12/08/2026
AMEAÇA MAFIA SCAMMERS BA SOBERANIA NO DEMOKRASIA, JOVENTUDE APARA BA LITERASIA DIGITAL NO SEGURANSA SIBERNÉTIKA
Lorico News | 12 Agostu 2026
Jornalista: Carlita Carvalheira
DILI —Ohin, quarta-feira (12/8), hala’o diskusaun popular ho tema “Ameasa Mafia Scammers ba Ita Nia Soberania no Demokrasi”, iha Salaun Kampaña Hak/Ajar. Diskusaun ne’e foka ba ameasa krime transnasionál, scam, krime sibernétiku no nesesidade atu hametin seguransa nasional, soberania no demokrasi Timor-Leste.
Iha intervista ho jornalista Sira ne’e, Fundador Fundasaun MAHEIN, Nelson Belo, no peskizador Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), Maximiano Luis de Deus, hato’o sira nia hanoin kona-ba ameasa sira ne’e no maneira atu Timor-Leste responde ba problema ne’e.
NELSON BELO: TIMOR-LESTE PRESIZA HAMETIN MEKANISMU KONTRA KRIME TRANSNASIONÁL
Fundador Fundasaun MAHEIN, Nelson Belo, hato’o preocupasaun kona-ba seguransa nasional no krime transnasionál. Nia hateten katak pozisaun Timor-Leste no abertura ba ema hosi rai seluk bele lori risku bainhira territóriu nasional uza ba atividade ilegal.
“Polísia nia preve ba trans nasional iha kinto kantu iha cidade ne’e hatudu katak ita nia nasaun ne’e laos kiak ema, maibé ladun diak. Tamba sa mak ladun diak? Tamba ita nia odamatan boot kuaze ema estranjeiro mai iha ita nia rai utiliza ita nia nasaun ne’e ba atividade ilegal kontra lei, ita nia lei nasional, ita nia regra nasional no lei internasionál.”
Nelson mos fó énfaze ba importánsia integrasaun no koordenasaun regional, liuliu ho mekanismu ASEAN, atu Timor-Leste bele hametin alinhamentu no resposta kontra krime transnasionál.
“Ida tan maka integrasaun regional ASEAN nian. Ita atu kria mekanismu governasaun kona-ba lei, asuntu kona-ba koordenasaun, oinsá atu iha alinhamentu ho ASEAN nian.”
Nia mos refere ba fenómenu scam call center ne’ebé buras iha fatin balun no konsidera ida ne’e nu’udar avizu ba Timor-Leste atu hametin nia mekanismu investigasaun.
“Maibé ho scam call center ne’ebé maka buras iha fatin-fatin ne’e hatudu katak ita nia alinhamentu sira ne’e seidauk. Entaun inkontru ida ne’e atu aviza mai ita, katak ita fó hanoin ba Governu katak Governu tenki kria mekanismu sira ne’ebé maka iha investigasaun ne’ebé maka klean.”
Nelson mos hateten katak bainhira iha deskonfiansa ba pesoál iha instituisaun ka Estadu, presiza loke investigasaun atu garante instituisaun sira kontinua iha kredibilidade no halo sira nia knar ho integridade.
“Sei iha deskonfiansa ruma ba pesoál iha instituisaun ou Estadu nian maka la diak, ita tenki loke investigasaun atu bele instituisaun sira ne’e nafatin iha korredor ne’ebé maka kredível no halo nia knar ida ne’ebé maka ho integridade.”
Nia remata ho énfaze ba nesesidade atu hametin defeza no seguransa nasional.
“Diak, i ikus mai bele resulta ninia rezultadu ida ne’ebé maka bele fó defeza no fó seguransa diak ba ita nia nasaun, soi ita nia defeza ba ita nia soberania.”
MAXIMIANO: JOVENTUDE PRESIZA HAMETIN LITERASIA DIGITAL
Depois hosi Nelson Belo, peskizador UNTL, Maximiano Luis de Deus, hato’o nia hanoin kona-ba importánsia literasia digital no seguransa sibernétika, liuliu ba joventude Timor-Leste.
Maximiano hateten katak joventude presiza hasa’e koñesimentu iha teknolojia no literasia digital atu bele komprende no prevene ameasa sira iha mundu digital.
“Diak, tuir hau nia hanoin, joven presiza hasa’e koñesimentu iha teknologia. I joven presiza hasa’e koñesimentu iha literasia digital nune’e ita bele hare mafioju sira ne’ebé mak agora barak ona iha Timor-Leste. Hau hanoin ita ko’alia ba mafioju, mafioju ne’e ita ko’alia ona krime sibernétiku. Entaun krime sibernétiku ne’e nia mai ho tipu oioin, tipu ida mak mafiasi, fraude depois malsikuced. Entaun ne’e ia tendénsia ba ameasa, tanba ameasa ne’e iha buat tolu: ameasa ba nasaun, ameasa ba individu no ameasa sistema internasionál sira.”
Nia kontinua hateten katak joventude presiza fó importánsia ba edukasaun, liuliu iha área informátika, no analiza situasaun atual atu bele komprende trajetu no maneira servisu hosi grupu kriminál sira.
“Entaun ida ne’e ita presiza, hanesan joven, ita presiza tau importánsia ba iha edukasaun liuliu ba iha área informátika sira i interomus polítika analiza ba iha situasaun ohin loron nian ne’ebé lao oinsá ita tuir bele hare mafiosu sira nia trajetu ne’e ba see no oinsá mak ita bele hamenus ou halakon mafiosu sira agora iha Timor-Leste.”
