https://www.facebook.com/461908267000567/

Writing For Community, 41 Triệu Quang Phục, P10, Q. 5, Quận 5 (2026)

27/02/2026

CUỘC CHIẾN VỚI PFAS: CHÂU ÂU TRƯỚC NGƯỠNG CỬA CHẤM DỨT KỶ NGUYÊN "HÓA CHẤT VĨNH CỬU"

Liên minh Châu Âu (EU) đang đứng trước một quyết định lịch sử: Liệu có nên ban hành lệnh cấm toàn diện đối với PFAS – nhóm hóa chất "vĩnh cửu" đang hiện diện trong mọi ngóc ngách của đời sống hiện đại?

1. Mối nguy vô hình từ sự bền bỉ đáng kinh ngạc

PFAS (Per- và polyfluoroalkyl substances) là một nhóm gồm hơn 10.000 chất hóa học nhân tạo. Kể từ khi ra đời, chúng được ca ngợi là "phép màu" của ngành công nghiệp nhờ đặc tính chống dính, chống thấm và chịu nhiệt tuyệt vời. Tuy nhiên, chính những liên kết hóa học bền vững nhất trong thế giới hữu cơ đã biến chúng thành "hóa chất vĩnh cửu" – những chất không bao giờ tự phân hủy trong môi trường tự nhiên.

Khoa học hiện đại đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tác động của PFAS đối với sức khỏe con người. Việc phơi nhiễm nồng độ cao PFAS có liên quan trực tiếp đến nguy cơ ung thư, suy giảm khả năng sinh sản, rối loạn chuyển hóa và làm yếu hệ miễn dịch. Đáng lo ngại hơn, PFAS có khả năng phát tán cực mạnh qua đất, nước và không khí. Chúng đã được tìm thấy trong nước mưa ở những vùng xa xôi nhất thế giới và tích tụ trong máu của hầu hết cư dân trên hành tinh. Theo dự án điều tra Forever Pollution, hiện có khoảng 23.000 địa điểm tại Châu Âu bị xác nhận là đã nhiễm độc loại hóa chất này.

2. Bài học đắt giá từ "Scandal Miteni" và cái giá của sự im lặng

Hậu quả của việc buông lỏng quản lý PFAS không còn là dự báo, mà đã trở thành hiện thực thảm khốc tại vùng Veneto, miền Bắc nước Ý. Trong nhiều thập kỷ, nhà máy hóa chất Miteni đã làm ô nhiễm nguồn nước ngầm của cả một vùng rộng lớn, đẩy hàng trăm nghìn người vào tình trạng sử dụng nước nhiễm độc PFOA và PFOS.

Vụ bê bối này chỉ được đưa ra ánh sáng sau sự kiên trì đấu tranh của nhóm "Những người mẹ không PFAS". Các phán quyết của tòa án Ý sau đó đã vạch trần một sự thật tàn nhẫn: các lãnh đạo công ty hoàn toàn biết về tình trạng ô nhiễm nhưng đã cố tình che giấu. Giờ đây, chính quyền địa phương và người dân đang phải gánh chịu chi phí khổng lồ cho việc tẩy độc và tìm kiếm nguồn nước sạch. Câu chuyện tại Veneto là lời nhắc nhở đanh thép rằng: nếu không có các quy định nghiêm ngặt, cái giá phải trả cho sự tăng trưởng công nghiệp sẽ được tính bằng chính mạng sống và sức khỏe của các thế hệ tương lai.

3. Cuộc đua tìm kiếm giải pháp thay thế: Từ phòng thí nghiệm đến thị trường

Trước áp lực từ dư luận và các bằng chứng khoa học, EU đang siết chặt vòng vây pháp lý. Một đề xuất về "lệnh cấm phổ quát" đã được năm quốc gia (Thụy Điển, Đan Mạch, Đức, Na Uy và Hà Lan) đệ trình, hướng tới việc loại bỏ hoàn toàn PFAS khỏi các sản phẩm tiêu dùng.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Chúng ta có thể sống thiếu PFAS? Như lời của nhà nghiên cứu người Pháp Romain Figuière “Ứng dụng của PFAS vượt xa những ví dụ quen thuộc như chảo chống dính hay quần áo chống nước. Chúng hiện diện trong sơn, chất phủ, gia công kim loại, sản xuất dược phẩm, linh kiện ô tô, điện thoại di động và cả chip bán dẫn... Có thể nói, chúng thực sự ở khắp mọi nơi”.

Tại Đại học Stockholm, các nhà khoa học thuộc dự án ZeroPM đã định danh được hơn 530 hợp chất tiềm năng có thể thay thế PFAS. Những tiến bộ này không chỉ nằm trên giấy tờ. Tổ chức ChemSec đã ra mắt một "chợ trực tuyến" với hơn 200 giải pháp thay thế PFAS sẵn có về mặt thương mại, phục vụ cho nhiều ngành từ dệt may đến năng lượng mặt trời.

Các doanh nghiệp tiên phong như Ikea, H&M hay Marshall đã chứng minh rằng việc loại bỏ PFAS là khả thi nếu có đủ quyết tâm. Marshall, hãng âm thanh Thụy Điển, đã dành nhiều năm làm việc cùng các đối tác châu Á để loại bỏ PFAS khỏi các linh kiện nhựa và cáp. Bà Anna Forsgren, Quản lý bền vững của Marshall, chia sẻ một góc nhìn đầy nhân văn: khi các đối tác hiểu rằng đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là vấn đề bảo vệ nguồn nước và sức khỏe của chính con cái họ, họ đã nỗ lực hết mình để tìm ra giải pháp.

