30/12/2025
🟥Կաթողիկոսը հետքայլի տեղ չունի: Որեւէ նահանջ, ընկրկում, զիջում՝ կնշանակի ծառայել թշնшմու հաշիվներին
📌 ԳԱԼԱ-ի զրուցակիցն է սփյուռքահայ մտավորական, հրապարակախոս Սարգիս Մահսէրէճեանը...
-Պարոն Մահսէրէճեան, Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը շարունակում է գրոհը Հայ առաքելական եկեղեցու վրա: Օրեր առաջ եպիսկոպոսների մի խումբ Մայր աթոռում էր՝ պահանջելու Կաթողիկոսի հրաժարականը: Կատարվող պրոցեսները ի՞նչ վտանգներով են հղի:
- Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ դէմ գրոհները իշխանական խմբակին կողմէ կը ներկայանան մոլորեցնող բովանդակութեամբ: Խնդրոյ առարկայ կը դարձնեն Կաթողիկոսի կամ մէկ քանի եպիսկոպոսի, եկեղեցւոյ ծառայողներու մասին այս կամ այն տեղեկութիւնը: Ըստ էութեան, այդ տեղեկութեանց ու ընկերացող մեկնաբանութիւններուն՝ «սեւացրէք»ի արշաւը այդքան ալ կարեւոր չէ, այլ պէտք է տեսնել – եւ շատեր կը տեսնեն – հարցին էութի՛ւնը:
Վիճակը ըստ բաւականին կը բացատրուի, եթէ պահ մը մէկդի ձգենք ԱՆՀԱՏՆԵՐՈՒ դէմ արշաւները եւ ուղղակի դնենք հետեւեալ հարցումները.- Ինչո՞ւ կ'ըլլան այս արշաւները (չմոռնանք, որ սա վերջին ամիսներու երեւոյթ չէ, այլ սկիզբ առաւ այս կործանարար խմբակին իշխանութեան գալէն կարճ ատեն ետք), ո՞վ կը կանգնի անոնց ետին, որո՞ւն տուրք տալու համար են այս բոլորը:
Բացայայտ է – եւ սա միայն իմ կարծիքս չէ -, որ Եկեղեցւոյ դէմ արշաւը ջուր կը խմէ մէկ աղբիւրէ, այսինքն այն հանգամանքէն, որ Եկեղեցին ու անոր ղեկավարները – որոնցմէ դժբախտաբար իրենք զիրենք դուրս կը նետեն իշխանաւորներու կամակատար դարձած փոքրաթիւ խմբակի մը անդամները – տէր կը կանգնին իրենց պատմական դերին ու առաքելութեան, այսինքն՝ կը կանգնին մեր հայրենիքին, ժողովուրդին ու ազգին իրաւունքներուն, պատրաստ չեն ենթարկուելու արտաքին, մասնաւորաբար մեր թշնամիներուն հրահանգներուն, պահանջներուն, նախապայմաններուն: Պատմութիւնը հսկայական շտեմարան մըն է այս առաքելութեւն փաստերուն: Այսինքն, հայրենապաշտպան ամբողջ համակարգ մըն է թիրախը. բնականաբար կան այլ թիրախներ ալ, ինչպէս՝ խորհրդարանական եւ արտախորհրդարանական ուժերը, կուսակցութիւնները եւ խմբաւորումները, բայց եկէ՛ք, չտարածուինք բոլորին վրայ, այլ Եկեղեցին ի մտի ունենանք իբրեւ այդ բոլորին մէկ մարմնաւորումը:
Վերի յաջորդ հարցումներուն պատասխաններն ալ բացայայտ են, վէճ չեն վերցներ: Ազրպէյճանի քաղաքական ու կրօնական առաջնորդները քանի՜-քանի անգամ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱՒ յայտարարած են, որ Եկեղեցին կը տեսնեն խոչընդոտ՝ իրենց ծրագիրներուն իրականացման դիմաց: Սուտ եւ մոլորեցնող են իշխանական խումբին այն հաւաստիքները, թէ թշնամին նախապայմաններ չունի, թէ՝ իրենց այս կամ այն քայլը (ինչպէս նոր Սահմանադրութիւն ունենալու ծրագիրը) ներքին պահանջ է: Նոյնքան սուտ են եւ մոլորեցնող՝ Երեւանի ու Պաքուի – նաեւ Թուրքիոյ – իշխանութիւններուն այն քարոզները, իբրեւ թէ խաղաղութիւն պիտի հաստատուի եւ պէտք է խաղաղութեան ընդդիմացողները հեռացնել ասպարէզէն: Նախ ո՞վ է այն ապուշը, որ խաղաղութիւն չի զանկար: Յետոյ, ո՞վ է խաղաղութիւն հաստատողը, եւ փոխան ինչի՞: Աղաղակող օրինակը՝ նոյնինքն Արցախն է. հիմա հոն «խաղաղութիւն կը տիրէ», սակայն ոեւէ մէկը կասկած ունի՞, թէ ի՛նչ ծանր գին վճարեցինք շինծու խաղաղութեան համար: Այլ խօսքով, եթէ Հայաստանի մէջ խաղաղութեան ամբողջացումը պիտի ըլլայ նոյն (ան)տրամաբանութեամբ, ո՛չ Եկեղեցին, ո՛չ ալ հայրենապաշտպանները պատրաստ են լռելու: Կրկնենք բանաստեղծին վճիռի. «Բաւակա՛ն է, չպէտք է լռել...»
