20/08/2026
𝗣𝗥 𝗛𝗼𝗿𝘁𝗮 𝗛𝘂𝘀𝘂 𝗝𝗲𝗿𝗮𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗙𝗼𝘂𝗻 𝗧𝗿𝗮𝗻𝘀𝗳𝗼𝗿𝗺𝗮 𝗟𝗲𝗴𝗮𝗱𝘂 𝗙𝗔𝗟𝗜𝗡𝗧𝗜𝗟 𝗯𝗮 𝗣𝗿𝗼𝘀𝗽𝗲𝗿𝗶𝗱𝗮𝗱𝗲 𝗡𝗮𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮́𝗹
𝗕𝗮𝘂𝗰𝗮𝘂, 𝟮𝟬 𝗔𝗴𝗼𝘀𝘁𝘂 𝟮𝟬𝟮𝟲-Prezidente Repúblika hanesan mos Komandante Supremu F-FDTL, José Ramos-Horta, ohin lidera serimónia solene komemorasaun aniversáriu ba da-51 Forsa Armada Libertasaun Nasionál Timor-Leste (FALINTIL), iha fatin istóriku Foho- Matebian, Postu Administrativu Quelicai, Munisípiu Baucau.
Serimónia ne'e hala'o ho partisipasaun lideransa estadu, veteranu, diplomata, membru F-FDTL, no sidadaun sira atu onra no komemora luta, sakrifísiu no kontribuisaun FALINTIL ba prosesu restaurasaun independénsia Timor-Leste.
Iha nia diskursu, Prezidente Ramos-Horta hato'o omenajen ba mártir sira, erói sira ne'ebé sei moris, no ema hotu ne'ebé kontribui iha Rezisténsia Armada, Rede Klandestina no Frente Esterna. Nia subliña katak forsa moral, unidade no sakrifísiu husi kombatente sira durante luta armada sai fundasaun importante ba restaurasaun independénsia Timor-Leste.
Prezidente mós destaka transformasaun husi FALINTIL nu'udar movimentu libertasaun nasionál ba F-FDTL nu'udar instituisaun repúblikana modernu ne'ebé hakru'uk ba Estadu Direitu no prinsípiu demokrátiku. Nia konsidera modernizasaun setór defeza nu'udar prioridade atu responde ba ameasa foun sira iha sékulu 21, inklui ameasa sibernétika, krime transnasionál, risku relasionadu ho intelijénsia artifisiál no impaktu mudansa klimátika.
Iha kontestu ida-ne'e, Xefe Estadu subliña importánsia investimentu iha rekursu umanu, hametin kapasidade F-FDTL no dezenvolve parseiria defeza estratéjika ho nasaun parseiru, inklui Austrália, Portugál no membru ASEAN sira, hodi kontribui ba pás no estabilidade rejionál.
Protesaun ba espasu marítimu nasionál no dezenvolvimentu projetu Greater Sunrise mós sai nu'udar pontu importante iha diskursu Prezidente. Nia konsidera protesaun no jestaun rekursu marítimu nu'udar parte husi afirmasaun soberania nasionál no kapasidade Timor-Leste atu jere ninia rekursu naturál.
Prezidente Ramos-Horta afirma katak Timor-Leste presiza parseria estratéjika forte, liuliu ho Austrália, atu hametin seguransa marítima no fahe responsabilidade no kustu ba patrullamentu, monitorizasaun no kontrolu iha tasi territorial no Zona Ekonómika Ezkluziva.
Iha nia mensajen ba jerasaun foun no lideransa atuál, Prezidente husu atu redefine patriotismu tuir realidade Timor-Leste iha era modernu. Nia subliña katak onra legadu FALINTIL la'ós de'it liuhusi rekoñesimentu ba sakrifísiu iha kampu funu, maibé mós liuhusi governasaun di'ak, integridade, respeitu ba instituisaun no esforsu atu kria prosperidade ba sidadaun hotu.
Prezidente mós lembra katak pás sustentável presiza justisa sosiál, edukasaun di'ak no protesaun ambientál. Nia konvida povu Timor-Leste atu transforma independénsia ne'ebé hetan liuhusi luta no sakrifísiu ba nasaun ida ne'ebé dezenvolvidu, inkluzivu no garante oportunidade ba sidadaun hotu.
Komemorasaun aniversáriu FALINTIL ba da-51 iha Foho Matebian sai momentu importante atu reafirma memória istórika, onra erói no mártir sira, no hametin kompromisu jerasaun ohin nian atu kontinua harii Timor-Leste ida-ne'ebé dame, soberanu, demokrátiku no prósperu.