4. Những "pháo đài" cuối cùng của PFAS

Mặc dù có những bước tiến lạc quan, nhưng PFAS vẫn đang đóng vai trò "không thể thay thế" trong một số lĩnh vực trọng yếu. Các nhà nghiên cứu thừa nhận vẫn còn khoảng 80 ứng dụng cực kỳ khó thay thế, đặc biệt là trong sản xuất chất bán dẫn, pin hiệu suất cao và một số thiết bị y tế chuyên dụng.

Đây chính là kẽ hở để các nhóm lợi ích công nghiệp phản đối lệnh cấm toàn diện. Họ cảnh báo rằng một quy định quá cứng nhắc có thể làm tê liệt khả năng cạnh tranh của Châu Âu, cản trở quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh (vốn phụ thuộc nhiều vào chip và pin năng lượng mới).

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng cảnh báo về rủi ro "thay thế đáng tiếc" (regrettable substitution). Trong cơn vội vã tìm chất thay thế, ngành công nghiệp có thể sử dụng các hóa chất khác tuy dễ phân hủy hơn nhưng lại mang độc tính chưa được kiểm chứng, vô tình tạo ra một vòng lặp ô nhiễm mới.

5. Kết luận: Sự đánh đổi cần thiết cho một tương lai bền vững

Cuộc thảo luận về PFAS tại EU hiện nay không chỉ là về các con số nanogram trong nước uống hay các chỉ số kinh tế, mà là về việc lựa chọn mô hình phát triển. Các quy định sắp tới của EU dự kiến sẽ bao gồm các "ngoại lệ có thời hạn" cho các ngành thực sự chưa có giải pháp thay thế, nhưng lộ trình cuối cùng vẫn là một thế giới không PFAS.

Như Giáo sư Ian Cousins từ Đại học Stockholm đã nhấn mạnh, việc duy trì tham vọng ban đầu của lệnh cấm là vô cùng quan trọng. Sự chuyển dịch sang một nền công nghiệp không PFAS sẽ cần nhiều thời gian và chi phí đầu tư cho nghiên cứu, nhưng đó là một khoản đầu tư tất yếu. Một nền kinh tế thịnh vượng không thể được xây dựng trên nền tảng của một hệ sinh thái đang dần bị đầu độc bởi những hóa chất tồn tại mãi mãi.

Châu Âu đang đi đầu trong cuộc chiến này, và thế giới đang dõi theo. Kết quả của cuộc đàm phán tại Brussels sẽ không chỉ quyết định tương lai của ngành hóa chất lục địa già, mà còn thiết lập một tiêu chuẩn mới cho sự an toàn của nhân loại trên toàn cầu.

Nguồn bài và ảnh:

1. https://www.euronews.com/2026/01/28/getting-rid-of-pfas-can-europe-put-an-end-to-the-forever-chemicals

2. https://www.euronews.com/2026/01/28/for-some-sectors-it-will-take-longer-inside-the-challenging-rush-towards-pfas-free-alterna

LÊ MINH tổng hợp và lược dịch

27/2/2026

26/02/2026

LOẠI SOCOLA NÀO THÂN THIỆN NHẤT VỚI HÀNH TINH?

Nếu bạn muốn thỏa mãn cơn thèm ngọt mà vẫn góp phần bảo vệ hành tinh, socola đen chính là lựa chọn chân ái. Đây là kết luận then chốt từ một nghiên cứu phân tích vòng đời sản phẩm nhằm so sánh tác động môi trường của các loại socola khác nhau. Nghiên cứu chỉ ra rằng gánh nặng sinh thái của món đồ ngọt này chủ yếu nằm ở thành phần nguyên liệu, trong đó "thủ phạm" chính là dầu cọ và sữa.

Tập trung vào thị trường socola đang phát triển tại Thổ Nhĩ Kỳ, các nhà nghiên cứu đã đặt lên bàn cân bốn loại sô cô la phổ biến: đen, sữa, trắng và socola hỗn hợp — loại thay thế bơ cacao bằng các chất béo khác như dầu cọ. Với mỗi loại, họ thực hiện một phân tích toàn diện từ khâu canh tác nguyên liệu trên đồng ruộng cho đến khâu đóng gói và bán lẻ. Các chuyên gia đã tính toán tác động trên 18 hạng mục khác nhau, bao gồm khả năng gây nóng lên toàn cầu, mức độ sử dụng đất, nước và năng lượng.

Kết quả cho thấy socola đen là "quán quân" tuyệt đối về tính bền vững với dấu chân sinh thái nhỏ hơn đáng kể so với các loại còn lại. Cụ thể, khả năng gây nóng lên toàn cầu của socola đen chỉ ở mức 2,32 kg CO2 tương đương, tức là chỉ bằng gần một nửa so với con số 4,06 kg của socola trắng. Nó cũng tỏ ra ưu việt về mặt sử dụng tài nguyên khi chỉ tiêu tốn một nửa diện tích đất so với socola trắng, đồng thời sử dụng ít nước hơn cả socola sữa và socola hỗn hợp. Đặc biệt, loại socola này cũng gây ra mức ô nhiễm nguồn nước ngọt và đất thấp nhất trong nhóm.

Ngược lại, socola hỗn hợp gây ra những tác động tiêu cực lớn đến tài nguyên nước ngọt và ô nhiễm biển. Trong khi đó, socola trắng lại là loại "kém xanh" nhất khi dẫn đầu về lượng khí thải nhà kính cũng như tổng dấu chân nước và mức độ ô nhiễm. Khi đi sâu vào dữ liệu vòng đời, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng chính các thành phần cấu tạo đã tạo nên sự khác biệt này. Sữa bột trong socola sữa và trắng phụ thuộc vào ngành chăn nuôi đại gia súc vốn cực kỳ tốn đất, nước và phát thải cao. Tương tự, dầu cọ trong socola hỗn hợp thường đến từ các đồn điền độc canh khổng lồ, khiến loại socola này gánh chịu mức tác động rất lớn về ô nhiễm và nguồn nước.