Եթէ այս ընթացքը (պրոցէսը) շարունակուի, այսինքն, հայրենիքին պաշտպան եւ տիրութիւն ընող ձեռքեր շուտով չհասնին իշխանութեան, վերջին աւելի քան հինգ տարիներու (կրնանք երթալ նաեւ մինչեւ 2018) կորուստներուն վիճակը կրնայ աւելի՛ եւս ծանրանալ: Աւելի չերկարեմ:
Եկեղեցւոյ դէմ արշաւն ու պատճառաբանութիւնները, պատրուակնե՛րը կը յիշեցնեն Գայլին ու Գառնուկին ծանօթ առակը: Գայլը որոշած է ուտել Գառնուկը, պատճա՞ռ, որովհետեւ Գառնուկը վտակէն խմելով՝ կը պղտորէ ջուրը: «Բայց դուն կանգնած ես հոսանքին վերի մասը, իսկ ես կը խմեմ վարի մասէն», կը փորձէ արդարանալ Գառնուկը: «Իմ նպատակս քեզ ուտել է, ուրեմն տարբերութիւն չունի, թէ ջուրը ուրկէ՞ կը խմես», կ'ըսէ Գայլը, որ յայտնապէս Թուրքիոյ «Գորշ գայլեր»էն մէկն է...
- Հայ Առաքելական եկեղեցին Հայաստանինը չէ, այն ողջ հայությանն է: Սփյուռքը ի՞նչ եք կարծում, բավարար չափով իրազեկվա՞ծ է՝ ինչ է կատարվում եկեղեցու շուրջ եւ ունի՞ լծակներ ինչ-որ կերպ ազդելու այս պրոցեսների վրա:
- Շատ ճիշտ նշում: Մեր Եկեղեցին իր հովանոցը չէ տարածած միայն հայաստանաբնակ ժողովուրդին վրայ: Ունինք տարածուն Սփիւռք, ու Էջմիածինը, իր թեմերուն միջոցով, դարաւոր հոգածութիւն տրամադրած է մեր ժողովուրդին: Անշուշտ կան վարչական այլ կառոյցներ՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը, Երուսաղէմի ու Պոլսոյ Պատրիարքութիւնները, սակայն բոլորն ալ Էջմիածինը կ'ընդունին իբրեւ նախամեծար: Այլ խօսքով, ձեր հարցումն իսկ կը թելադրէ, որ Էջմիածինին հասնող որեւէ հարուած՝ իր ազդեցութիւնը կ'ունենայ նաեւ Սփիւռքի վրայ: Հոս վիճելի հարց չկայ, պէտք չէ ըլլայ: Նման հարուածներ կը սասանեն մայր հայրենիքին ու Սփիւռքի միջեւ կամուրջները:
Մենք ականատես ենք այս իշխանաւորներուն՝ յիշեալ կամուրջներու սասանման այլ «հնարքներուն», որուն մէջ գլխաւոր դեր վստահուած է այսպէս կոչուած՝ Սփիւռքի գործակատարին: Բայց մնանք Եկեղեցւոյ մասին ձեր հարցումին ծիրին մէջ: Սփիւռքը, որքան կրցած ենք հետեւիլ, ունի ծիածանի գօտիի իր պատկերը, որ շատ ալ տարբեր չէ Հայաստանի ժողովուրդի պարզած «գոյներէն»: Կայ հատուած մը, որ քաջածանօթ է անցած-դարձածին, կ'ապրի տագնապը: Կայ հատուած՝ որ որոշած է ինքզինք հպատակ, գերի՛ դարձնել Հայաստանի իշխանաւորներու ստապատիր քարոզչութեան, կուլ կու տայ ամէն ցնդաբանութիւն եւ կը մտածէ իշխանաւորներուն պէս, առանց անդրադառնալու, ԳԻՏԱԿՑԵԼՈՒ, թէ լիովին դարձած է թուրք-ազերիական ծրագիրներուն համակիրը: Սփիւռքի մէջ ալ մտածող կայ, որ «թող նախկինները հեռու մնան իշխանութենէն, հոգ չէ թէ Հայաստանը երթալ իյնալ թշնամիին կոկորդէն վար»: Այդպէս չեն ըսեր, սակայն հոգեվիճակը տարբեր չէ: Այս հաստատումով՝ նպատակ չունիմ փալփլուն վկայական տալ նախկիններուն, սակայն տեղ մը մարդս պէտք է կարենայ գէշը զանազանել յոռեգոյնէն: Սփիւռքի մէջ կայ նաեւ անտարբերներու հսկայ բանակ մը, որուն համար Հայաստանի իրադարձութիւնները բան չեն նշանակեր, եւ ինչպէս Երեւանի իշխանապետը քանիցս քարոզած է՝ կ'ապրի «որտեղ հաց, այնտեղ կաց» մտածումով:
Սփիւռքի հսկայական ուժ է, եւ անշո՛ւշտ որ կրնայ, պէ՛տք է իր լծակները լաւագոյնս օգտագործէ այս վիճակը բարեշրջելու համար: Անցեալին, մօտի՛կ անցեալին, այդ լծակները առաւել կամ նուազ չափով ի սպաս դրուած են մեր հայրենիքին, ներառեալ Արցախը: Վստահ եմ թէ յիշողներ կան, թէ Սփիւռքը իր կարողութիւններուն սահմաններուն մէջ ինչպիսի՛ բաժին, ներդրում ունեցաւ Արցախեան Շարժումի սկզբնական շրջանի, Սփիւռքը ինչպիսի՛ ազդու եւ միացեալ ընդդիմութիւն ցուցաբերեց «Փրոթոգոլներուն» առիթով: Վերջին տարիներուն, Սփիւռքը կարծէք թէ որոշ չափով ակամայ նահանջ արձանագրած է (պատճառները բազմաթիւ են), հակազդելու, ազդելո՛ւ իր կարողականութիւնը դանդաղում կ'ապրի, ընդունինք կամ չընդունինք: Այս հաստատումը կարելի չէ համաչափ կերպով տարածել բոլորին վրայ, սակայն ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ կազմակերպուածութիւն մը, ձեռքերու միացում՝ անյետաձգելի հրամայական են: Եւ ինչպէս անցեալին, նոյնպէս ալ հիմա, ազգային կուսակցութիւններ ու նոյնինքն Եկեղեցին պէտք ունին աշխատանքի վերափոխուած ձեւի, կարողութեանց ու կարողականութեանց «վերախմբագրման»: Անոր համար ալ, քաղաքական հաւատքը – կրօնականը՝ իր կարգին – կենսական են:
-Եկեղեցին փորձում են պառակտել: Արդեն իսկ կան հոգեւորականներ, որոնք Փաշինյանի թեվում են գործում: Ձեր կարծիքով, Կաթողիկոսը պե՞տք է տեղի տա, ստեղծված ճգնաժամը հանգուցալուծելու համար, թե՞ այնուամենայնիվ չպետք է նահանջի: Եթե չի տալիս հրաժարական, հասկանալի է, որ Փաշինյանն էլ չի հանգստանալու եւ նորանոր գրոհներ է ձեռնարկելու: Արդեն իսկ կա չորս կալանավորված բարձրաստիճան հոգեւորական: Չի բացառվում, որ նրանց թիվը կարող է ավելանալ եւ ճգնաժամը կարող է խորանալ:
- Այս հարցերուն որոշ չափով անդրադարձայ առաջին հարցումին պատասխանիս մէջ: Չկրկնեմ: Այո՛, Փաշինեանը, իբրեւ թշնամիին կամակատարը, իր հաշիւները թշնամիին հաշիւներուն հետ ներդաշնակողն ու անոնցմէ օգտուողը՝ կանգ պիտի չառնէ: Ամէնէն աղաղակող ցուցանիշը ակներեւ է: Կիրակի օրերուն, դարձեր է հաւատացեալ, եկեղեցիներ կ'այցելէ եւ թափ կու տայ Եկեղեցւոյ դէմ իր յարձակումներուն, մի՛շտ հրապարակ նետելով, ինչպէս նշեցի՝ Կաթողիկոսին կամ հոգեւորականներու այս կամ այն «թերութիւնները»: Միջանկեալ արձանագրեմ կէտ մը. Եթէ Եկեղեցին ունի որոշ հարցեր – իսկ ո՞վ չունի – անոնց լուծման պատասխանատուն նոյնինքն Եկեղեցին է: Ըրած է անցեալի, կրնայ ընել որեւէ ատեն: Նոյնը կրնանք