29/08/2026
“Malaysia Menang Besar Dalam Kes Sulu, Tapi Ada Cerita Yang Tertinggal.”
Malaysia menang besar dalam kes yang melibatkan Sulu.
Tetapi kalau kita benar-benar mahu memahami isu ini, kita kena mula dengan sejarah dan akal.
Sebab isu Sulu bukan sekadar tentang satu tuntutan mahkamah.
Ia berkait dengan perjanjian, bahasa, tafsiran, kedaulatan dan akhirnya, sejarah Sabah itu sendiri.
Bermula Dengan Sulu
Sekitar tahun 1450-an, bermulalah sebuah kesultanan yang dikenali sebagai Kesultanan Sulu.
Pada peringkat awal, Sulu mempunyai hubungan dengan Kesultanan Brunei sebelum berkembang sebagai sebuah kuasa tersendiri di rantau ini.
Tetapi memasuki abad ke-19, kedudukan Sulu semakin terhakis akibat tekanan kuasa-kuasa kolonial, khususnya Sepanyol.
Pada tahun 1851, Sultan Sulu menandatangani satu perjanjian dengan Sepanyol.
Dan sekali lagi, masalahnya ialah tafsiran.
Pihak Sepanyol mentafsirkan perjanjian tersebut sebagai pengiktirafan terhadap kedaulatan Sepanyol ke atas Sulu.
Tetapi dari sudut Sulu, ia ditafsirkan lebih sebagai satu bentuk hubungan perlindungan atau naungan, bukannya penyerahan kedaulatan secara mutlak.
Nampak tak coraknya?
Bahasa dalam perjanjian boleh menjadi asas kepada pertikaian berpuluh-puluh, malah beratus-ratus tahun kemudian.
Kemudian kita lompat ke 22 Januari 1878.
Pada tarikh itu, Sultan Sulu membuat satu perjanjian dengan Gustavus Baron de Overbeck dan Alfred Dent, yang bertindak bagi kepentingan British.
Dalam perjanjian tersebut, hak dan kuasa Sultan ke atas wilayah-wilayah di Borneo diberikan kepada Overbeck dan Dent bersama hak untuk mentadbir wilayah berkenaan.
Dan sekali lagi, masalah tafsiran muncul.
Dalam teks asal Jawi, perkataan yang menjadi tumpuan ialah “pajakkan”.
Sebab itu pihak yang menyokong tuntutan Sulu berhujah bahawa wilayah tersebut hanya dipajak.
Tetapi dalam terjemahan British, digunakan bahasa seperti “grant and cede”, yang membawa maksud pemberian dan penyerahan.
Lebih menarik, perjanjian tersebut menyatakan hak berkenaan diberikan kepada Overbeck dan Dent, termasuk waris, sekutu dan pengganti mereka, “forever and until the end of time.”
Jadi persoalannya:
Adakah ini pajakan?
Atau sebenarnya penyerahan hak dan kuasa secara kekal?
Inilah antara akar utama pertikaian Sulu-Sabah yang berpanjangan sehingga hari ini.
Perjanjian 1903
Kemudian datang p**a perjanjian tahun 1903.
Pada 22 April 1903, Sultan Jamalul Kiram II menandatangani dokumen yang dikenali sebagai Confirmation by Sultan of Sulu of Cession of Certain Islands.
Dan kali ini, bahasanya jauh lebih jelas.
Dokumen tersebut menyatakan bahawa Sultan Sulu telah menyerahkan p**au-p**au tertentu kepada Kerajaan British North Borneo.
Dokumen itu juga menjelaskan bahawa p**au-p**au tersebut telah difahami termasuk dalam perjanjian 1878, tetapi tidak dinyatakan secara khusus dalam perjanjian asal.
Bayaran tahunan yang berkaitan dengan perjanjian tersebut dinaikkan kepada $5,300 setahun.
Jadi dari perspektif Malaysia, 1903 sangat penting.
Ia mengukuhkan tafsiran bahawa apa yang berlaku bukan sekadar pajakan biasa, tetapi satu bentuk penyerahan hak dan wilayah kepada British North Borneo.
Carpenter Agreement 1915
Kemudian kita masuk ke tahun 1915.
Pada 22 Mac 1915, Sultan Jamalul Kiram II menandatangani Carpenter Agreement dengan kerajaan Amerika Syarikat.