Dù các yếu tố khác như phương thức sản xuất, sử dụng năng lượng và vận chuyển có đóng góp vào tổng dấu chân sinh thái, nhưng chúng hoàn toàn bị lu mờ trước tác động từ nguyên liệu. Thực tế, nguyên liệu thô chiếm tới 60% tổng gánh nặng môi trường của một thanh socola. Việc thiếu vắng cả sữa và dầu cọ đã giải thích lý do vì sao socola đen lại có điểm số bền vững cao hơn. Tuy nhiên, nó vẫn chưa phải là một món ăn hoàn hảo. Dù ít hoặc không chứa sữa, socola đen vẫn gây ra những ảnh hưởng nhất định đến môi trường thông qua việc canh tác cacao trên diện rộng để đáp ứng hàm lượng nguyên chất cao.

Cuối cùng, nghiên cứu nhấn mạnh rằng mỗi nguyên liệu đều đi kèm với những sự đánh đổi, nhưng đó cũng chính là cơ hội lớn nhất để thay đổi chuỗi sản xuất. Việc tinh chỉnh công thức để tránh hoặc giảm thiểu các thành phần có hại chính là cách quyền năng nhất để giảm bớt gánh nặng môi trường cho ngành công nghiệp này. Trong lúc chờ đợi sự thay đổi từ nhà sản xuất, những người yêu thích socola có thể thực hiện một bước đi đơn giản: thưởng thức socola đen nhiều hơn và giảm bớt các loại socola sữa — một "thử thách" có lẽ không quá khó khăn đối với những người sành ăn.

Nguồn bài và ảnh: https://www.anthropocenemagazine.org/2026/02/which-type-of-chocolate-has-the-lowest-climate-impact/

LÊ MINH lược dịch

26/2/2026

21/01/2026

20 SÁNG KIẾN ĐỂ KHIẾN THẾ GIỚI TRỞ NÊN TỐT ĐẸP HƠN

Năm 2025, trang Reason to be cheerful tổng kết 97 sáng kiến làm cho thế giới tốt đẹp hơn. WRC xin trích đăng 20 sáng kiến trong số này để giới thiệu cùng bạn đọc.

1. Hồi sinh "lá phổi xanh" dưới biển: Dự án phục hồi rặng hàu quy mô nhất thế giới tại vịnh Chesapeake đang tiến gần đến hồi kết. Nhờ sự góp sức của hàng triệu cá thể hàu nhỏ bé, hơn 1.700 mẫu Anh rặng hàu đã được hồi sinh mạnh mẽ.

2. Đội quân "cắt cỏ" bốn chân: Tại các công viên ở Pittsburgh, thay vì dùng hóa chất diệt cỏ độc hại, người ta sử dụng một "biệt đội" gồm 12 chú dê. Chỉ trong khoảng 12 ngày, chúng có thể dọn sạch các loại thực vật xâm lấn trên diện tích 1 mẫu Anh.

3. Cuộc đời mới của những tấm vải cũ: Công ty Circulose từ Thụy Điển đã phát triển công nghệ tái chế quần áo cũ thành chất liệu mới. Năng lượng sản xuất của họ đủ để cung ứng nguyên liệu cho khoảng 150 triệu chiếc áo thun mỗi năm.

4. Mô hình "mượn hạt giống" độc đáo: Tại Mỹ hiện có hơn 2.600 "thư viện hạt giống" do cộng đồng tự quản. Tại đây, người dân có thể đến "mượn" hạt giống về trồng, sau đó thu hoạch và "trả" lại hạt giống mới từ chính vụ mùa của mình cho kỳ sau.

5. Bảo tồn biển từ những con sóng: Qua sự hợp tác giữa các tổ chức bảo tồn và chính quyền tại Indonesia, Peru và Costa Rica, 30 khu bảo tồn lướt sóng đã được thành lập. Hệ sinh thái xung quanh các điểm lướt sóng này đang lưu giữ tới 88,3 triệu tấn carbon trên toàn cầu.

6. Xóa bỏ gánh nặng nợ cưới tại Ấn Độ: Trong thập kỷ qua, tổ chức phi chính phủ Goonj đã trao tặng hơn 2.000 "bộ đồ cưới" (gồm trang phục, phụ kiện, đồ dùng gia đình tái chế) cho các gia đình nghèo. Sáng kiến này giúp họ tránh được cái bẫy nợ nần bủa vây sau mỗi đám hỷ.

7. Điểm tựa cho phụ nữ yếu thế: Chính quyền New York đang triển khai chương trình hỗ trợ tiền mặt không điều kiện cho 161 phụ nữ mang thai đang trong tình trạng vô gia cư, có nguy cơ mất chỗ ở hoặc là nạn nhân của bạo lực gia đình.

8. Chỉ đường bằng ký ức ẩm thực: Tại khu vực Kebun Baru (Singapore), 10 bức tranh tường vẽ các món ăn đặc trưng của đảo quốc sư tử đã trở thành những "cột mốc" đặc biệt. Chúng giúp những cư dân mắc chứng sa sút trí tuệ (dementia) dễ dàng nhận diện phương hướng và tìm đường về nhà.

9. Để cây xanh "thở" giữa lòng phố: Mỗi năm, Stockholm lắp đặt từ 500 đến 1.000 "hố trồng cây" chuyên dụng, giúp cây xanh có thể sinh trưởng mạnh mẽ ngay cả trong những không gian đô thị bị bê tông hóa.

