10/02/2026
Bài xã luận mới của The New York Times viết về Tổng bí thư Tô Lâm, gửi tới bạn đọc bản dịch chi tiết:
LÃNH ĐẠO VIỆT NAM CÓ QUYỀN LỰC MỚI VÀ ÔNG ẤY ĐANG RẤT VỘI VÃ
Tô Lâm là một cựu quan chức ngành an ninh, người đã tự vạch ra con đường thăng tiến của mình và là người thích tận hưởng cuộc sống thượng lưu. Ông đã hứa sẽ làm cho Việt Nam trở nên giàu có và có tầm ảnh hưởng.
Ông Tô Lâm vốn đã là lãnh đạo cao nhất của Việt Nam khi Đại hội Đảng bắt đầu vào tháng trước. Nhưng khi đại hội kết thúc vào ngày 23 tháng 1 với việc ông thâu tóm thêm nhiều quyền lực, ông dường như hay cười hơn, bắt tay các đồng chí nồng nhiệt hơn trong hội trường đỏ rực của Hà Nội, và dường như đang vội vã để làm được nhiều việc hơn.
Tại một cuộc họp báo sau khi danh sách Bộ Chính trị mới xác nhận ông sẽ đảm nhiệm hai vai trò là người đứng đầu Đảng và Chủ tịch nước — một sự phá vỡ chuẩn mực chia sẻ quyền lực của Việt Nam — ông là người đầu tiên trong số các quan chức tiến vào phòng và là người đầu tiên ngồi xuống. Chiếc ghế gỗ sẫm màu của ông ở vị trí trung tâm lớn hơn hẳn những chiếc ghế khác.
“Đại hội này triệu tập trong một bối cảnh mới, đòi hỏi một tầm nhìn mới,” ông nói với một nhóm phóng viên, phần lớn là từ các cơ quan báo chí nhà nước. “Lần này,” ông nhấn mạnh, “điều quan trọng hơn cả là hành động.”
Ông Lâm, 68 tuổi, hiện là nhà lãnh đạo quyền lực nhất Việt Nam trong nhiều thập kỷ, đang củng cố quyền kiểm soát tại một thời điểm bước ngoặt của châu Á, khi Washington đang tập trung vào nơi khác và Bắc Kinh đang cố gắng thoát khỏi tình trạng trì trệ quốc gia bằng sự áp đảo trong xuất khẩu và thiết bị quân sự.
Ông không giống với bất kỳ ai mà quốc gia này từng đưa lên vị trí cao nhất trước đây: một cựu quan chức an ninh có bằng Tiến sĩ; một nhà cải cách thân thiện với doanh nghiệp; một người cha có bốn người con sau hai đời vợ; một người có tư duy toàn cầu với sở thích rượu vang thượng hạng và nhạc của Kenny G. Ông thăng tiến bằng những phương thức khác thường: không phải thông qua sự thỏa hiệp giữa các cấp cao và phe phái của đảng cầm quyền, mà bằng cách khẳng định rằng ông có thể đưa Việt Nam trở thành một quốc gia phát triển, giàu có vào năm 2045 — và loại bỏ các đối thủ để xây dựng một khối những người trung thành đang nắm giữ vận mệnh nhờ ông.
Ông trở thành Tổng Bí thư vào năm 2024 sau khi lãnh đạo Bộ Công an trong chiến dịch chống tham nhũng khiến nhiều ứng cử viên khác bị gạt sang một bên. Sau đó, ông mở rộng tầm ảnh hưởng bằng cách cải tổ chính phủ, sáp nhập 63 tỉnh thành xuống còn 34 và thực thi các quy định của Đảng rằng lãnh đạo cấp tỉnh không được là người địa phương, tạo không gian cho các đồng minh.
Ông đã vạch ra tầm nhìn của mình trong các nghị quyết của Bộ Chính trị ưu tiên công nghệ (Nghị quyết 57), đưa doanh nghiệp tư nhân trở thành động lực thúc đẩy nền kinh tế (68), tuyên bố rằng luật pháp Việt Nam phải phục vụ thay vì kiểm soát kinh doanh (66), và thúc đẩy chính sách đối ngoại theo hướng "chủ động hội nhập quốc tế" (59).