Perjanjian tersebut menyebabkan Sultan melepaskan kuasa pemerintahan atau kuasa temporalnya ke atas wilayah Sulu yang berada di bawah pentadbiran Amerika, sementara kedudukan baginda sebagai ketua agama Islam dikekalkan.
Dan penting untuk kita bezakan:
Carpenter Agreement bukan perjanjian penyerahan Sabah kepada Amerika.
Wilayah North Borneo telah pun berada di bawah pentadbiran British North Borneo berdasarkan perjanjian terdahulu.
British mengambil alih pentadbiran North Borneo pada tahun 1946.
Dan pada tahun 1963, North Borneo menjadi Sabah sebagai sebahagian daripada pembentukan Malaysia.
Tetapi di sinilah naratif “Malaysia menang kes Sulu” mula menjadi tidak lengkap.
Sebab ada satu persoalan yang lebih besar.
Sabah Sebelum Malaysia
Sebelum kita bercakap tentang Malaysia, kita kena tanya:
Apa sebenarnya yang berlaku kepada Sabah pada tahun 1963?
Pada 31 Ogos 1963, pemerintahan British di Sabah berakhir dan Sabah memasuki era pemerintahan sendiri.
Ini penting kerana Malaysia belum wujud pada tarikh tersebut.
Malaysia hanya dibentuk pada 16 September 1963.
Jadi secara kronologi:
31 Ogos 1963 datang dahulu.
16 September 1963 datang kemudian.
Dua tarikh.
Dua peristiwa.
Dua konteks sejarah yang berbeza.
Dan sebab itu satu persoalan perlu ditanya:
Kenapa sejarah pemerintahan sendiri dan Kemerdekaan Sabah begitu lama tenggelam dalam naratif Kemerdekaan Tanah Melayu?
Kenapa 31 Ogos di Sabah hampir keseluruhannya dikenali sebagai Hari Kebangsaan, sedangkan tarikh yang sama mempunyai sejarah Sabah yang tersendiri?
Dan soalan yang lebih menarik:
Apa sebenarnya yang akan berlaku kalau rakyat Sabah meraikan Hari Sabah?
Adakah apabila rakyat Sabah mengingati sejarah 31 Ogos 1963, mereka tiba-tiba menjadi kurang patriotik kepada Malaysia?
Sudah tentu tidak.
Sarawak telah lama menunjukkan bahawa dua sejarah boleh diraikan dalam sebuah negara yang sama.
Sarawak meraikan 22 Julai sebagai Hari Sarawak, iaitu tarikh pemerintahan sendiri diserahkan kepada rakyat Sarawak pada tahun 1963.
Jadi:
Kenapa Sarawak boleh mengutamakan Hari Sarawak, tetapi sejarah Sabah begitu lama tidak mendapat ruang yang sama dalam naratif nasional?
Hari ini, keadaan sudah berubah.
Kerajaan Sabah sendiri telah menghidupkan dan meraikan Hari Sabah pada 31 Ogos.
Jadi persoalan sekarang bukan lagi semata-mata:
“Kenapa Sabah tidak boleh meraikan Hari Sabah?”
Tetapi:
“Kenapa sejarah itu begitu lama ditenggelamkan?”
Kenapa 16 September Bukan Hari Kebangsaan?
Kalau kita benar-benar mahu satu tarikh yang mewakili seluruh Malaysia, kenapa bukan 16 September?
31 Ogos 1957 ialah tarikh kemerdekaan Persekutuan Tanah Melayu.
16 September 1963 ialah tarikh pembentukan Malaysia.
Pada 16 September, Persekutuan Tanah Melayu, Sabah dan Sarawak bergabung membentuk Malaysia.
Itulah tarikh lahirnya Malaysia.
31 Ogos ialah sejarah Tanah Melayu.
16 September ialah sejarah Malaysia.
Kedua-duanya boleh dihormati tanpa perlu memadam sejarah yang satu lagi.
Dan MA63?
MA63 ditandatangani pada 9 Julai 1963.
Tetapi pada ketika itu Malaysia belum wujud.
MA63 ialah instrumen yang menetapkan syarat dan kerangka pembentukan Malaysia.
Tarikh kuat kuasanya pada asalnya ditetapkan pada 31 Ogos 1963 sebelum kemudiannya dipinda kepada 16 September 1963.
Jadi jangan campurkan kedua-duanya.
MA63 tidak menjadikan Sabah sebuah negeri dalam Malaysia pada 9 Julai 1963.
Sebaliknya, MA63 ialah perjanjian yang membawa kepada pembentukan Malaysia pada 16 September 1963.