10. Hỗ trợ tâm lý học đường: Chương trình "người bạn đồng hành" tại Great Falls, Montana đã giúp giảm tới 95% số ca học sinh lớp 6 phải nhập viện cấp cứu vì trầm cảm và lo âu.

11. Chiến dịch "Wise Up" tại Nigeria: Kể từ khi ra mắt vào năm 2016, chiến dịch Wise Up đã tiếp cận và hỗ trợ tư vấn, xét nghiệm HIV cho hơn 500.000 người trẻ, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng tại bang Cross River.

12. Sự hồi sinh của bò bison tại Yellowstone: Sau 120 năm nỗ lực ghép đàn từ nhiều nhóm lẻ tẻ ở Texas và Montana, quần thể bò bison tại Yellowstone cuối cùng đã hình thành nên một quần thể thuần nhất, khỏe mạnh về di truyền và có khả năng tự duy trì giống nòi.

13. "Điểm tựa an toàn" cho nạn nhân bạo hành: Tại Vương quốc Anh, ít nhất 4.449 "Không gian An toàn" (Safe Spaces) đã được thiết lập tại các ngân hàng và hiệu thuốc, đóng vai trò như "phao cứu sinh" để các nạn nhân bạo lực gia đình tìm kiếm sự giúp đỡ kín đáo. Tại Mỹ, mô hình tương tự mang tên "Safe Places" cũng đã thu hút khoảng 1.500 cơ sở kinh doanh tham gia, từ tiệm làm tóc cho đến các cửa hàng tạp hóa.

14. Xu hướng "trở về với đất mẹ" theo cách xanh hơn: Tại Hoa Kỳ, ít nhất 430 nghĩa trang hiện đã cung cấp dịch vụ "mai táng xanh". Xu hướng này không chỉ góp phần thay đổi tác động tiêu cực của ngành tang lễ đối với môi trường mà còn là một cách để chữa lành và bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên

15. Xóa bỏ rào cản công nghệ cho người khiếm thính: Chương trình Deaf-in-Tech tại Nigeria đang mở ra cơ hội nghề nghiệp mới cho cộng đồng người khiếm thính thông qua việc dạy lập trình bằng ngôn ngữ ký hiệu. Đến nay, chương trình đã đào tạo hơn 1.000 học viên, hỗ trợ hàng trăm người tìm được việc làm hoặc thực tập trong lĩnh vực kỹ thuật, đồng thời giúp 20 tổ chức xây dựng các chính sách hòa nhập cho người khuyết tật.

16. Khơi lại nguồn sống từ dãy Himalaya: Trong hơn 10 năm (2008–2019), Tổ chức Hành động Nông thôn Trung Himalaya đã hồi sinh thành công 716 con suối nước ngọt. Không dừng lại ở đó, thông qua việc đào tạo và hỗ trợ các tổ chức phi chính phủ khác, liên minh này đã đưa tổng số nguồn nước được phục hồi lên con số ấn tượng: hơn 6.000 dòng suối.

17. Nỗ lực bảo tồn ngôn ngữ Cherokee: Một trung tâm giáo dục tại North Carolina đang tự biên soạn và in ấn sách riêng nhằm gìn giữ 85 ký tự đặc trưng của hệ chữ viết Cherokee, quyết tâm không để di sản ngôn ngữ này bị mai một.

18. Sức mạnh của những cuộc trò chuyện: Một chương trình thúc đẩy giao lưu hàng tuần đã mang lại kết quả đầy cảm động: 82% người tham gia cảm thấy bớt cô đơn và 100% tìm thấy cảm giác thuộc về một cộng đồng. Có những người chia sẻ rằng đây là lần đầu tiên sau nhiều năm họ thực sự cảm thấy có người lắng nghe mình.

19. Bảo vệ "quyền được có năng lượng" tại Barcelona: Nhờ dịch vụ hỗ trợ người dân thực hiện các quyền lợi về năng lượng, thành phố Barcelona đã giúp 168.762 hộ gia đình tránh được tình trạng bị cắt điện, nước do khó khăn tài chính.

20. Đạp xe để đổi lấy phương tiện: Tại San Diego, những người vô gia cư có thể tham gia các buổi đạp xe 20 dặm hàng tuần. Sau khi tích lũy đủ quãng đường 100 dặm, họ sẽ được tặng một chiếc xe đạp của riêng mình để thuận tiện đi lại.

LÊ MINH lược dịch

Xem đầy đủ 97 sáng kiến tại link sau
https://reasonstobecheerful.world/year-in-cheer-2025/

21/1/2025

15/01/2026

10 LOÀI SINH VẬT MỚI PHÁT HIỆN KHIẾN GIỚI KHOA HỌC SỬNG SỐT

Các nhà khoa học cảnh báo: Hoạt động của con người đang "đẩy thiên nhiên đến bờ vực tuyệt chủng". Lời cảnh báo đanh thép này được đưa ra ngay sau khi danh sách các loài mới được đặt tên trong năm 2025 vừa được công bố.

Ngày 8/1/2026, Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (RBG Kew) tại London cùng các đối tác quốc tế đã công bố danh sách 10 loài tiêu biểu nhất được mô tả trong năm 2025. Danh sách này nhằm nhấn mạnh một thực tế: thế giới tự nhiên vẫn còn vô số bí ẩn chưa được đặt tên.

Tiến sĩ Martin Cheek, trưởng nhóm nghiên cứu khu vực Châu Phi tại RBG Kew, nhận định: "Việc mô tả các loài thực vật và nấm mới là vô cùng cấp thiết trong bối cảnh mất đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu đang tăng tốc ngay trước mắt chúng ta. Chúng ta khó lòng bảo vệ được những thứ mà mình còn chưa biết rõ, chưa hiểu sâu hay thậm chí chưa có nổi một cái tên khoa học."

