19/07/2020
قربانی کردن در عید قربان واجب است یا مستحب ؟
الحمدلله،
اُضحیه و ضحیه یا قربانی اسم است برای شتر و گاو و گوسفندیکه درروزعید قربان یا ایام التشریق روزهای سهگانه بعد از دهم ذیالحجه برای تقرب بخداوند ذبح میگردد. مشروعیت قربانی کردن با کتاب و سنت اثبات شده است.
اول) قرآن:
« فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ » کوثر 2. یعنی: پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن.
« قُلْ إِنَّ صَلاَتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ * لاَ شَرِیکَ لَهُ وَبِذَلِکَ أُمِرْتُ وَأَنَاْ أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ ».انعام 162. یعنی: بگو در حقیقت نماز من و قربانی من و زندگی و مرگ من برای الله پروردگار جهانیان است. [که] او را شریکی نیست و بر این [کار] دستور یافتهام و من نخستین مسلمانم.
« وَلِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَکًا لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَی مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِیمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ».حج 34. یعنی برای هر امتی قربانی کردن نهادیم تا بدان سبب که الله از، چارپایان روزیشان داده است ، نام او را بر زبان رانند پس الله ی شما الله ی یکتاست ، در برابر او تسلیم شوید و تواضع کنندگان را بشارت ده .
و این آیه ی اخیر دلالت بر مشروعیت قربانی برای تقرب الی الله و در هر ملت و برای کل امت دارد.و این برهانی است بر اینکه قربانی عبادتی است برای تمامی زمانها.
دوم) سنت:مشروعیت قربانی بوسیله قول و فعل و تقریر پیامبر صلی الله علیه وسلم ثابت شده است و هرسه مورد مذکور را می توان در حدیث زیر استنباط نمود:
به دلیل حدیث براء بن عازب(رضی الله عنه) که گفت : (ضحی خال لی یقال له أبوبردة قبل الصلاة فقال له رسول الله صلی الله علیه وسلم شائک شاة لحم، فقال : یا رسول الله، إن عندی داجنا جذعة من المعز، قال : اذبحها، ولاتصلح لغیرک، ثم قال : من ذبح قبل الصلاة فإنما یذبح لنفسه، و من ذبح بعد الصلاة فقد تم نسکه و أصاب سنة المسلمین) (متفق علیه : بخاری (5556/12/10)، مسلم (1961/1552/3). یعنی: «داییام ابوبرده قبل از نماز (عید) قربانی کرد، پیامبر صلی الله علیه وسلم به او فرمود : گوسفندت برای خوردن گوشت است، (جای قربانی را نمیگیرد) ابوبرده گفت : ای رسول الله! بزغالهای دارم (که عمرش یک سال یا کمتر از آن است و در خانه به او علف داده میشود). پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود : آنرا ذبح کن و این کار برای غیر از تو جایز نیست. سپس فرمود : کسی که قبل از نماز (عید) ذبح کند برای خودش ذبح کرده و کسی که بعد از نماز، ذبح کند قربانیاش را به طور کامل انجام داده و از سنت و روش مسلمانان پیروی کرده است».
و نیز : از جندب بن سفیان بجلی روایت است : روز عید قربان پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود را دیدم که فرمود : (من ذبح قبل أن یصلی فلیعد مکانها أخری، و من لم یذبح فلیذبح)( متفق علیه : بخاری (5562/20/10)، مسلم (1960/1551/3). یعنی: «هرکس قبل از نماز (عید)، قربانی کند باید (بعد از نماز) حیوان دیگر را به جای آن قربانی نماید، و هر کس قربانی نکرده، قربانی کند».
آیا قربانی کردن واجب است یا سنت؟
در این مورد بین علما اختلاف نظر است،
اول) واجب است.و این رای امام اوزاعی و لیث و ابوحنیفه است. و همچنین یکی از دو روایت منسوب به امام احمد و مالک است که ابن تیمیه می گوید: این رای ،ظاهر مذهب مالک است.(فقه السنة ابن عثیمین).و شیخ الاسلام نیز این رای را صحیح می داند.
دلایل این قول، استناد به آیه ی : « فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ » کوثر 2. یعنی: پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن.
و گفته اند که اصل در امر وجوب است و چون آیه امر به قربانی می کند پس واجب است.
و نیز به به دلیل فرموده پیامبرصلی الله علیه وسلم : (من کان له سعة و لم یضح فلا یقربن مصلانا)( حسن : [صحیح ابن ماجه. 2532]. یعنی: «هر کس توانایی (مال) دارد و قربانی نکند به مصلای ما نزدیک نشود».