Dan sebab itu apabila kita bercakap tentang Sabah pada 31 Ogos 1963, kita tidak boleh begitu sahaja melangkau tarikh tersebut dan terus pergi kepada 16 September.
Kerana pada 31 Ogos itu, sejarah Sabah sendiri sedang berlaku.
Satu Lagi Soalan: Adakah Malaysia Direka Untuk Selama-lamanya?
Di sinilah perbahasan menjadi lebih menarik.
Kalau Sabah pada 31 Ogos 1963 sudah mencapai pemerintahan sendiri, kemudian memilih untuk menyertai Sarawak, Singapura dan Persekutuan Tanah Melayu bagi membentuk Malaysia, maka kita perlu memahami sifat hubungan tersebut.
Sabah bukan sekadar menerima Malaysia.
Sabah adalah salah satu pihak yang membentuk Malaysia.
Dan MA63 sangat penting kerana ia menjadi sebahagian daripada asas persetujuan pembentukan tersebut.
Tetapi ada satu persoalan yang perlu berani ditanya:
Adakah penggabungan itu dimaksudkan sebagai satu hubungan yang kekal selama-lamanya tanpa sebarang mekanisme untuk menangani pelanggaran fundamental terhadap asas persetujuan?
Ada pihak yang berhujah bahawa Malaysia ialah sebuah persekutuan yang tidak memberikan hak unilateral kepada mana-mana komponennya untuk keluar.
Tetapi dari sudut prinsip kedaulatan dan politik perlembagaan, persoalannya tetap sah:
Kalau Sabah menyertai Malaysia berdasarkan janji, syarat, perlindungan dan pembahagian kuasa tertentu, apa berlaku apabila asas-asas tersebut dilanggar?
Adakah sebuah pihak yang bersetuju membentuk sebuah persekutuan berdasarkan jaminan tertentu boleh kehilangan kuasa dan haknya secara beransur-ansur tanpa persoalan?
Atau sepatutnya ada mekanisme yang sah untuk membetulkan keadaan tersebut?
Ini bukan bermaksud kita boleh terus membuat kesimp**an:
“Sabah boleh keluar Malaysia bila-bila masa.”
Itu bukan kedudukan undang-undang yang boleh dinyatakan secara mudah.
Tetapi ia membuka satu persoalan yang jauh lebih penting:
Apakah hak sebuah pihak yang menyertai pembentukan sesebuah persekutuan apabila asas persetujuan tersebut dilanggar?
Itulah perdebatan yang patut kita lakukan.
Bukan sekadar:
“Sabah nak keluar Malaysia.”
Tetapi:
“Apakah syarat yang menyebabkan Sabah bersetuju untuk membentuk Malaysia pada tempat pertama?”
British Kepada Malaya?
Sebab itu muncul satu lagi persoalan yang sangat sensitif.
Pada 1963, pemerintahan British di Sabah berakhir dan sebuah susunan politik baharu diwujudkan.
Jadi dari perspektif Sabah, kita boleh bertanya:
Adakah proses itu benar-benar menghasilkan hubungan persekutuan yang setara?
Atau adakah ia akhirnya menjadi satu bentuk pemindahan kuasa daripada British kepada sebuah pusat pemerintahan yang semakin berpusat di Kuala Lumpur?
Kalau kuasa yang dahulu berada di Sabah kemudiannya semakin dipusatkan, dan sumber-sumber Sabah p**a dikawal tanpa mengambil kira sepenuhnya kedudukan serta hak yang dijanjikan ketika pembentukan Malaysia, maka soalan yang wajar ialah:
Apa sebenarnya yang berubah?
Penjajah bertukar.
Pusat kuasa bertukar.
Tetapi adakah hubungan kuasa benar-benar berubah?
Saya tidak kata jawapannya mesti “ya”.
Saya kata:
Persoalan itu mesti dibenarkan untuk ditanya.
Bayangkan Sabah Sebagai Sebuah Negara Yang Membentuk Malaysia
Sekarang kita buat satu eksperimen pemikiran.
Bayangkan Sabah pada 31 Ogos 1963 dilihat sebagai sebuah negara yang telah mencapai kemerdekaan atau pemerintahan sendiri.
Kemudian Sabah memilih untuk menyertai Sarawak, Singapura dan Persekutuan Tanah Melayu bagi membentuk sebuah negara baharu bernama Malaysia.