Maximiano mos apela ba joventude atu iha korajen no la tauk hasoru ameasa sira, tanba tuir nia hanoin, juventude iha papel importante atu proteje nasaun.
“Tanba ne’e mak hau nia hanoin ita hanesan joven ita presiza kapsirta ita nia an hodi kontra i labee tauk atu hasoru mafioju sira. Tanba wainhira o salva ona nasaun husu mafioju, ita mos sai ero’i da pátria ba dezenvolvimentu ba Timor nian.”
PESKIZA KONA-BA KRIME SIBERNÉTIKU IHA TIMOR-LESTE
Maximiano mos fahe kona-ba nia peskiza ne’ebé foka ba polítika nasional kona-ba kombate krime sibernétiku iha Timor-Leste.
“Diak, hau hanesan peskizador, hau finaliza hau nia teze i hau hakerek duni kona-ba polítika nasional kona-ba kombate krime sibernétiku iha Timor-Leste. I ita hare katak vítima barak ona iha Timor-Leste tanba sira vítima sira seidauk iha koñesimentu ba iha área teknolojia sira, oinsá atu uza plataforma digital sira.”
Nia hateten katak falta koñesimentu kona-ba plataforma digital bele fasilita ema sira monu ba scam, phishing no forma krime digital seluk.
“Entaun ita nia sosiedade, povu Timor-Leste ne’e fasil liu para atu monu ba iha scaming sira, jiwa phishing buat sira ne’ebé mak agora dadaun mafioju direta kria.”
Nia mos relata esperiénsia ida hosi nia peskiza kona-ba ema ida ne’ebé lakon osan tanba scam.
“Entaun iha hau nia peskiza, hau iha hau nia kolega ida nia lakon ona nia osan lubuk ida ne’ebé mak ema scam sira halo nia nasaun mai iha Timor.”
Tuir Maximiano, situasaun ne’e hatudu katak krime sibernétiku presiza atensaun hosi instituisaun no sosiedade tomak. Nia konsidera katak presiza iha polítika klaru atu bele responde ba krime organizado no krime digital.
“Depois ita boot sira ita bele peskiza hamutuk Timor-Leste ninia situasaun agora ne’e krime organizado ne’e barak tebes-tebes, entaun ita seidauk iha polítika ida klaru ida atu bele halo defeza.”
Nia mos apela ba servisu hamutuk entre Governu no sosiedade.
“Entaun buat ida importante ida mak ita tenki servisu hamutuk ho Governu. I dalaruma Governu iha oknum membro Estadu balun mos inklui an iha laran, tanba ne’e mak iha hau nia peskiza ida ne’e kuaze vítima lubuk ida ona. Dadus ne’ebé mak hau hetan iha PSK, maizumenus kuatro sentus i doze, inklui feto no mane. Entaun ida ne’e hatudu katak vítima barak ona iha Timor.”
LITERASIA DIGITAL NU’UDAR DEFESA BA SIDADAUN
Maximiano subliña katak literasia digital presiza hasa’e iha sosiedade, liuliu kona-ba maneira uza plataforma digital sira ho seguru.
“Hau hanoin, primeiro ita presiza hasa’e sosiedade nia literasia liuliu ba iha área dijitál nian, liuliu ba literasia digital, atu nune’e oinsá povu Timor ne’e uza plataforma digital sira, ezemplu Facebook, WhatsApp tebes, uza email.”
Nia mos hateten katak seguransa sibernétika importante atu ema sira bele hatene oinsá atu proteje sira nia an bainhira hasoru ameasa iha espasu digital.
“Entaun ita presiza hare kona-ba ita bele dehan seguransa sibernétika. Entaun ida ne’e importante atu bele lori ita ba konseitu di’ak, para wainhira ema atu bosok ita karik ita hatene ona oinsá mak atu bele salva ita nia an no salva sasán sira ne’ebé mak ita iha.”
Iha parte seluk, Maximiano hateten katak kazu sibernétiku presiza resposta hosi sistema no rekursu umanu ne’ebé adekuadu.
“Iha vítima sira ne’e, tanba iha ne’ebá ita seidauk iha sistema PSK ne’e rekursu umanus menus, fasilidade ida ne’e difisil tebes-tebes. Entaun wainhira iha kazu ruma tama, ita presiza anota katak kazu ne’e tama iha parte ne’ebé bolu informátika ou defasa ou korespondénsia.”
Nia mos esplika kona-ba nesesidade atu iha base legal no mekanismu klaru atu identifika krime sira ne’ebé komete liuhosi atividade online.
“Tanba ne’e mak iha ne’ebá ita foin hakerek o ema ne’e tama iha krime ida ne’e, ita bazeia ba lei nia julga tuir krime ida hanesan ne’e. Entaun krime ne’e barak tebes-tebes, maibé seidauk iha lista ida para atu hatudu katak ema ne’e komete krime ida hanesan ne’e.”
Diskusaun popular ne’e hatudu katak ameasa hosi mafia scammers no krime sibernétiku presiza resposta hamutuk hosi Governu, instituisaun kompetente, média, joventude no komunidade.
Literasia digital, seguransa sibernétika, investigasaun klean no koordenasaun regional sai pontu importante atu Timor-Leste bele prevene krime sibernétiku no hametin defeza, seguransa, soberania no demokrasi nasional.
Lorico News
Jornalista: Carlita Carvalheira