Buổi sáng, lá cờ của một đế quốc bại trận hạ xuống; buổi chiều, lá cờ đỏ sao vàng tung lên giữa Ba Đình. Hai khoảnh khắc cách nhau chỉ vài tiếng nhưng như hai đầu của một cánh cửa lịch sử: Một bên khép lại thời kỳ phát xít Nhật thống trị, một bên mở ra lời tuyên bố về một nước Việt Nam độc lập. Phải để khoảnh khắc Nhật chính thức đầu hàng diễn ra trước, rồi Việt Nam mới cất lời tuyên bố đã tự tay giành lấy độc lập từ Nhật với lời tuyên bố cực kỳ quan trọng: “Sự thật là dân ta đã lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ không phải từ tay Pháp. Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị. Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần một trăm năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập”.
Câu này mới thật sự là cú chốt. Nhật đầu hàng tạo ra thời cơ, nhưng chính nhân dân Việt Nam đã đứng lên giành chính quyền. Cách mạng Tháng Tám không phải ngồi chờ một thế lực bên ngoài trao cho tấm vé độc lập; đó là hàng triệu người cùng đứng dậy, từ Hà Nội đến Huế, Sài Gòn và nhiều địa phương trên cả nước, đập tan bộ máy thống trị cũ. Và Việt Nam đứng trước thế giới và tuyên bố rằng: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập.”