Chúng được xem rộng rãi là những đợt cải tổ có ý nghĩa nhất kể từ thời kỳ mở cửa kinh tế của Việt Nam vào những năm 1980 — nếu được thực thi. Những người chỉ trích ông Lâm lo sợ phong cách của ông gần với chủ nghĩa thân hữu độc đoán, lưu ý rằng ông nhanh chóng bắt giam những người phản biện và đã ưu ái các tập đoàn có mối quan hệ chính trị nhưng năng suất thấp hoặc nợ cao do xây dựng quá nhiều nhà ở mà ít người có khả năng chi trả.
Khi cánh cửa thương mại tự do đang dần khép lại trước chủ nghĩa bảo hộ mạnh mẽ của Mỹ và trợ cấp xuất khẩu của Trung Quốc, chiếc đồng hồ của ông Lâm đang điểm nhịp. Ông nói rằng các kế hoạch hành động đang được triển khai, đi kèm với thời hạn cụ thể.
“Ông ấy đang cố gắng tạo ra sự phấn khích,” Tuong Vu, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Hoa Kỳ - Việt Nam tại Đại học Oregon, cho biết, “và tranh thủ thâu tóm càng nhiều quyền lực càng tốt trong quá trình này.”
Đầy những bất ngờ
Ông Lâm là ai, ông thực sự muốn gì, và ông sẽ làm gì nếu không đạt được điều đó?
Kể từ chiến dịch giành độc lập của Hồ Chí Minh vào những năm 1940, các nhà lãnh đạo Việt Nam hầu như không bao giờ đồng ý phỏng vấn truyền thông mà không có kịch bản trước. Bài viết này dựa trên các cuộc trò chuyện với hàng chục quan chức, giám đốc điều hành doanh nghiệp và các nhà ngoại giao, cùng với việc xem xét các bài viết và diễn văn của ông Lâm. Nhiều người có kinh nghiệm làm việc với ông Lâm yêu cầu được giấu tên để nói chuyện tự do về một nhà lãnh đạo có sự nghiệp được hình thành từ việc quản lý các bất đồng chính kiến, và ông đã không trả lời các yêu cầu phỏng vấn lặp lại từ The New York Times.
Ở thời điểm này, ông Lâm được biết đến là người không cứng nhắc về giáo điều cũng không quá lôi cuốn trước đám đông. Ông có sức hút trong các nhóm nhỏ. Ông sẵn sàng chấp nhận những rủi ro lớn trong khi vẫn che giấu những ý định thực sự của mình.
Ông sinh năm 1957 tại Xuân Cầu — một ngôi làng cổ ven sông ở tỉnh Hưng Yên, đông nam Hà Nội — trong một gia đình có cha mẹ là những người hoạt động cách mạng. Gia đình ông đông con và nghèo, sống trong một ngôi nhà mái tranh như hầu hết mọi người thời đó.
Hàng xóm từ thời trẻ của ông Lâm kể rằng ông thường được tìm thấy dọc con đường làng lát gạch nghiêng hàng thế kỷ, ra đồng bắt cua, ốc, cá và cả chuột — một đặc sản địa phương — để ăn. Ông được nhớ đến là người hòa đồng và chăm học, nhưng không phải là học sinh xuất sắc nhất làng.
Cha ông, Đại tá Tô Quyền, dành phần lớn thời gian chiến tranh ở miền Nam Việt Nam với tư cách là cán bộ an ninh cho lực lượng kháng chiến, trước khi trở thành Giám đốc Công an tỉnh nhà. Ông không phải là quan chức cấp cao, nhưng khi ông Lâm nhập học năm 1974 tại học viện chính phủ — nơi đào tạo chính cho các tầng lớp tinh hoa an ninh — ông đã mang theo một di sản cần giữ gìn.
“Tô Lâm là một trong những ‘thái tử’,” ông Tuong Vu nói. “Vì vậy, ông ấy có nhiều tham vọng hơn.”
Các quan chức an ninh nhà nước mô tả sự thăng tiến của ông không hề là điều tất yếu. Trong suốt những năm 1980 và 1990, họ nói, ông Lâm đã chật vật để trở nên nổi bật. Kỹ năng tác chiến của ông yếu hơn so với các đồng nghiệp giỏi giang. Ông bù đắp bằng cách xây dựng các mối quan hệ, đặc biệt là với cấp trên, dẫn đến những lời đùa giỡn rằng ông dành nhiều thời gian ở nhà sếp hơn là nhà mình.