Sabah bersetuju kerana terdapat janji dan perlindungan tertentu.
Ada perlindungan imigresen.
Ada kedudukan istimewa.
Ada kuasa tertentu.
Ada jaminan terhadap kepentingan Sabah.
Ada pembahagian hasil.
Ada autonomi dalam bidang-bidang tertentu.
Semua itu menjadi sebahagian daripada asas persetujuan untuk membentuk Malaysia.
Sekarang kita tanya:
Kalau asas persetujuan itu dilanggar, apa sebenarnya pilihan pihak yang bersetuju untuk menyertai penggabungan tersebut?
Sekali lagi, ini bukan kesimp**an bahawa Sabah mempunyai hak unilateral untuk keluar.
Ini ialah persoalan prinsip.
Adakah sebuah pihak yang bersetuju membentuk sebuah persekutuan mempunyai hak untuk menuntut pemulihan apabila asas persetujuan tersebut dilanggar?
Dan jika pelanggaran itu menjadi begitu fundamental sehingga mengubah sifat hubungan asal, apakah mekanisme undang-undang dan politik yang sepatutnya tersedia?
Itulah perdebatan yang lebih matang.
Kedaulatan Bukan Sekadar Bendera
Dan ada satu lagi prinsip yang tidak boleh kita abaikan.
Kalau Sabah mempunyai kedudukan, kuasa dan hak tertentu yang dilindungi dalam kerangka pembentukan Malaysia, maka pengambilan atau pengurangan kuasa tersebut tanpa mengambil kira asas perjanjian bukan sekadar isu pentadbiran biasa.
Ia menjadi persoalan mengenai pembahagian kuasa dalam sebuah persekutuan.
Apabila sumber asli Sabah diambil, hasil dikawal, kuasa dipusatkan atau bidang kuasa negeri dikurangkan, kita perlu bertanya:
Adakah semua itu selaras dengan asas persetujuan yang membawa Sabah masuk ke dalam Malaysia?
Jika tidak, persoalannya bukan sekadar:
“Berapa banyak wang Sabah dapat?”
Tetapi:
“Siapa yang mempunyai kuasa menentukan apa yang Sabah berhak miliki?”
Kerana kedaulatan bukan hanya tentang bendera.
Kedaulatan juga tentang kuasa membuat keputusan.
Kuasa mengurus wilayah.
Kuasa mengurus sumber.
Kuasa menentukan dasar.
Dan kuasa mempertahankan hak yang telah dipersetujui.
Dalam konteks Malaysia hari ini, Sabah ialah sebahagian daripada Persekutuan dan bukan sebuah negara berdaulat yang berasingan.
Sebab itu istilah “pencerobohan terhadap sebuah negara berdaulat” perlu digunakan dengan berhati-hati.
Tetapi sebagai persoalan politik dan perlembagaan, kita boleh bertanya:
Apakah yang berlaku apabila kerajaan pusat mengambil atau mengurangkan kuasa yang pada asalnya diperuntukkan kepada komponen persekutuan?
Dan jika hak yang menjadi sebahagian daripada asas pembentukan Malaysia dilanggar, apakah bentuk pemulihan yang patut tersedia?
Kembali Kepada Sulu Dan Lahad Datu
Sekarang barulah kita kembali kepada tuntutan Sulu.
Selepas kematian Sultan Jamalul Kiram II pada 1936, persoalan mengenai waris timbul.
Pada tahun 1939, Mahkamah Tinggi North Borneo melalui penghakiman Macaskie menentukan pihak-pihak yang berhak menerima bayaran berdasarkan perjanjian 1878.
Pembayaran kemudiannya diteruskan.
Sehinggalah berlaku pencerobohan Lahad Datu pada tahun 2013.
Dan di sinilah kita perlu berhenti sekejap.
Kerana ada satu lagi masalah dalam cara sejarah ini sering diceritakan.
Lahad Datu Bukan Seluruh Cerita Sulu
Pencerobohan Lahad Datu pada 2013 ialah satu perkara.
Kematian anggota keselamatan Malaysia dalam operasi menentang pencerobohan tersebut ialah satu perkara lain.
Dan sejarah hubungan Sulu dengan Sabah p**a ialah perkara yang jauh lebih panjang.
Jadi apabila semua perkara dirangkumkan menjadi satu cerita mudah:
“Sulu serang Sabah, Malaysia pertahankan Sabah, maka tuntutan Sulu tidak sah,”
kita sebenarnya telah mencampurkan beberapa peristiwa yang berbeza.
