19/09/2025
👉Prishet Ura e Turpit në Lezhë, a.k.a Ura e Cenit
Ekziston një parim elementar në urbanistikë, i cili thotë se hapësira publike duhet ta ndihmojë qytetarin të çlirohet nga konfliktet e tij të brendshme psikike.
Me pak fjalë, arkitektura urbane, përpara se të jetë infrastrukturë apo estetikë, është psikologji.
Shembull: një trotuar i ulët e bën kalimtarin të ndihet i pasigurt, i frikesuar, sikur nga momenti në moment mund ta marrë një makinë përpara.
Një trotuar i ngushtë e bën kalimtarin të ndihet inferior ndaj makinave. Sepse urbanistika e sotme vuan nga një armik i madh: makinat.
Njeriu, kalimtari, nuk është më kriteri kryesor; sot kemi “makinën-mbret”, atë që sundon dhe dominon. Ose siç e thotë mjeshtërisht poeti i madh lezhjan Ndoc Gjetja, në një kryepoezi të tij, “Shën Vetura”: ne e kemi divinizuar makinën, e kemi bërë Perëndi, altar, pranë të cilit njeriu ndihet inferior dhe falet. Kjo prishje e ekuilibrit shfaqet dhe reflektohet shëmtuar në arkitekturën urbane.
Një trotuar i ngushtë dhe i ulët e bën kalimtarin të ndihet i frikësuar dhe inferior – dy emocione që nuk kanë asgjë dinjitoze në to.
Por Ura e Cenit i tejkalonte këto, sepse shtonte edhe një dimension tjetër: turpin.
Me formën e saj të rrënuar, sikur të ishte kurrizi i ekspozuar padashje i një përbindëshi te nëndheshëm, ajo i jepte kalimtarit ndjesinë e një mikro-krize ekzistenciale. Qytetari, i detyruar të kalonte mbi të, shpesh e mallkonte fatin që e detyronte te shkelte asajt, duke e përjetuar si një dënim, një goditje nga jeta qe gjendet mbi ate ure.
Madje, Ura e Cenit mund të ishte përdorur fare mirë edhe si pikë për shlyerje dënimesh: dikush mund të detyrohej të bënte dhjetë herë vajtje-ardhje mbi të për të plotësuar dozën e turpit të nevojshëm për të shpaguar një faj apo gabim.
Prandaj, punimet për ndryshimin e Urës së Cenit nuk janë thjesht çështje infrastrukture apo qarkullimi; në thelb janë çështje dinjiteti.
Kushdo që i ka prirë këtij projekti, në fakt, i ka dhënë përparësi dinjitetit të qytetarëve të vet, mbi gjithçka tjetër.
Tani, një lexues i vëmendshëm mund të pyesë: pse u zgjatëm kaq shumë, kur mjaftonte të thoshim: “Bashkia po kryen punime. Bashkia po rregullon Urën e Cenit. Pikë!”
Me të drejtë. Por ta raportosh këtë lajm thjesht si një renditje faktesh të ftohta, pa aspak figuracion letrar, do të ishte fyerje ndaj identitetit të qytetit.
Sepse, edhe në gjuhën e folur, ashtu si ne urbanistike, ekziston hapësira për ta lartësuar dinjitetin e lexuesit.
