16/12/2025
"BẠN LÀ VÀNG HAY LÀ THAU KHÔNG PHẢI DO BẠN, MÀ DO NƠI BẠN ĐANG ĐỨNG."
Trong tâm lý học hiện đại, giá trị của một cá nhân không tồn tại độc lập mà luôn được kiến tạo trong mối quan hệ với môi trường.
Con người không được đánh giá dựa trên “bản chất thuần túy” mà dựa trên cách bản chất đó tương tác với bối cảnh cụ thể.
Đây là lý do vì sao cùng một con người, cùng một năng lực, có thể được xem là “vàng” ở nơi này và “thau” ở nơi khác.
Nguyên lý này được nghiên cứu rất rõ trong khung Person–Environment Fit (P–E Fit) (khái niệm trong tâm lý học tổ chức & hành vi tổ chức, dùng để mô tả mức độ tương thích giữa một cá nhân và môi trường mà họ đang tồn tại), meta-analysis của Kristof-Brown và cộng sự cho thấy mức độ phù hợp giữa cá nhân và môi trường có tương quan mạnh với hiệu suất, sự hài lòng, mức độ gắn kết và sức khỏe tâm lý.
Khi một người "fit", năng lực của họ được khuếch đại, nhưng ngược lại, khi không fit, chính năng lực đó sẽ trở thành nguồn gây căng thẳng. Vấn đề không nằm ở con người mà ở điểm đặt của con người trong hệ thống.
Trong Kinh Dịch cũng có một khái niệm tương tự là "đương vị", nghĩa là "đứng đúng vị trí phù hợp với bản chất của mình".
Mỗi quẻ trong Kinh Dịch đều bao gồm 6 hào, mỗi hào mang tính âm hoặc dương, và chỉ khi âm ở chỗ cần âm, dương ở chỗ cần dương thì mới vận hành thuận, thể hiện rằng thuận hay nghịch không chỉ do bản thân ta mà do ta đang ở đúng vị trí hay không.
Khi đứng đúng chỗ thì mọi việc trôi chảy và phát huy được khả năng tự nhiên, khi đứng sai chỗ dù có năng lực vẫn dễ vất vả, không được ghi nhận.
Một hào đúng vị thì cát, sai vị thì hung, tâm lý học gọi đó là contextual activation: cùng một đặc điểm cá nhân sẽ được kích hoạt thành thế mạnh hay điểm yếu tùy môi trường.
Một sai lầm tâm lý phổ biến là fundamental attribution error - xu hướng quy kết thất bại cho bản thân, thay vì cho bối cảnh.
Khi không được công nhận, không phát huy được năng lực, nhiều người kết luận rằng “mình kém”, “mình chưa đủ” nhưng nghiên cứu cho thấy, trong rất nhiều trường hợp, cá nhân không thất bại vì thiếu năng lực, mà vì đang đứng sai đương vị nơi các giá trị và cách vận hành của họ không được môi trường đó cần đến.
Điều nguy hiểm nằm ở hệ quả tâm lý kéo dài khi một người liên tục bị đánh giá thấp trong môi trường không phù hợp, họ dễ hình thành learned helplessness (bất lực học được): dù có cơ hội thay đổi, họ cũng không còn tin rằng mình có thể phát huy.
Đây là cơ chế dẫn đến burnout, mất động lực và đánh mất bản sắc không phải vì họ không phải vàng, mà vì vàng bị đặt vào chỗ không ai dùng vàng.
Ngược lại, khi một người đứng đúng đương vị, một hiện tượng tâm lý ngược lại xảy ra: self-efficacy (niềm tin vào năng lực bản thân) tăng mạnh.
Albert Bandura chỉ ra rằng cảm giác “mình làm được” không đến từ lời động viên, mà đến từ trải nghiệm được sử dụng năng lực đúng cách.
Khi môi trường phản hồi tích cực với đúng phẩm chất của bạn, bạn không cần cố gắng nhiều mà vẫn vận hành một cách tự nhiên. Và chính trạng thái này khiến người khác nhận diện bạn là “có giá trị”.
Không phải ai cũng hợp ở vị trí trung tâm, không phải mọi môi trường đều dành cho mọi kiểu người. Tâm lý học phát triển gọi khả năng nhận diện này là identity clarity – sự rõ ràng về bản dạng và vị trí phù hợp của mình trong hệ thống xã hội.
Những người có identity clarity cao ít tự nghi ngờ hơn, ít bị dao động bởi đánh giá bên ngoài và có khả năng đưa ra quyết định dài hạn chính xác hơn.