Ông mở rộng mạng lưới một phần thông qua các khóa đào tạo chính trị. Ông lấy bằng Tiến sĩ Luật tại Việt Nam. Ông cũng được hưởng lợi từ việc Bộ Công an tái cấu trúc liên tục khi Việt Nam vật lộn với sự tăng trưởng nhanh chóng và sự bùng nổ của internet.
Sự hiểu biết về thế giới và gu thưởng thức cuộc sống thượng lưu — điều đầu tiên mà những người phương Tây quen biết ông thường nói tới — được hình thành thông qua công việc và cuộc hôn nhân.
Cuối những năm 1990, ông ly hôn người vợ đầu tiên và kết hôn với bà Ngô Phương Ly, một nhà sản xuất truyền hình và họa sĩ xuất thân từ một gia đình nghệ thuật danh tiếng.
Năm 2008, ông Lâm là một trong 11 phó cục trưởng của Tổng cục I, mật danh A11 — một đơn vị trọng yếu về an ninh quốc gia. Cấp trên của ông chỉ hơn ông một tuổi và được coi là vượt trội về nghiệp vụ. Lúc đó, Đảng có quy định hạn chế mỗi gia đình chỉ có hai con, trong khi ông Lâm có bốn người: một con trai và một con gái với vợ đầu, và thêm hai con gái với người vợ thứ hai.
Trong giai đoạn này, ông thường một mình đến phòng hòa nhạc của Học viện Âm nhạc Quốc gia để nghe các sinh viên biểu diễn. Công việc tại A11 cũng giúp ông tiếp xúc thường xuyên với các quan chức nước ngoài, và vào tháng 8 năm 2010, ông đã trở thành Thứ trưởng Bộ Công an với trọng trách tháp tùng các lãnh đạo cấp cao trong các chuyến công du nước ngoài.
Các nhà ngoại giao đương nhiệm và cựu nhiệm mô tả các cuộc thảo luận của họ với ông Lâm trong những năm này là rất đa dạng. Dù hiểu tiếng Anh nhiều hơn mức có thể nói, ông Lâm tỏ ra là người ôn hòa — khi bị dồn ép, ông thường tránh nói "không" một cách cộc lốc, mà gợi ý về một khả năng bằng tiếng "mmm, mmm". Ông cũng ra tín hiệu rằng Việt Nam nên mở cửa với thế giới, đặc biệt là với Hoa Kỳ.
Tom Vallely, cựu giám đốc Chương trình Việt Nam tại Viện Phát triển Quốc tế Harvard, cho biết ông Lâm đã đảm bảo rằng loạt phim tài liệu năm 2017 của Ken Burns về Chiến tranh Việt Nam có thể được xem tại Việt Nam mà không bị kiểm duyệt.
Ted Osius, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam từ năm 2014 đến 2017, nhớ lại sự ngạc nhiên khi ông Lâm đề cập đến thương mại trong cuộc gặp đầu tiên của họ tại Hà Nội, và trong nhiều cuộc gặp sau đó. "Tô Lâm không chỉ đơn thuần là một cảnh sát," ông Osius nói.
Ông Lâm là một đệ tử của Thủ tướng lúc bấy giờ là Nguyễn Tấn Dũng, một người miền Nam đã đưa Việt Nam vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2006. Ông và ông Lâm đã thúc đẩy Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) của Tổng thống Barack Obama — một thỏa thuận thương mại tự do bị Tổng thống Trump bác bỏ năm 2017.
Ông Lâm cũng rất thích thảo luận về lịch sử. Ông thường nhắc đến các vị tướng Việt Nam vào các năm 938, 981 và 1288 đã kháng chiến chống lại các nỗ lực xâm lược của Trung Quốc và Mông Cổ bằng chiến lược nhử địch vào rồi đánh bại họ bằng những cọc gỗ đầu bịt sắt trên sông Bạch Đằng. Những chiếc cọc khổng lồ được che giấu bởi thủy triều lên. Khi nước rút, các chiến thuyền nặng nề của Trung Quốc bị đâm thủng và chìm nghỉm.
“Tô Lâm rất ý thức về tư tưởng này,” ông Osius nói. “Sử dụng trọng lượng của kẻ thù để chống lại chính chúng.”
