01/06/2026
Tiranë – Nëna e Andit, një djalë 10-vjeçar nga Durrësi, mban në çantë një ampulë me hidrokortizon kudo që shkon. I biri i saj vuan nga hiperplazia kongjenitale e gjëndrave mbiveshkore, një sëmundje e rrallë që e lë trupin pa hormonin jetësor të stresit. Pa atë injeksion ditor, një ethe e thjeshtë mund ta çojë në shok dhe më pas në vdekje. Andi është një nga mijëra shqiptarët që prej vitesh luftojnë me burokracinë dhe mungesat e barnave për të siguruar atë që për ta nuk është shërim, por mbijetesë. Pikërisht kjo nënë lexoi javën e kaluar lajmin për një nismë të re ligjore që premton trajtim hormonal falas në spitalet shtetërore dhe në fillim ndjeu lehtësim. Më pas, kur kuptoi se i njëjti projektligj mund të mbulonte me fondet e taksave edhe ndryshimin e seksit për personat që nuk kanë asnjë sëmundje organike, lehtësimi i la vendin zemërimit dhe një pyetjeje therëse: “Pse fëmija im të rrezikojë jetën për një ilaç, ndërsa dikush tjetër ta marrë falas për të ndryshuar trupin e shëndetshëm?”
Ky shqetësim i një nëne shqiptare është bërë brenda pak ditësh zemra e një debati kombëtar. Në Tiranë, në korridoret e Ministrisë së Shëndetësisë, por edhe në studio televizive e takime komunitare, të gjithë pyesin: çfarë do të paguajë realisht shteti me paratë tona? Për t’iu përgjigjur kësaj, duhet të kuptojmë më parë se për cilat sëmundje terapia hormonale është e njëjta gjë me frymëmarrjen dhe për cilat raste ajo është thjesht një zgjedhje individuale që nuk ka vend në buxhetin e rrënuar të shëndetësisë publike.
Endokrinologët me përvojë në Shqipëri tregojnë se ka të paktën tetë grupe sëmundjesh ku trupi ose nuk prodhon dot hormonet e nevojshme, ose i prodhon në mënyrë kaotike dhe pa ndërhyrjen e mjekut jeta e pacientit shuhet ose dëmtohet rëndë. E para është diabeti i tipit 1, ku pankreasi nuk prodhon insulinë dhe pacienti vdes brenda pak ditësh pa injeksionet e përditshme. E dyta, hipotiroidizmi i rëndë dhe pasojat e heqjes së gjëndrës tiroide për shkak të kancerit, ku mungesa e tiroksinës çon në koma dhe dëmtime të pakthyeshme të trurit. Sëmundja e Addison-it, ose insufiçenca mbiveshkore, është e treta: këtu mungesa e kortizolit e bën trupin të paaftë të përballojë çdo lloj stresi, qoftë edhe një infeksion i lehtë, duke shkaktuar kriza vdekjeprurëse. Fëmijët me mungesë të hormonit të rritjes, të katërtit në këtë listë, pa injeksionet ditore mbeten shumë të shkurtër dhe zhvillojnë probleme metabolike që i ndjekin gjithë jetën. Më pas vijnë format e rënda të hipogonadizmit, te të cilat organizmi nuk arrin të hyjë kurrë në pubertet – sindromat si Klinefelter te djemtë apo dështimi primar ovarian te vajzat, ku zëvendësimi i testosteronit ose estrogjenit nuk është kozmetikë, por ndërtimi i kockave dhe i trurit. Menopauza e parakohshme te gratë nën të dyzetat, e cila pa estrogjen i dënon me osteoporozë dhe rrezik të lartë kardiak, përbën të shtatin rast. Dhe së fundi, sëmundjet kongjenitale si hiperplazia mbiveshkore, sëmundja e Andit të vogël, ku mungesa e kortizolit dhe çrregullimi i kripërave të gjakut mund të vrasin një foshnjë brenda javës së parë të jetës. Të gjitha këto kanë një emërues të përbashkët: nuk janë zgjedhje, janë defekte biologjike që nëse nuk trajtohen, shkatërrojnë jetën. Pikërisht për këto, shteti ka për detyrë të hapë çantën dhe të paguajë çdo lek, sepse çmimi i mosveprimit është vdekja ose invaliditeti i qytetarit.
