06/01/2026
MËRGATA E KOSOVËS,
VOTA PËR VETËVENDOSJEN - AKT POLITIK RACIONAL DHE REAGIM NORMATIV EMOCIONAL NDAJ ZHGENJIMEVE TE PASLUFTES ?
Një analizë sociopolitike
Abstrakt (i shkurtër)
Ky tekst analizon lidhjen ndërmjet sjelljes elektorale të mërgatës së Kosovës dhe përvojës historike me fondet e mobilizimit kombëtar “3%” dhe “Vendlindja Thërret”. Argumentohet se vota e mërgatës për Lëvizjen Vetëvendosje nuk është vetëm një akt politik racional, por edhe një reagim normativ dhe emocional ndaj zhgënjimeve të pasluftës dhe mungesës së llogaridhënies institucionale për keqpërdorimet e së kaluarës.
1. Hyrje
Mërgata e Kosovës ka luajtur një rol të rëndësishëm në proceset politike, ekonomike dhe shoqërore të vendit, veçanërisht gjatë periudhës së viteve 1990 dhe luftës së viteve 1998–1999. Kontributet financiare të kanalizuara përmes fondeve “3%” dhe “Vendlindja Thërret” ishin thelbësore për mbijetesën institucionale dhe mobilizimin ushtarak të shqiptarëve të Kosovës. Megjithatë, mungesa e transparencës dhe e mekanizmave të formalizuar të mbikëqyrjes për këto fonde ka prodhuar një trashëgimi të paadresuar të dyshimit dhe mosbesimit.
Në këtë kontekst, sjellja politike e mërgatës në dekadat pasluftës — veçanërisht mbështetja e fortë për Lëvizjen Vetëvendosje — mund të kuptohet jo vetëm përmes lenteve të interesit politik, por edhe përmes kategorive të psikologjisë kolektive, moralitetit politik dhe kujtesës historike.
2. Fondet e mobilizimit dhe deficiti i llogaridhënies
Fondet “3%” dhe “Vendlindja Thërret” funksionuan në kushte jashtë-institucionale, duke u mbështetur në besimin social, solidaritetin kombëtar dhe legjitimitetin moral të kauzës. Kjo strukturë, megjithëse funksionale në kushte lufte, krijoi hapësirë për:
mungesë standardesh të auditimit financiar,
mungesë ndarjeje të qartë ndërmjet përgjegjësisë politike dhe asaj administrative,
dhe pamundësi për verifikim publik të përdorimit të mjeteve.
Pas luftës, mungesa e proceseve të mirëfillta të hetimit, auditimit dhe ballafaqimit publik prodhoi atë që mund të quhet deficit i drejtësisë tranzicionale financiare, duke lënë një ndjenjë të pazgjidhur padrejtësie në mesin e kontribuuesve.
3. Vetëvendosje si projekt normativ dhe simbolik
Lëvizja Vetëvendosje u pozicionua që nga fillimi si një aktor që sfidonte rendin politik të pasluftës, duke përdorur një diskurs moral, anti-elitist dhe anti-korrupsion. Për mërgatën, kjo lëvizje përfaqësonte:
një instrument simbolik për “korrigjimin moral” të historisë politike,
një kanal për shprehjen e pakënaqësisë ndaj elitave ekzistuese,
dhe një mundësi për të riinvestuar besimin politik në një aktor të ri.
Kështu, vota për Vetëvendosjen funksionon si akt politik dhe si akt simbolik i rikonfigurimit të marrëdhënies së mërgatës me shtetin.
4. Rreziqet e replikimit të modelit të besimit të pakushtëzuar
Analiza sugjeron se ekziston rreziku që mbështetja e fortë dhe shpesh jo-kritike për një subjekt të ri politik të riprodhojë të njëjtat mekanizma të varësisë nga besimi moral, në vend të ndërtimit të sistemeve institucionale të llogaridhënies. Në mungesë të mekanizmave të fortë të kontrollit, zhgënjimi i ardhshëm mund të jetë më i thellë sesa ai i pasluftës.
5. Përfundim
Sjellja elektorale e mërgatës së Kosovës duhet të kuptohet si produkt i një historie të ndërlikuar të mobilizimit, sakrificës, zhgënjimit dhe kërkimit për drejtësi morale. Vota për Vetëvendosjen përfaqëson një përpjekje për të rikthyer kuptimin normativ të politikës, por rrezikon të mbetet simbolike nëse nuk shoqërohet me ndërtimin e institucioneve të forta të transparencës dhe llogaridhënies.