ըսելկուսակցութեանց եւ մասնագիտական այլ միաւորներու մասին: Ժողովրդավարութեան էմէնէն տարրական սկզբունքներէն մէկը այն է, որ իշխանութիւնը պէտք չէ քիթը խօթէ այս կամ այն միաւորին ներքին խոհանոցին մէջ, իսկ Եկեղեցին պարզ միաւոր չէ, ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՏԱՐԱԾ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԻՒՆ Է: Ամէնէն ծիծաղելին այն է, որ միջամտողը «օժտուած» է շատ աւելի ծանր ախտերով, երկինք հասնող թերութիւններով, քան ինչ որ կը վերագրուի Եկեղեցւոյ սպասարկուներուն...:
Քանի ընտրապայքարը թափ առնէ, նման արշաւներ ալ պիտի սաստկանան եւ ջուր պիտի բերեն ընտրական ջաղացքներուն: Ճիշդ է նաեւ ձեր այն նկատումը, որ վաղը այլ հոգեւորականներ ալ կրնան դատարան տարուիլ, բանտ նետուիլ...
Կաթողիկոսը – այլ խօսքով՝ Եկեղեցին – ետքայլի տեղ չունի: Որեւէ նահանջ, ընկրկում, զիչում՝ պիտի նշանակէ ծառայել թշնամիին հաշիւներուն:
Հիմա պահ մը այս ամբողջ վիճակը դիտենք պատմական աւելի լայն տարածքի վրայ, որպէսզի տեսնենք, թէ մեր Եկեղեցին ե՞րբ եւ որո՞ւն կողմէ թիրախաւորուած է անցեալին, հետեւանքը ի՞նչ եղած է:
Վերցնենք միայն քանի մը օրինակ:
Սուլթանական կայսրութեան օրերուն, Պոլսոյ պատրիարքը իշխանութեան աչքին գերադաս էր՝ քան Կաթողիկոսները: Երկա՜ր պատմութիւն մը կայ հոն, երբ սուլթաններ, իրենց կամքը մեր ժողվուրդին պարտադրելու համար, փորձած են – երբեմն ալ յաջողած – պարտիարքներ վերածելու իրենց խամաճիկներուն: Եղած են խիզախ ընդդիմացողներ:
Ցարական իշխանութեան օրով, մեր Եկեղեցին միանգամընդմիշտ ջնջելու ծրագիր եղած է. պատմութիւնը արձանագրած է եկեղեցական կալուածներու գրաւում, դպրոցներու փակում (իսկ դպրոցներու գործին մէջ Եկեղեցւոյ դերը յստակ էր): Ունեցած ենք Խրիմեան Հայրիկ, որ իր թիկունքին ունենալով միասնական ժողովուրդը եւ ազգային ուժերը՝ ՈՉ ըսած է պարտադրանքներուն: Ի վերջոյ վիժեցուցած է դաւը:
Խորհրդային տարիներուն, այլապէս կայ երկար պատմութիւն, որ հիւսուած է զանազան գոյնի թելերով: Անաստուածութիւն քարոզող համայնավար իշխանութիւնները մէկ կողմէ անհաշտ արշաւներ կազմակերպած են մեր եկեղեցւոյ դէմ, սակայն նաեւ խումբ մը եկեղեցականներ լծած են իրենց սայլին, ինչպէս որ Փաշինեան կ'ընէ հիմա: Կաթողիկոս մը խեղդամահ ըրած են, բազմաթիւ եկեղեցականներ գնդակահարուած են, շատեր աքսորուած, գործազուրկ դարձած: Համայնավարները իրենց այսպէս կոչուած՝ եկեղեցասիրութիւնը փորձած են տարածել նաեւ դէպի սփիւռքեան օճախներ, եւ տեղ-տեղ յաջողած են, ստեղծելով ահաւոր տագնապներ, մահացու դէպքեր: Տարօրինակը այն է, որ համայնավարներու արհաւիրքները կրած ու զանոնք մերժած մեր ժողովուրդը այսօր ինչպէ՜ս կը հանդուրժէ այս եղածներուն (կարեւր յստակացում մը: Երբ կ'ըսեմ համայնավարներ՝ ի մտի չունիմ նոյնինքն որոշ գաղափարաբանութեան մը հաւատացողը, որուն հետ հաշտ չեմ ընդհանրապէս, այլ՝ համայնավարութիւն անուան տակ բռնատիրութիւն եւ բռնադատութիւն կիրարկողներու խմբակը: Անոնց տարբերակներն են իրենք զիրենք ժողովրդավար հռչակած կարգ մը երկիրներու ցեղապաշտ վարչակարգերը):