Problemi lind kur ligjvënësit, në përpjekje për t’u dukur modernë, fusin në të njëjtën varkë edhe personat që nuk vuajnë nga asnjë prej këtyre patologjive. Bëhet fjalë për të rritur që lindin me trup biologjikisht të shëndetshëm – me gjëndra që funksionojnë në mënyrë perfekte – por që ndiejnë se identiteti i tyre gjinor nuk përputhet me seksin. Për ta, terapia hormonale do të thotë t’i j*pësh testosteron një gruaje të shëndoshë që ajo të zhvillojë mjekër e zë të ashpër, ose t’i j*pësh estrogjen e bllokues të testosteronit një burri të shëndoshë që ai të zhvillojë gjinj. Këtu nuk po mbushim një mungesë fiziologjike, por po transformojmë qëllimisht një organizëm që funksionon. Nuk është fjala për të mohuar vuajtjen psikologjike që shoqëron disforinë gjinore; ata persona meritojnë këshillim, psikoterapi dhe respekt të plotë. Por një gjë është mbështetja sociale dhe tjetër gjë është që buxheti i shëndetësisë, i cili sot nuk mbulon siç duhet as insulinën për fëmijët me diabet, të marrë përsipër një trajtim të gjatë, të kushtueshëm dhe të pakthyeshëm për diçka që mbetet në thelb një zgjedhje personale e jetës.
Nëse qeveria vendos të financojë ndryshimin e seksit me paratë e taksapaguesve, duhet t’i përgjigjet sinqerisht disa pyetjeve. Sa kushton kjo për një sistem ku pacientët me kancer tiroide detyrohen të blejnë vetë levotiroksinën që u mban trurin në funksion? Sa kushton kjo kur të moshuarit me osteoporozë të rëndë presin me muaj për një vizitë endokrinologjike? Dhe, mbi të gjitha, cili është mandati moral i shtetit për të përdorur kontributet e një punëtori shqiptar për të ndryshuar trupin e një personi të shëndetshëm, ndërsa fëmijët si Andi dridhen në çdo grip se mos spitalit i mbaron ampula e hidrokortizonit?
Mjekët e vijës së parë e thonë troç: nuk është çështje diskriminimi, por e thjeshtë e prioriteteve shëndetësore. Një endokrinolog me 30 vjet përvojë në spitalin publik shpjegon se ai çdo ditë sheh gra me sindromën e Turner-it që s’kanë marrë kurrë estrogjenin e nevojshëm dhe tani kanë kocka qelqi, ose burra të rinj me hipogonadizëm që nuk kanë zhvilluar kurrë muskuj e kocka normale sepse askush nuk ua dha testosteronin kur ishte koha. “Këta janë pacientët e mi,” thotë ai. “Unë nuk kam asnjë kompetencë mjekësore t’u j*p hormone seksuale njerëzve të shëndetshëm për të ndryshuar pamjen, sepse ata nuk kanë asnjë sëmundje. Dhe sigurisht që nuk kam asnjë justifikim t’ua marr buxhetin të sëmurëve të mi për t’ua kaluar atyre.”
Në analizë të fundit, ky debat nuk ka të bëjë me ndalimin e diçkaje, por me vendosjen e një kufiri të shëndoshë. Kushdo që dëshiron t’i nënshtrohet një ndryshimi gjinor, në një shoqëri të lirë, është i lirë ta bëjë me shpenzimet e veta, në klinika private, pas një vlerësimi të kujdesshëm psikologjik. Por shteti shqiptar, që mezi përballon kurimin e diabetit dhe të sëmundjeve të tiroides, nuk mund ta kthejë këtë zgjedhje vetjake në një detyrim financiar për të gjithë. Ligji i ri, nëse do të miratohet, duhet ta shkruajë bardhë e zi: financim të plotë për tetë sëmundjet e sipërpërmendura dhe për çdo gjendje tjetër ku një mangësi hormonale e matshme rrezikon jetën, dhe zero lekë për transformimet trupore që nuk trajtojnë asnjë patologji.
Nëna e Andit e mbyll bisedën me një fjali që duhet të jehonte në çdo zyrë ministrore: “Unë nuk jam kundër askujt, por fëmija im ka nevojë për hormonet që të jetojë. Kush ka trup të shëndoshë dhe do ta ndryshojë, le ta paguajë vetë. Taksat tona të shkojnë atje ku rrezikohet jeta, jo atje ku ndryshon pamja.” E thënë thjesht dhe thellësisht njerëzisht, ky është i gjithë parimi që duhet të udhëheqë politikat shëndetësore në Shqipëri.