‘Lò nóng’
Năm 2016, ông Lâm tiếp quản Bộ Công an sau một đợt cải tổ nhân sự. Ông Dũng từ chức. Vì vậy, ông Lâm đã trở thành "cánh tay phải" của ông Nguyễn Phú Trọng, một người theo chủ nghĩa Marx-Lenin nghiêm khắc.
Chiến dịch chống tham nhũng “đốt lò” của ông Trọng đã đưa họ xích lại gần nhau hơn.
Vào năm 2017, theo các quan chức chính phủ, ông Lâm đã chỉ đạo một chiến dịch rủi ro cao để bắt giữ Trịnh Xuân Thanh, một cựu quan chức bị cáo buộc tham ô. Ông Thanh đã trốn sang Đức xin tị nạn. Các công tố viên Đức cho biết ông Thanh bị các đặc vụ Việt Nam bắt cóc tại Berlin và đưa qua Slovakia — nơi ông Lâm đang có mặt lúc đó.
Vụ án — kết thúc với án tù chung thân cho ông Thanh — đã giúp ông Lâm giành được sự tin tưởng tuyệt đối của ông Trọng. Các quan chức Đảng cho biết ông Trọng đã trao cho ông Lâm “thanh bảo kiếm chống tham nhũng”.
Trong khi Việt Nam tăng trưởng nhanh chóng, một bí mật công khai là nhiều quan chức đã nhúng tay vào các thương vụ kinh doanh. Bản thân ông Lâm cũng đối mặt với một bê bối vào năm 2021, khi một video trên YouTube cho thấy ông ở London cùng các quan chức khác, được một đầu bếp nổi tiếng biệt danh Salt Bae đút cho những miếng thịt bò dát vàng 24 karat. Các quan chức am hiểu nội bộ cho biết Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc khi đó đã muốn kỷ luật ông. Ông Lâm đã phản công.
Ông Phúc bị buộc phải từ chức vào năm 2023 giữa một làn sóng cáo buộc tham nhũng xung quanh các quan chức dưới quyền. Sau đó, ông Lâm tiếp tục tước bỏ mọi chức vụ trong Đảng của ông Phúc.
Sự hạ bệ này nằm trong một khuôn mẫu. Đầu năm 2024, khi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đang trên giường bệnh, nỗ lực chống tham nhũng của ông Lâm đã đẩy lùi mọi ứng cử viên khác cho vị trí lãnh đạo cao nhất. Ông Lâm trở thành Chủ tịch nước vào tháng 5 năm đó. Và khi ông Trọng qua đời hai tháng sau, ông Lâm cũng trở thành Tổng Bí thư — một vai trò kép, lúc đó là tạm thời, nhưng giờ đây đã được đảm bảo cho nhiệm kỳ 5 năm của mình.
New York và Trump
Đối ngoại là một trong những ưu tiên sớm nhất của ông Lâm. Ông đã có chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc vào tháng 8 năm 2024, điểm dừng chân đầu tiên theo nghi thức sau khi nhậm chức, và sau đó ông đến New York vào tháng sau để tham dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.
Lịch trình của ông tại đó bao gồm một chuyến thăm Đại học Columbia để phát biểu và trả lời câu hỏi — một điều hiếm thấy đối với bất kỳ nhà lãnh đạo nào của một quốc gia độc đảng. Trước khi lên sân khấu, ông đã gặp riêng các học giả và giám đốc điều hành trong lĩnh vực kỹ thuật và kinh doanh.
Ba tháng sau, ông công bố Nghị quyết 57, một trong "bốn trụ cột" của mình. Nó xác định các nút thắt về quy định là trở ngại chính cho các đột phá công nghệ và được một số người coi là lời mời rõ ràng đối với các doanh nghiệp toàn cầu.
Các cố vấn của ông Lâm hy vọng ông sẽ để lại ấn tượng tương tự với người sắp trở thành Tổng thống: Donald Trump. Văn phòng của ông Lâm đã yêu cầu một cuộc gặp trước chuyến đi. Một ngày sau khi ông Lâm xuất hiện tại Columbia, vào ngày 24 tháng 9, ông Trump đã xuất hiện tại một buổi lễ ký kết liên quan đến con trai ông, Eric Trump, và một nhà phát triển Việt Nam đã trả hàng triệu đô la để xây dựng một tổ hợp sân golf Trump tại tỉnh quê hương của ông Lâm.