Անցեալ դարու 20-ականներէն մինչեւ 50-60-ական տարիները այս իմաստով մութ էջեր ունին, մեր ժողովուրդը շատ ալ ծանօթ չէ պահուած ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ, իսկ որոշ բաներ ալ հիմա նետուած են մոռացութեան սնտուկին մէջ...:(*) Իմացած եմ, Գիւմրիի մէջ կայ գնդակահարուած հոգեւորականներու յուշակոթող: Արդեօք Հայաստանի բնակիչները որքա՞ն ծանօթ են այդ պատմութեան: Կը հասկնա՞ք, թէ ի՛նչ ըսել կ'ուզէի, երբ արձանագրեցի, որժողովուրդը շատ բանի ծանօթ չէ:
Ինչո՞ւ կը յիշատակեմ այս քանի մը օրինակը: Աւելի՛ եւս շեշտելու՝ որ մեր Եկեղեցւոյ դէմ որեւէ իշխանութեան կողմէ հալածանք ու բռնադատութիւն՝ նպատակ ունեցած է հարուածել մեր ժողովուրդը, անկախ անկէ, թէ կաթողիկոսը կամ պատրիարքը ո՞վ էր, առաքինի՞ էր թէ շահամոլ-բախտախնդիր եւ այլն: Հիմնական դժբախտութիւնը, եւ մե՛ծ դժբախտութիւնը հոն է, որ անցեալի բռնադատութիւններն ու հալածանքները յստակօրէն թշնամի իշխանաւորներուն կողմէ եղած են, հիմա անիկա կ'ըլլայ հայանուն գործակատարներու ձեռքով, ներածուած ծրագիրներով: Ասոնց համար մինչեւ իսկ ի զօրու չէ «Անտառին ողբ»ի պատմութիւնը: Գիտէք, չէ՞: Տեսնուեր է որ անտառը կու լայ, հարցուցեր են թէ ինչո՞ւ. «Որովհետեւ կացինին կոթը ինձմէ է», ողբացեր է ծառը:
Ընդհանուր պատկերը պէտք չէ դիտել իբրեւ աւարտած ողբերգութիւն: Մեր ժողովուրդը, Հայաստանի թէ Սփիւռքի մէջ, տոկացած է բազմաթիւ ծանր հարուածներու, սակայն ծառացումը չէ ուշացած: Շիրազի խօսքերով՝ մեր լեռներուն պէս վեր պիտի բռնցքուին մեր ժողովուրդի ձեռքերը, այնպէս՝ ինչպէս եղաւ Արցախեան Շարժումի օրերուն, այնպէս՝ ինչպէս եղաւ Ցեղասպանութեան 50-ամեակի օրերուն: Սա սոսկական բաղձանք չէ, այլ արդէն ականատես ենք մեր ժողվուրդին՝ բողոքի եւ Եկեղեցի պաշտպանելու գործնական քայլերուն: Վարձկան եպիսկոպոսներու դէմ մեր ժողվուրդը պատուար կանգնեցաւ Էջմիածինի մէջ եւ թոյլ չտուաւ, որ սադրանքը յաջողի: Եկեղեցիներ «գրաւելու» փաշինեանական փորձերն ալ իր սպասած արդիւնքը չեն տար: Խաղաղ հակամարտութենէն՝ մեր ժողվուրդը, հայրենիքի պաշտպանները անկասկա՛ծ որ ի վերջոյ յաջողութեամբ դուրս պիտի գան: Այլ ընտրանք չկայ:
Աւելի կարեւորը՝ պէտք է ամէն գնով հեռու մնալ Փաշինեանի հոգիին հրճուանք պատճառող՝ արիւնահեղութենէ, քաղաքացիական հակամարտութիւններէ: Գոնէ ընդդիմադիր ուժերը քանիցս ապացուցած են, որ պիտի չիյնան նման սադրանքներու թակարդին մէջ:
