11/04/2025
SA teken kernkragooreenkoms met China
Die ondertekening van ʼn
samewerkingsooreenkoms tussen die SuidAfrikaanse kernkragkorporasie (Necsa) en sy
Chinese eweknie dié week gaan die Trumpadministrasie in die VSA net verder die harnas
in jaag.
Só sê prof. Theo Venter, politieke ontleder van
die Noordwes-Universiteit, wat kommentaar
gelewer het op ʼn sosialemedia-aankondiging
Dinsdag van dr. Kgosientsho Ramokgopa, minister
van energie en elektrisiteit.
Ramokgopa, tans op besoek aan China, het gesê Necsa het ʼn memorandum van
verstandhouding (MvV) onderteken met die staatsbeheerde China National Nuclear
Corporation (CNNC). Hy word op die besoek vergesel van amptenare van sy departement,
Necsa en Eskom.
Die doel van die ooreenkoms is om “onderhandelinge vir wedersyds voordelige samewerking
in die kernbrandstofsiklus, klein modulêre reaktors (SMR’e) en ander ooreengekome gebiede
te bevorder”, het Ramokgopa gesê.
Venter sê Trump en die tegnologiemagnate waarmee hy hom omring, stel baie belang in die
kernkragmark in Afrika en sien Suid-Afrika as die toegangspunt daarvoor.
Daar word bespiegel dat dié kommersiële oorweging onderliggend is aan sy vyandigheid
teenoor Suid-Afrika en dat die streng maatreëls wat hy teen die land ingestel het, daarop
gemik kan wees om toegewings op dié gebied van die Suid-Afrikaanse regering af te dwing.
Volgens Venter sal die Suid-Afrikaanse regering met sy ideologiese ingesteldheid hom egter
veel eerder na China wend as om voor Trump te kruip.
Die Amerikaners stel veral belang in die lewering van SMR’e en die brandstof daarvoor.
Tot dusver is China en Rusland die enigste lande wat reeds sulke reaktors in bedryf het,
hoewel verskeie Amerikaanse maatskappye met regeringsteun ver gevorderd is met SMRontwikkeling.
Ramokgopa het verlede jaar self die Amerikaanse maatskappy X-energy besoek, waar hy ʼn
span Suid-Afrikaanse wetenskaplikes ontmoet het wat aan SMR-tegnologie werk.
Hy het tydens die 60-jarige herdenking van Necsa se Safari 1-navorsingsreaktor by Pelindaba
buite Pretoria verklaar: “Geopolitieke gevegte word op die energiefront beslis. Suid-Afrika
moet slim wees oor hoe ons onsself posisioneer.”
Hy het benadruk dat die voorgestelde lewensverlenging van Safari 1 en die ontwikkeling van ʼn
nuwe veeldoelige reaktor (MPR) wat beplan word, sentraal staan in dié posisionering.
As die land die vervaardiging van kernbrandstof hervat, “sal die supermagte mekaar haat,
maar hulle sal gek wees oor ons”, het hy gesê.
Die regering het reeds R1,2 miljard vir die
MPR geoormerk, maar Ramokgopa het
beklemtoon dat dit nie naastenby genoeg is
nie. Necsa sal ʼn vennoot moet vind wat
kapitaal en innovasie bring, terwyl die staat
eienaarskap behou.
Die minister se besoek aan China is luidens ʼn
verklaring van sy departement daarop gemik
om kragverskafng in Suid-Afrika te verbeter teen
die agtergrond van ʼn jare lange tekort aan
opwekkingsvermoë en om die oorgang na ʼn meer
betroubare en volhoubare kragstelsel te bevorder.
Die besoek dek verskeie fokusgebiede: gevorderde skoon steenkooltegnologie, intelligente
mikronetwerke, hernubare energie-integrasie, bilaterale vennootskappe en
kernbrandstofsiklus-tegnologie.
“Hierdie besoek is nie bloot tegnies van aard nie, maar ʼn strategiese stap om ons soewereine
energiediplomasie te vestig,” het Ramokgopa gesê.
Dave Nicholls, voorsitter van Necsa, het beklemtoon dat die MvV nie bindend is nie en geen
eksklusiwiteit aan China gee nie. “Dit beteken net ons kan nou met hulle saamwerk, maar dit is
nie ʼn kommersiële ooreenkoms nie,” sê hy.
Necsa het in November ook MvV’s met ASP Isotopes (genoteer op Nasdaq) en die Korea
Electric Power Corporation (Kepco) van Suid-Korea gesluit.
Die MvV fokus volgens ʼn verklaring op sy webblad op die ontwikkeling van gevorderde
kernbrandstowwe soos HALEU vir SMR’e.
Korea News Plus, ʼn onafhanklike Suid-Koreaanse sakepublikasie, het toe berig dat die
ondertekening ʼn “kritieke stap is vir Kepco, want Suid-Afrika, die enigste land met
kernkragvermoë in Afrika, moet dringend sy kernkragstasies uitbrei”.
Die publikasie het ook berig Kepco is gretig om aan Suid-Afrika se nuwe kernbouprogram deel
te neem, maar die mededinging gaan na verwagting sterk wees.
Venter wys daarop dat enige kernkragvennootskap ʼn langtermynverhouding is. Daar is tans
ernstige twyfel oor die VSA se betroubaarheid in as langtermynvennoot. China, daarenteen,
“dink in dekades”, sê hy.
Suid-Afrika se hernieude belangstelling in kernkrag is deel van die wêreldwye kern-herlewing
danksy die klassikasie daarvan as ʼn skoon tegnologie in die stryd teen koolstofvrystellings.