و گفته اند: «وجه استدلال از این حدیث آن است که چون پیامبر صلی الله علیه وسلم توانمندی را که قربانی نکند، از نزدیک شدن به مصلی نهی کرده، این امر دلالت بر آن دارد که شخص، واجبی را ترک کرده که اگر بوسیله نماز هم به الله تقرب بجوید، به خاطر ترک آن، نفعی برای او ندارد.
و نیز بدلیل: از مخفف بن سلیم روایت است : در عرفه نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم ایستاده بودیم، فرمود : (یا أیها الناس إن علی کل أهل بیت فی کل عام أضحیة و عتیرة) «ای مردم بر هرخانوادهای در هر سال قربانی و عتیره واجب است» آیا میدانید عتیره چیست؟ عتیره همان چیزی است که مردم به آن رجبیه گویند.( حسن : [صحیح ابن ماجه 2533]) رجبیه حیوانی بود که در ده روز اول رجب قربانی میکردند.
و نیز بدلیل : از جندب بن سفیان بجلی روایت است : روز عید قربان پیامبر صلی الله علیه وسلم را دیدم که فرمود : (من ذبح قبل أن یصلی فلیعد مکانها أخری، و من لم یذبح فلیذبح)( متفق علیه : بخاری (5562/20/10)، مسلم (1960/1551/3). یعنی: «هرکس قبل از نماز (عید)، قربانی کند باید (بعد از نماز) حیوان دیگر را به جای آن قربانی نماید، و هر کس قربانی نکرده، قربانی کند».
ظاهر این حدیث بر وجوب قربانی دلالت میکند، بویژه اینکه به اعاده آن امر شده است»( السیل الجرار (75، 74/4) با تصرف).
دوم) سنت موکده است. و این قول جمهور علما است از جمله علمای شافعیه و مذهب احمد و مالک است و البته اکثر آنها ترک آن (قربانی نکردن) بر کسیکه توانایی قربانی کردن را دارد مکروه دانسته اند.( جواهر الاکیل شرح مختصر الخلیل).
کسانیکه بر این رای هستند برای ادعای خود به موارد فوق که قائلین به وجوب ارائه داده اند،پاسخ داده اند:
در مورد آیه 2 کوثر گفته اند که نحر در آیه به معنای قربانی نیست بلکه منظور آنست که هنگام نماز دستان را بالای نحر بگیریم که این استدلال هر چند ضعیف است ولی احتمال استدلال قائلین به وجوب را منع می کند.( فقه السنه ابن عثیمین).
و نیز اگر به معنی قربانی باشد دلیل بر وجوب نیست بلکه بدین معناست که نحر فقط باید برای الله باشد.
و بعضی از احادیث فوق از جمله حدیث مخفف را تضعیف کرده اند.و بقیه را تاویل نموده بصورتیکه حالت وجوب را از آن برداشت نکرده اند.البته خود نیز دلایلی دارند که قربانی سنت موکده استو گفته اند که قربانیکردن سنت موکدهای استکه پیامبر صلی الله علیه و سلم روی انجام آن تاکید داشته و آن را ترک نکردهاند، برایکسیکه برآن قدرت داشته باشد ترک آن مکروه است. چون بخاری و مسلم بروایت انس آوردهاند که پیامبر صلی الله علیه و سلم دو قوچ سیاه و سفید شاخدار را با دست خود سر برید و قربانی کرد و بسم الله و الله اکبر گفت.
مسلم بروایت ام سلمه آورده استکه پیامبر صلی الله علیه و سلم گفت:" إذا رأیتم هلال ذی الحجة وأراد أحدکم أن یضحی فلیمسک عن شعره وأظفاره [هرگاه هلال ماه ذیالحجه را مشاهدهکردید و یکی از شما خواست قربانیکند پس از موی و ناخنگرفتن خودداریکند تا بعد از انجام قربانی]". اینکه فرمود هرکس خواستکه قربانیکند دلیل برآنستکه قربانی سنت است نه واجب والا میگفت باید قربانیکنید و... از ابوبکر و عمر روایت شده استکه آنان بجای خانواده خود قربانی نمیکردند و برایشان حیوان سرنمیبریدند مبادا مردم گمان کنند که قربانی کردن واجب ا ست.(مسلم 1977)
ابن حزم گفته: بطور صحیح از هیچ یک از اصحاب روایت نشده استکه قربانیکردن واجب باشد و ابوحنیفه میگوید بر ثروتمندان وکسانیکه قدرت آن را دارند ودر سفرنیستند ودارائیشان بحد نصاب میرسد واجب است، چون پیامبر(صلی الله علیه وسلم)گفت:کسیکه قدرت دارد و توان مالی دارد وقربانی نمیکند به مصلای عید مانزدیک نشود. احمدوابن ماجه آن را روایتکرده و حاکم آن را صحیح دانسته و امامان ترجیح دادهاند که موقوف است. ( فقه السنه سید سابق)
راجح اینست که اگر حکم به وجوب قربانی ندهیم حداقل آن اینست که بر کسانیکه توانایی دارند که قربانی کنند واجب است. والله اعلم
فضیلت قربانی:
ترمذی از عایشه روایتکرده استکه پیامبر صلی الله علیه و سلم گفت:" ما عمل آدمی من عمل یوم النحر أحب إلی الله من إهراق الدم إنها لتأتی یوم القیامة بقرونها وأشعارها وأظللافها، وإن الدم لیقع من الله بمکان قبل أن یقع علی الارض، فطیبوا بها نفسا [ الله تعالی خون ریختن قربانی انسان را در روز عید قربان از هر عمل دیگرش دوستتر دارد الله متعال در روز قیامت حیوان قربانی را برایش زنده میکند با شاخههایش و مویهایش و سمهایش، ثوابش را به وی میدهد حتی برای شاخ و موی و سم نیزپاداش میدهد -خون قربانی پیش از آنکه روی زمین نپخته شود در محضر الله متعال منزلت و مقام پذیرش مییابد پس با طیب خاطرآن را انجام دهید و قلباً بدان شاد باشید]".
چه حیوانی برای قربانیکردن درست است؟
قربانی تنها ازسه حیوان شتر وگاو وگوسفند درست و جایزاست و از غیر این سه حیوان کفایت نمیکند الله متعال میفرماید: " لیذکروا اسم الله علی ما رزقهم من بهیمة الانعام حج 34 [«ما برای هر ملتی قربانی را مقدر کردیم تا به نام الله چهارپایانی را ذبح کنند که الله بدیشان عطا نموده است»....]".
گوسفندی که شش ماه و بزیکه یک سال و گاو و گوسالهای که دو سال و شتری که پنج سال داشته باشد، خواه مذکر یا مونث برای قربانی کفایت میکنند.
1- احمد و ترمذی از ابوهریره روایتکردهاند کهگفت: از پیامبر صلی الله علیه و سلم شنیدم که میگفت:" نعمت الاضحیة الجذع من الضأن [چه نیکو قربانی است،گوسفندیکه بنزد حنفیه شش ماه و بنزد شافعیه یک سالکامل داشته باشد]".
2-عقبه بن عامرگوید: گفتم یا رسول الله گوسفندی (جذعی) به من رسیده است گفت: آن را قربانیکن. بروایت بخاری و مسلم.
3- بروایت مسلم از جابر آمده استکه پیامبر صلی الله علیه و سلم گفت:" لا تذبحوا إلا مسنة، فإن تعسر علیکم فاذبحوا جدعة من الضأن [برای قربانی ذبح مکنید و سر مبرید مگر “مسنه“ را و اگر پیداکردن آن برایتان دشوار بود “جذعه“ گوسفند را قربانیکنید]".
“مسنه” یعنی بزرگ سال از شتر که پنج سال داشته باشد و از گاو گوساله که دو سال داشته باشد و از بزکه یک سال و ازگوسفندکه بنا به اختلاف پیشوایان فقهی شش ماه تا یک سال داشته باشد. “مسنه“ را "ثنیه“ نیز میگویند.
حیواناتی که برای قربانی درست نیستند:
یکی از شرایط حیوان قربانی، خالی بودن آن از عیب است، پس قربانیکردن حیوانیکه دارای عیب ظاهری باشد،که موجب لاغر شدنشگردد، نه عیب کوچک، جایز نیست مانند عیوب زیر:
1- حیوان بیماری که بیماریش آشکار باشد.
2- حیوان کوری که کوریش آشکار باشد.
3- حیوان لنگکه لنگی آن آشکار باشد.
4-حیوانیکه از شدت لاغری مغزش آسیب دیده باشد و دیگر چاق نشود.
که پیامبر صلی الله علیه و سلم در حدیث زیر بهر چهار عیب آشکارا اشاره کرده است:" أربعة لا تجزئ فی الاضاحی: العوراء البین عورها والمریضة البین مرضها والعرجاء البین ظلعها والعجفاء التی لا تنقی [چهار حیوان برای قربانیکفایت نمیکنند: حیوانیکه کوریش و بیماریش و لنگیش و شدت لاغریش که مغزش آسیب دیده و چاق نمیشود آشکار باشد ]’’.
ترمذی آن را روایتکرده وگفته صحیح است.
5-حیوانی که گوشش بریده شده یا شاخش شکسته باشد. و حیواناتیکه دارای عیوب زیر هستند همین حکم را دارند: حیوانیکه دندانهای بزرگ او افتاده باشد از ریشه وحیوانیکه پوسته شاخش شکسته و حیوانیکه چشمش نمیبیند و حیوانی کهگیج باشد و دور خود بگردد و نچرد و حیوان گر که گری آن فراوان باشد. و حیوان گنگ و بیدم و آبستن و حیوانی بدون گوش آفریده شده یا نیمهگوشش رفته باشد یا نشیمنگاهش “دوالیه”اش رفته باشد. اشکالی ندارد ولی اصح اقوال شافعیه اینست که حیوان که دوالیهاش و پستانش و دمش بریده شده باشد چون یک قسمت خوردنی را از دست داده است کفایت نمیکند. امام شافعی گفته است درباره دندانها چیزی از پیامبر صلی الله علیه و سلم در خاطر نداریمکه روایت شده باشد.
وقت ذبح و سر بریدن قربانی :
شرط قربانی آنستکه بعد از طلوع خورشید روز عید قربان روزدهم ذیالحجه باشد و باندازه اینکه بتوان نماز عید را خواند از طلوع آفتاب گذشته باشد و بعد از گذشت این مقدار وقت از طلوع خورشید روز عید، در هر ساعت از ساعات سه روزه ایام عید یعنی ایام التشریق، چه درشب وچه در روز قربانی صحیح است و با پایانگرفتن این سه روز وقت قربانی تمام میشود.
براء بن عازب گویدکه پیامبر صلی الله علیه و سلم گفت: اولین چیزیکه در روز عید بدان شروع میکنیم اینستکه اول نماز بخوانیم سپس برگردیم و قربانیکنیم و هرکس چنین عملکند سنت ما را دریافته است و هرکس پیش از این وقت ذبح کند او قربانی نکرده است بلکه حیوانی را برای خانواده خود سر بریده است و قربانی نکرده است. ابوبرده گفت: پیامبر صلی الله علیه و سلم روز عید برایمان خطبه ایراد کرد و گفت: “هرکس چون ما نماز بخواند و به قبله ما روی آورد و چون ما قربانیکند و عبادتش برابرعبادت ما باشد حیوان قربانی را سر نبرد تا اینکه نماز عقد اقامه میشود“. و شیخین از پیامبر صلی الله علیه و سلم روایت کردهاند: که هرکس پیش از وقت نماز عید قربانی، کند او برای خانواده خود حیوان سر بریده است، و هرکس بعد از نماز عید، و خطبههای عید قربانیکند قربانی اوکامل است و سنت مسلمین را بجای آورده است.
مشارکت در قربانی جایز است :
هرگاه قربانی شتر وگاو باشد مشارکت در آن برای دیگران جایز استکه گاو یا شتربرای هفت نفر کفایت میکند اگرقصد قربانیکردن داشته باشد، یا قصد تقرب به الله داشته باشد.
از جابر نقل شده کهگفت: ما در حدیبیه همراه پیامبر صلی الله علیه و سلم بودیم و شتر و گاو را برای هفت نفر قربانی میکردیم“. بروایت مسلم و ابوذر و ترمذی.
تقسیم و توزیع گوشت قربانی :
سنت استکه قربانیکننده خود ازگوشت قربانی خود بخورد و بخویشاوندان نیزهدیهکند و بر فقیران صدقه نماید، پیامبر صلی الله علیه و سلم گفت:" کلوا وأطعموا وادخروا [خود از آن بخورید و بدیگران بدهید و ازآن ذخیرهکنید]’’. علماءگفتهاند بهتر آنستکه خود یک سوم را بخورد و یک سوم را صدقه بدهد ویک سوم را ذخیرهکند ونقل آن بجای دیگرحتی به شهردیگر هم جایزاست و فروشگوشت قربانی و پوستش برای صاحبش جایز نیست و نباید چیزی از گوشت قربانی بعنون مزد و پاداش به قصاب داده شود و او میتواند برابر عملش برایش مزد قراردهد یا با عمل خود آن را برابری کند. قربانیکننده فقط میتواند پوست قربانی را صدقهکند و خود نیز از آن بهره ببرد وبقول ابوحنیفه فروختن پوستش و صدقه دادن بهای آن یا به وسیله بهای پوستش چیزی بخرد و در خانهاش از آن سود ببرد جایز است.