Tiến sĩ Cheek nhấn mạnh thêm rằng, dù nhóm nghiên cứu của ông đi đến bất cứ đâu, dấu chân của con người cũng đang "xói mòn thiên nhiên đến mức diệt vong". Ông lập luận rằng nếu không đầu tư vào lĩnh vực phân loại học (ngành khoa học phân loại các loài), chúng ta đang tự tay phá hủy chính hệ thống "duy trì sự sống cho con người trên Trái Đất".

Dưới đây là 10 loài thực vật và nấm tiêu biểu nhất được các nhà khoa học mô tả trong năm 2025:

1. Lan "môi máu" (the bloodstained orchid)

Telipogon cruentilabrum là một loài lan mới được tìm thấy tại các khu rừng cao nguyên vùng Andes thuộc tỉnh Cotopaxi, Ecuador. Được đặt tên dựa trên phần môi hoa có màu đỏ như vết máu, loài lan này thường mọc tầm gửi trên các cây họ cúc, cách mặt đất khoảng 1,5 đến 3 mét.

Những đóa hoa màu vàng với những gân đỏ này có khả năng "ngụy trang" thành những con ruồi cái để thu hút ruồi đực đến thụ phấn. Tuy nhiên, hơn một nửa môi trường sống của loài này đã bị tàn phá, và tình trạng chặt hạ cây rừng vẫn tiếp diễn do hoạt động khai thác mỏ và nông nghiệp.

Đại diện RBG cho biết hiện thế giới chỉ có khoảng 250 loài thuộc chi Telipogon, và đây là một trong bốn loài mới được mô tả năm 2025. "Chúng cực kỳ khó nuôi trồng và chỉ có thể nhận diện chính xác khi cây đang nở hoa," tổ chức này cho biết thêm.

2. Loài nấm "sát thủ" giết nhện rùng rợn

Thành viên mới nhất của vương quốc nấm có thể khiến bạn phải rùng mình. Loài nấm mang tên Purpureocillium atlanticum, được tìm thấy trong rừng mưa Đại Tây Dương ở Brazil, thuộc nhóm nấm gây bệnh côn trùng chuyên ký sinh trên các sinh vật khác.

Còn được biết đến với cái tên "nấm zombie", loài nấm đáng sợ này tấn công những con nhện sập (trapdoor spiders) khi chúng đang ẩn mình trong hang dưới nền rừng. Sau đó, nấm sẽ phát triển và bao phủ gần như toàn bộ cơ thể con nhện bằng một lớp sợi nấm mềm mại nhưng đầy chết chóc.

Từ xác con nhện, một thể quả sẽ mọc xuyên qua nắp hang, vươn cao lên khỏi mặt đất để phát tán bào tử, bắt đầu một chu kỳ ký sinh mới.

3. Hoa "Quỷ lửa" (The fire demon flower)

Loài cây bụi vùng rừng rậm cao 3 mét này gây ấn tượng mạnh với những đóa hoa rực rỡ sắc đỏ cam và vàng. Nó được đặt tên là Aphelandra calciferi, lấy cảm hứng từ nhân vật quỷ lửa Calcifer trong bộ phim hoạt hình nổi tiếng năm 2004 "Lâu đài bay của pháp sư Howl". Nhờ vẻ ngoài bắt mắt, các nhà khoa học tin rằng "Quỷ lửa" có tiềm năng lớn để trở thành một loại cây cảnh cao cấp trong các nhà kính. Đây là một trong hai loài mới từ Peru được công bố qua công trình nghiên cứu chung giữa các chuyên gia Peru và Anh quốc.

4. Cọ Giáng sinh (Christmas palm)

Được người dân địa phương gọi là Amuring, loài cọ tuyệt đẹp với những chùm quả đỏ rực này có thể cao tới 15 mét. Có tên khoa học là Adonidia zibabaoa, chúng mọc trên các vách đá vôi karst tại một khu vực nhỏ thường xuyên hứng chịu bão trên đảo Samar, Philippines. Việc định danh loài này là một "thử thách" lớn đối với các chuyên gia tại Kew vì ban đầu rất khó để xác định nó thuộc chi nào. Chỉ sau khi phân tích DNA, họ mới khẳng định nó thuộc chi Adonidia – vốn chỉ có hai loài khác được biết đến, bao gồm cả loài cọ Giáng sinh cực kỳ phổ biến trong giới cây cảnh nhiệt đới toàn cầu.

5. "Đá sống" (Living stone)

Mang tên khoa học Lithops gracilidelineata subsp. Mopane, loài thực vật này thuộc nhóm cây nổi tiếng với khả năng ngụy trang tài tình trông y hệt những viên đá. Dù thoạt nhìn chỉ như những viên sỏi vô tri, nhưng thực tế đây là một loài mọng nước chỉ có một cặp lá duy nhất và nở hoa giống như hoa cúc. Khác với những loài "đá sống" thường thấy ở vùng khô hạn, loài mới này lại sinh trưởng ở khu vực có lượng mưa cao hơn. Sự săn lùng ráo riết và thu thập trái phép từ tự nhiên để làm cây cảnh trong nhà đang đẩy loài này đến bờ vực tuyệt chủng.