Kita jangan lupa wira-wira negara yang gugur ketika mempertahankan Sabah.
Sepuluh anggota keselamatan Malaysia terkorban dalam konflik Lahad Datu.
Itu adalah tragedi sebenar.
Pengorbanan mereka tidak boleh dipadam.
Tetapi tragedi tersebut juga tidak sepatutnya menjadi satu-satunya lensa untuk menerangkan keseluruhan sejarah Sulu-Sabah.
Sejarah perjanjian Sulu-Sabah bermula lebih daripada satu abad sebelum 2013.
Dan persoalan pencerobohan 2013 juga perlu dibezakan daripada persoalan siapa yang sebenarnya mempunyai hak terhadap tuntutan undang-undang tersebut.
Kalau semuanya dirangkumkan menjadi satu naratif rasmi, kita berisiko kehilangan persoalan yang lebih besar.
Adakah tragedi Lahad Datu telah menjadi payung naratif yang menyebabkan sejarah yang lebih panjang tidak lagi dibincangkan secara kritikal?
Itulah soalan yang patut ditanya.
Selepas pencerobohan 2013, pembayaran kepada pihak-pihak yang menerima bayaran berkaitan tuntutan Sulu dihentikan.
Beberapa individu yang mendakwa sebagai waris Sultan Sulu kemudiannya mengambil tindakan undang-undang terhadap Malaysia.
Hujah mereka ialah mereka tidak mempunyai kaitan dengan pencerobohan 2013 dan bahawa Malaysia telah melanggar kewajipan pembayaran berdasarkan perjanjian lama.
Kes itu akhirnya membawa kepada pelantikan Gonzalo Stampa sebagai penimbang tara.
Pada 25 Mei 2020, Stampa mengeluarkan Partial Award on Jurisdiction yang memihak kepada pihak yang mendakwa sebagai waris Sulu.
Tetapi di sinilah perkara menjadi semakin luar biasa.
Pelantikan Stampa kemudiannya dibatalkan oleh High Court of Justice of Madrid pada 29 Jun 2021.
Mahkamah tersebut membatalkan pelantikan Stampa serta tindakan prosidingnya dan mengarahkan supaya proses pelantikan dimulakan semula dengan Malaysia dipanggil secara sewajarnya.
Namun Stampa meneruskan prosiding dan kemudiannya memindahkan tempat timbang tara daripada Madrid ke Paris.
Daripada sinilah lahir apa yang dikenali sebagai Final Award Sulu, yang mendakwa Malaysia perlu membayar hampir US$15 bilion.
Tetapi perjalanan undang-undangnya tidak berhenti di situ.
Mahkamah-mahkamah di beberapa negara kemudiannya menolak usaha untuk menguatkuasakan award tersebut.
Pada September 2024, Mahkamah Agung Belanda memutuskan memihak kepada Malaysia.
Pada November 2024, Mahkamah Agung Perancis p**a menolak cabaran pihak yang mendakwa sebagai waris Sulu terhadap keputusan berkaitan Partial Award tersebut.
Pada Februari 2025, High Court of Justice of Madrid sekali lagi menolak usaha untuk membatalkan keputusan mahkamahnya sendiri yang telah membatalkan pelantikan Stampa.
Dan pada Oktober 2025, Mahkamah Agung Sepanyol mengekalkan sabitan terhadap Stampa berhubung penghinaan terhadap mahkamah.
Jadi apabila kita kata:
“Malaysia menang besar dalam kes Sulu,”
memang ada asas untuk mengatakan Malaysia telah memperoleh beberapa kemenangan undang-undang penting dalam pelbagai bidang kuasa.
Tetapi jangan berhenti di situ.
Kerana ada soalan yang lebih besar daripada sekadar siapa menang di mahkamah.
Soalan Sebenar
Apakah sejarah Sabah sebelum Malaysia?
Apa yang berlaku pada 31 Ogos 1963?
Bagaimana Sabah memasuki Malaysia?
Apakah kedudukan Sabah dalam pembentukan Malaysia?
Apa sebenarnya yang dijanjikan melalui MA63?
Apa yang berlaku kepada kuasa-kuasa tersebut selepas 1963?
Dan mengapa begitu banyak naratif mengenai Sabah akhirnya diceritakan melalui perspektif sebuah negara yang hanya wujud selepas 16 September 1963?
Kerana kalau kita hanya menceritakan sejarah dari sudut:
“Malaysia menang kes Sulu,”
kita mungkin menang satu pertarungan undang-undang.
Tetapi kita belum tentu menjawab persoalan sejarah Sabah.
Dan mungkin di situlah pengajaran paling penting.
Satu perkataan dalam perjanjian boleh mencetuskan pertikaian selama beratus tahun.
Tetapi satu sejarah yang tidak diceritakan dengan lengkap juga boleh menghasilkan persepsi yang sama panjangnya.
Jadi jangan hanya tanya:
“Siapa menang kes Sulu?”
Tanya juga:
“Apa sejarah Sabah sebelum Malaysia?”
“Apa yang berlaku pada 31 Ogos 1963?”
“Kenapa Malaysia dibentuk pada 16 September 1963?”
“Apa sebenarnya asas persetujuan Sabah untuk membentuk Malaysia?”
Dan akhirnya:
“Sabah masuk Malaysia sebagai apa?”
Sebab kalau kita benar-benar mahu memahami Malaysia, kita tidak boleh hanya membaca sejarah dari titik 16 September 1963.
Kita mesti melihat apa yang berlaku sebelum, semasa dan selepas pembentukan Malaysia.
Kerana Sabah bukan sekadar satu bab dalam sejarah Malaysia.
Sabah adalah sebahagian daripada sebab Malaysia wujud.
Dan memahami sejarah Sabah bukan bermaksud menentang Malaysia.
Memahami sejarah Sabah bermaksud memahami bagaimana Malaysia sebenarnya dilahirkan.
Dan Kalau Sabah Benar-Benar Sebuah Negara?
Sekarang kita pergi satu langkah lebih jauh.
Kalau kita menggunakan premis bahawa Sabah ialah sebuah negara yang merdeka dan berdaulat, kemudian Sabah memilih untuk menyertai pembentukan Malaysia bersama pihak-pihak lain, maka implikasinya sangat besar.
Parti politik dari Malaya tidak lagi mempunyai kedudukan politik semula jadi di Sabah.
Kenapa?
Sebab dalam sebuah negara berdaulat, kuasa politik berasal daripada rakyat negara tersebut.
Parti luar ialah parti luar.
Ia boleh menjalinkan hubungan.
Ia boleh bekerjasama.
Ia boleh membentuk pakatan.
Tetapi ia tidak mempunyai hak automatik untuk menentukan masa depan politik negara tersebut.
Maka bayangkan implikasinya.
Kalau Sabah dilihat sebagai sebuah negara yang menyertai pembentukan Malaysia atas dasar persetujuan dan hak tertentu, persoalannya bukan lagi:
“Kenapa parti Malaya masuk Sabah?”
Tetapi:
“Atas kapasiti apa parti yang berasal dari Malaya menentukan politik Sabah?”
Dan lebih penting:
“Adakah sistem politik selepas 1963 masih mencerminkan semangat sebuah persekutuan yang dibentuk oleh pihak-pihak yang sepatutnya mempunyai kedudukan yang dihormati?”
Ini bukan bermaksud rakyat Sabah tidak boleh menyertai parti yang berasal dari Malaya.
Itu ialah hak politik dalam sistem Malaysia hari ini.
Tetapi dari sudut prinsip, ia membuka satu persoalan yang sangat besar:
Adakah politik Sabah sepatutnya ditentukan dari Sabah, oleh rakyat Sabah, berdasarkan kepentingan Sabah?
Kalau jawapannya ya, maka kita kembali kepada satu prinsip yang sangat mudah:
Sabah For Sabahans.
Bukan kerana Sabah mahu bermusuh dengan Malaysia.
Tetapi kerana sebuah persekutuan yang sihat sepatutnya menghormati identiti, kuasa dan kepentingan setiap komponennya.
Dan kalau kita benar-benar mahu kembali kepada semangat 1963, mungkin sudah tiba masanya untuk berhenti melihat Sabah sebagai sekadar sebuah negeri yang menunggu arahan daripada pusat.
Sabah bukan sekadar medan untuk parti politik luar bertanding.
Sabah mempunyai rakyatnya sendiri.
Sejarahnya sendiri.
Kepentingannya sendiri.
Dan hak-haknya sendiri.
Maka persoalan akhirnya bukan:
“Parti Malaya atau parti Sabah?”
Persoalan yang lebih besar ialah:
“Siapa yang sepatutnya menentukan masa depan Sabah?”
Jawapannya sepatutnya jelas:
Rakyat Sabah.