Nhưng vị tổng thống tương lai đã khước từ cuộc gặp với ông Lâm.
Các mức thuế quan theo sau đó vào năm 2025, cao ngất ngưởng, sau đó được giảm xuống 20% sau những nỗ lực từ phía Hà Nội. Sau khi Nhà Trắng thêm các mức thuế đánh vào đồ nội thất — một ngành công nghiệp ưu tiên của Việt Nam — ông Lâm đã bày tỏ sự thất vọng và bối rối trong các cuộc họp kín.
Tuy nhiên, ông không bỏ cuộc. Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên đăng ký tham gia "Hội đồng Hòa bình" của ông Trump. Việt Nam đã hoàn tất các thỏa thuận mua máy bay vận tải C-130 và trực thăng Sikorsky từ Hoa Kỳ, theo các quan chức, những người nói rằng ông Lâm hy vọng sẽ thông báo các đơn mua hàng này trong một chuyến thăm cấp cao mà Washington vẫn chưa phê duyệt.
Một số người chỉ trích ông lo ngại rằng ông Lâm có thể là một Mikhail Gorbachev của Việt Nam, một nhà cải cách làm sụp đổ hệ thống bằng cách đảo lộn sự cân bằng quyền lực truyền thống, xích lại gần Washington và tiến quá nhanh với các nhà tài phiệt tại các công ty được nhà nước ưu ái. Những người hy vọng vào tự do ngôn luận hơn thì lo sợ ông sẽ là một Tập Cận Bình khác, trở nên cứng rắn hơn theo thời gian thành một nhà độc tài giáo điều.
Ông đã giám sát vô số các cuộc trấn áp cứng rắn — đối với các nhà hoạt động môi trường, những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, một nhà báo và vào năm 2023 là một nhà hoạt động Việt Nam, người đã chế giễu bữa ăn thịt bò dát vàng của ông Lâm bằng cách làm một video rắc hành vào bát bún bò. Nhà hoạt động này đã bị kết án hơn 5 năm tù.
‘Một cách tiếp cận mới’
Tại cuộc họp báo, ông Lâm dường như đặc biệt tự hào khi mô tả cách ông đã tóm gọn ba văn kiện dài từ các kỳ đại hội trước thành một bản tóm tắt ngắn gọn. “Chúng ta cần một cách tiếp cận mới,” ông nói.
Trong giới học giả và quan chức, câu hỏi chính hiện nay là: Liệu những thay đổi của ông có hiệu quả không, và chúng sẽ phục vụ cá nhân ông hay toàn bộ đất nước?
Nền kinh tế Việt Nam đã tăng trưởng ổn định kể từ những năm 1990, nhưng dân số 102 triệu người có nguy cơ già đi trước khi giàu lên. Giáo dục đại học tụt hậu so với các nước trong khu vực. Ô nhiễm không khí ngày càng trầm trọng. Làn sóng các nhà máy Trung Quốc tại Việt Nam đe dọa làm phật lòng các cơ quan thực thi thương mại của ông Trump và cùng với làn sóng hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc, làm thui chột nỗ lực làm chủ chuyên môn sản xuất của Việt Nam.
Quê hương Xuân Cầu của ông Lâm đứng đó như một biểu tượng cho những tham vọng và rủi ro của ông. Ngôi nhà nhỏ của gia đình ông giờ đây là một khuôn viên với nhiều tòa nhà rộng lớn phía sau những bức tường vàng nhạt, bao quanh bởi các trường học, con đường, sân bóng đá mới và một cái ao từng bị ô nhiễm giờ đã sạch sẽ.
Gần đó, những chiếc cần cẩu vươn cao trên một khu phát triển nhà ở và thương mại khổng lồ được sơn màu rực rỡ với các quảng trường đặt các bức tượng kiểu Ý — một phiên bản Epcot của Việt Nam. Đây từng là những cánh đồng lúa nơi ông Lâm tìm kiếm thức ăn thời thơ ấu.
Trong một chuyến thăm gần đây, ánh đèn rực rỡ có thể nhìn thấy từ đường cao tốc mới báo hiệu sự khởi sắc, nhưng khi nhìn gần, hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng nghìn biệt thự sang trọng đã hoàn thiện nhưng vẫn nằm trong bóng tối và trống rỗng.
Cả Việt Nam đang chờ đợi ông Lâm thành công.