6. Loài hoa xuyên tuyết đang nguy cấp (A critically endangered snowdrop)

Đóa hoa thanh tao này trông khá giống những loài hoa xuyên tuyết thường thấy ở Anh, nhưng qua quan sát của chuyên gia Ian McEnery, nó không trùng khớp với bất kỳ loài nào đã biết. Các nhà khoa học sau đó đã truy nguyên nguồn gốc của nó tại các đồng cỏ cận vùng núi cao ở Bắc Macedonia và Kosovo. Được đặt tên là Galanthus subalpinus, loài hoa nhỏ bé này ngay khi vừa công bố đã bị xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered) do vấn nạn khai thác phục vụ buôn bán cây cảnh, cùng với tình trạng chăn thả quá mức và hỏa hoạn.

7. Lan "Sâu bướm" (Caterpillar orchid)

Loài lan Dendrobium eruciforme có biệt danh này vì hình dáng nhỏ bé, mọc bò trên thân cây trông như một đàn sâu bướm đang bám trụ. Đây là loài nhỏ nhất trong số sáu loài mới được các nhà khoa học Indonesia công bố năm ngoái. Phát hiện này là kết quả từ nỗ lực phối hợp giữa vườn Kew và các đối tác địa phương nhằm xác định những khu vực trọng yếu cần bảo tồn tại vùng New Guinea thuộc Indonesia.

8. Nấm từ rễ cỏ

Phần lớn các loài nấm mà khoa học chưa mô tả được dự đoán là những loài mắt thường khó có thể nhận ra. Magnaporthiopsis stipae, được tách chiết từ rễ của một loài cỏ vào năm ngoái, là một minh chứng điển hình. Đây chỉ là một trong số 24 loài mới thuộc một bộ nấm chủ yếu sống nội sinh hoặc là tác nhân gây bệnh trên cây trồng vừa được công bố.

9. Loài cây có quả vị Chuối lai Ổi

Việc hái quả từ loài cây cao 18 mét này tại Papua New Guinea lại dễ dàng đến không ngờ. Quả của chúng mọc ra từ những cành rủ xuống từ thân cây và bò dài trên mặt đất tới 7 mét. Các nhà khoa học mô tả hương vị của loại quả này là sự hòa quyện giữa chuối và ổi, với hậu vị thoang thoảng mùi khuynh diệp. Loài này, mang tên Eugenia venteri, được cho là đã tiến hóa theo cách đặc biệt để thu hút loài chuột đất khổng lồ trong vùng đến thụ phấn và phát tán hạt.

10. Cây họ Đậu khổng lồ (Detaroid legume tree)

Gây kinh ngạc nhất là một loài cây đang gặp nguy hiểm trong rừng mưa Cameroon với đường kính thân lên tới 66 cm và khối lượng ước tính khoảng 5.000 kg. Loài Plagiosiphon intermedium này là thành viên mới đầu tiên được bổ sung vào chi Plagiosiphon sau gần 80 năm. Chúng thường mọc theo nhóm và sống cộng sinh với nấm ở rễ. Hiện loài cây khổng lồ này chỉ mới được tìm thấy tại hai địa điểm ở Ngovayang – một "điểm nóng" về đa dạng thực vật tại Cameroon – nhưng khu vực này hiện vẫn chưa được đưa vào diện bảo tồn chính thức.

LÊ MINH dịch

Bài và ảnh: https://www.euronews.com/green/2026/01/08/scientists-named-190-new-plants-and-fungi-species-in-2025-including-gruesome-spider-killin

15/1/2026

14/01/2026

HỌC PHÍ BẰNG RÁC: CHUYỆN LẠ Ở NGÔI TRƯỜNG "NHÀ NGHÈO" TẠI ẤN ĐỘ

Một mô hình giáo dục sáng tạo tại vùng đông bắc Ấn Độ đang hướng tới mục tiêu kép: vừa giảm thiểu ô nhiễm nhựa, vừa hạn chế tình trạng bỏ học và trang bị kỹ năng nghề nghiệp cho học sinh.

Vào một buổi sáng thứ Năm mờ sương tại làng Pamohi, bang Assam, những đứa trẻ đến trường với hai chiếc túi trên tay. Một túi đựng sách vở, túi còn lại chứa khoảng 25 vỏ chai và túi nilon đã được làm sạch, phân loại. Với các em, túi nhựa chính là "tiền tệ" – bởi Akshar Forum, ngôi trường được thành lập từ năm 2016, chấp nhận rác thải nhựa thay cho học phí.

Tại đây, lũ trẻ kiên nhẫn xếp hàng, vừa trò chuyện rôm rả vừa chờ đến lượt đóng "khoản phí" hàng tuần. Cậu bé Piyush Kalita, 15 tuổi, trăn trở: "Em tự hỏi tại sao mọi người quanh đây vẫn không phân loại rác. Nếu chúng ta biết cách xử lý nhựa đúng đắn, cuộc sống chắc chắn sẽ rất khác."

Nỗi lo của Kalita là hoàn toàn có cơ sở. Bang Assam đang đối mặt với cuộc khủng hoảng rác thải nhựa trầm trọng. Thủ phủ Guwahati mỗi ngày thải ra 500 tấn rác, nhưng chưa đến một phần ba được xử lý. Phần còn lại bị vứt bỏ tại các bãi rác, rò rỉ độc tố và vi nhựa vào môi trường, hoặc tệ hơn là bị người dân đốt để sưởi ấm trong mùa đông khắc nghiệt.

Cô Parmita Sarma và anh Mazin Mukhtar – một kỹ sư hàng không từng làm việc tại Mỹ – đã cùng nhau sáng lập Akshar Forum với một giải pháp táo bạo: "Thay vì miễn học phí, chúng tôi quyết định thu học phí bằng rác thải nhựa," cô Sarma chia sẻ.

BIẾN RÁC THÀNH GIÁ TRỊ: XU HƯỚNG TOÀN CẦU

Trên thế giới, không ít dự án đã gán giá trị kinh tế cho nhựa để khuyến khích cộng đồng thu gom. Tổ chức Plastic Bank tại Haiti và nhiều quốc gia khác cho phép người dân đổi nhựa lấy tiền hoặc thực phẩm. Doanh nghiệp Terracycle tại Mỹ giúp các trường học gây quỹ từ việc tái chế. Hay tại Nigeria, trường Morit International cũng chấp nhận chai nhựa thay học phí cho học sinh nghèo.

Tuy nhiên, nhựa gần như không thể tự phân hủy. Liên Hợp Quốc ước tính mỗi năm thế giới thải ra 300 triệu tấn nhựa, nhưng chỉ 9% được tái chế. Do đó, tính bền vững của các dự án này phụ thuộc hoàn toàn vào hiệu quả tái sử dụng.

Tại Akshar Forum, rác thải nhựa được biến thành "gạch sinh thái" (Eco Bricks). Học sinh sẽ nhồi chặt túi nilon, vỏ bánh kẹo vào các chai nhựa PET. Những viên gạch này được dùng để làm lối đi, hàng rào và bồn cây. Các em còn học cách tái chế nhựa cứng thành chậu cây hay mặt bàn.

Dù hiện tại chưa có thị trường ổn định để thương mại hóa những sản phẩm này, nhưng quan trọng nhất là học sinh đã ý thức được cái giá của ô nhiễm. "Em không ngờ một chiếc chai lại có thể chứa được nhiều túi nilon đến thế," Kalita hào hứng. "Ít nhất việc này giúp nhựa không bị đem đi đốt."

Mô hình này đang lan tỏa mạnh mẽ. Học sinh của Akshar đã đi đào tạo cho các trường khác, thậm chí đến tận vùng Ladakh cách đó 1.600km. Chính quyền bang Assam cũng đang thúc đẩy sử dụng gạch sinh thái để xây dựng hàng trăm trung tâm chăm sóc trẻ em.

CUỘC CHIẾN CHỐNG LẠI ĐÓI NGHÈO VÀ NẠN BỎ HỌC

Bên cạnh vấn đề môi trường, Akshar Forum còn giải quyết một thách thức khác: tỷ lệ bỏ học do nghèo đói. Tại Assam, thu nhập bình quân đầu người rất thấp, khiến nhiều trẻ em phải nghỉ học từ sớm để đi làm thuê.

"Tôi tin rằng giáo dục là con đường duy nhất thoát nghèo," cô Sarma khẳng định. Để khuyến khích các gia đình, trường áp dụng hệ thống "điểm thưởng đổi thành tiền". Học sinh có thể tích điểm bằng cách dạy kèm các em nhỏ, hỗ trợ giáo viên hoặc tham gia đào tạo nghề (như lắp đặt pin mặt trời, sửa điện thoại, may mặc, mộc).

Nhờ đó, học sinh có thể kiếm được tối đa 50 điểm (khoảng 0,56 USD) mỗi ngày vào tài khoản điện tử để mua sắm các vật dụng cần thiết. Có học sinh đã mua được điện thoại sau 3 năm học tập và làm việc tại đây. Cách tiếp cận này giúp học sinh nghèo trụ lại trường lâu hơn thay vì phải ra đời bươn chải từ tuổi 14.

Mô hình của Akshar Forum là sự kết hợp hiện đại giữa triết lý giáo dục "Nai Taleem" của Mahatma Gandhi (học đi đôi với hành) và các chính sách giáo dục xanh. Hiện nay, ngôi trường đang hợp tác với chính quyền bang để đào tạo giáo viên cho 100 trường công lập khác.

Dù nguồn vốn vẫn là nỗi lo thường trực do các nhà tài trợ thường đòi hỏi kết quả tức thì, nhưng những câu chuyện thành công cá nhân chính là minh chứng sống động nhất. Như trường hợp của Raja, một cậu bé từng bỏ học để làm việc tại mỏ đá, nay đã tốt nghiệp trung học và trở thành "đại sứ" nhiệt thành cho việc tái chế nhựa.

Với Piyush Kalita, chuyến đi đào tạo tại Ladakh là một cột mốc đáng nhớ trong đời. Cậu chia sẻ đầy tự hào: "Cảm giác thật tuyệt vời. Em cảm thấy mình đang đóng góp một phần nhỏ bé để bảo vệ thế giới."

LÊ MINH dịch

Nguồn bài và ảnh: https://reasonstobecheerful.world/india-school-fees-plastic-bags/

14/1/2026

07/01/2026

QUÉT MÃ TRƯỚC KHI MUA: HAI ỨNG DỤNG MỚI MUỐN THAY ĐỔI THÓI QUEN ĂN HẢI SẢN CỦA BẠN

Việc chọn mua một con cá không nhất thiết phải cần đến tấm bằng sinh học biển. Thế nhưng, khi đứng trước quầy hải sản hay xem thực đơn tại nhà hàng, hầu hết chúng ta đều mù tịt về việc lựa chọn của mình đang giúp ích hay gây hại cho đại dương. Hai ứng dụng mới tại châu Âu đang nỗ lực thay đổi điều đó, giúp việc tiêu dùng hải sản bền vững trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

KHI BIỂN CẢ DẦN CẠN KIỆT

Tại Síp (Cyprus), những ngư dân địa phương đang phải vật lộn sinh tồn. Sản lượng đánh bắt sụt giảm mạnh đến mức họ tự hỏi liệu có bõ công ra khơi hay không. Theodoros Melios, một ngư dân ở Larnaca, bùi ngùi nhớ về thời hoàng kim: "Ngày xưa biển khác lắm. Bạn tưởng tượng xem, con tàu này đã từng nuôi hai đứa con tôi học hết đại học đấy."

Dạo quanh chợ cá nhỏ ở Larnaca ngày nay, hải sản vẫn đầy ắp nhưng chỉ một phần nhỏ là đánh bắt tự nhiên tại địa phương. Phần lớn còn lại là cá nuôi hoặc hàng nhập khẩu. Kịch bản tương tự đang diễn ra khắp vùng Đông Địa Trung Hải, nơi mà tình trạng đánh bắt quá mức, môi trường sống bị hủy hoại, sự xâm lấn của các loài ngoại lai và biến đổi khí hậu đã vắt kiệt nguồn tài nguyên vốn từng rất trù phú.

Người dân không phải không biết đến những khó khăn mà biển cả và ngư dân thủ công đang đối mặt. Theo Hiệp hội Người tiêu dùng Síp, 64% người dân địa phương muốn mua sắm bền vững hơn nhưng lại thiếu thông tin, đặc biệt là khi gọi món tại các quán ăn ven biển. Thực đơn không nói lên tất cả: Con cá này được bắt ở đâu? Bằng phương pháp nào? Loài này có đang bị đe dọa hay không?

HAI ỨNG DỤNG, MỘT MỤC TIÊU

Đó chính là khoảng trống thông tin mà MrGoodFish3.0 và VeriFish muốn lấp đầy. Hai dự án do châu Âu tài trợ này đang phát triển các ứng dụng di động để giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn sáng suốt hơn.

• MrGoodFish3.0: Do nhà đại dương học Daniel Hayes điều phối, ứng dụng này cho phép người mua kiểm tra nhanh thông tin loài cá. "Bạn có thể mở ứng dụng và tự hỏi: 'Khoan đã, con cá này có thực sự ở vùng này không?'. Bạn kiểm tra và tự mình quyết định," Hayes giải thích. Ứng dụng dựa trên dữ liệu khoa học để đưa ra các gợi ý theo mùa, công thức nấu ăn và lời khuyên cá nhân hóa để mua sắm bền vững.

• VeriFish: Tiếp cận theo cách khác bằng cách sử dụng mã QR trên thực đơn và nhãn mác. Chỉ cần quét mã, bạn sẽ thấy thông tin dinh dưỡng, chứng chỉ bền vững và thậm chí là thông tin cụ thể về công ty đã đánh bắt hoặc nuôi con cá đó.

"NẾU KHÔNG DIỆT ĐƯỢC NÓ, HÃY ĂN NÓ"

Đôi khi, lựa chọn bền vững nhất lại là lựa chọn gây ngạc nhiên nhất. Tại Síp, cá sư tử — một loài xâm lấn từ Biển Đỏ — đang tàn phá hệ sinh thái địa phương. Tuy nhiên, các nhà hàng đã biến "vấn nạn" thành "giải pháp" bằng cách đưa cá sư tử vào thực đơn.

Stefanos Mentonis, chủ một quán cá ở Larnaca, chia sẻ: "Giờ đây khách hàng hiểu rằng ăn cá sư tử không chỉ là thưởng thức một món ngon, giá rẻ, mà còn là đang giúp ích cho môi trường. Một mũi tên trúng hai đích." Các ứng dụng này có thể quảng bá chính xác những lựa chọn thay thế như vậy, giúp hành vi tiêu dùng trực tiếp cứu vãn hệ sinh thái và hỗ trợ ngư dân địa phương.

LIỆU NGƯỜI DÙNG CÓ THỰC SỰ MẶN MÀ?

Vẫn có những ý kiến hoài nghi về việc liệu các ứng dụng bền vững có thể phổ biến hay không. Nhiều nhà phát triển từng thử sức nhưng việc tạo ra một ứng dụng toàn diện, thân thiện và cập nhật liên tục trên toàn Liên minh Châu Âu vẫn là một thách thức lớn.
Dữ liệu từ Eurobarometer gần đây cho thấy người tiêu dùng châu Âu vẫn ưu tiên giá cả hơn là tính bền vững. Chỉ 36% muốn có thêm thông tin môi trường trên nhãn mác — giảm 8% trong vòng 4 năm qua.

Tuy nhiên, Niek Waasdorp, một người bán cá ở Hà Lan, tin rằng nhận thức của khách hàng đang khá lên. Ông cho rằng người mua luôn có thể hỏi người bán về các nhãn chứng nhận như MSC để đảm bảo con cá không bị đánh bắt quá mức.

Sara Pittonet Gaiarin, điều phối viên của VeriFish, lập luận rằng giá trị thực sự của ứng dụng là nâng cao hiểu biết của cộng đồng: "Chúng ta học được những gì mình nên quan tâm. Tính bền vững rất phức tạp, nhưng ứng dụng có thể khiến nó trở nên dễ hiểu hơn."

Khi châu Âu nỗ lực giảm phụ thuộc vào hải sản nhập khẩu và các phương thức đánh bắt tận diệt, các công cụ kỹ thuật số chính là chiếc cầu nối cần thiết giữa người đi chợ và người kéo lưới. Liệu có đủ người dùng các ứng dụng này hay không vẫn còn là dấu hỏi, nhưng với những ai sử dụng, việc đưa ra lựa chọn đúng đắn chắc chắn sẽ dễ dàng hơn nhiều.

LÊ MINH dịch

Bài và ảnh: https://www.euronews.com/green/2025/12/16/scan-before-you-buy-why-two-new-apps-aim-to-change-seafood-shopping

7/1/2026

Writing For Community

27/02/2026

26/02/2026

21/01/2026

15/01/2026

14/01/2026

07/01/2026

Address

Website

Alerts

Shortcuts

Share

Category