10/10/2026
Böyüklərin davası, uşaqların yarası
Dünən bir məktəbin yanından keçəndə bir neçə uşağın söhbətinə şahid oldum. Danışdıqları mövzu məni düşündürdü.
Uşaqlardan biri hicablı şagirdlərin məktəbə buraxılmadığını, buna etiraz edildiyini söyləyirdi. O biri bunu haqlı sayır, başqası isə evdə ona hicablı olmayan qadınların əxlaqsız olduğu deyildiyini bildirirdi.
Dayandım. Uşaqların dediklərindən çox, bu fikirlərin onların zehninə necə yerləşdiyi məni narahat etdi.
Böyüklərin mübahisəsi artıq uşaqların dilində davam edirdi. Onlar öz yaşlarına uyğun olmayan hökmlər verir, bir-birini anlamaq əvəzinə, insanları geyimlərinə görə mühakimə edirdilər.
Bəs biz uşaqlara nə öyrədirik: fərqli olana hörmət etməyi, yoxsa fərqli olanı düşmən bilməyi?
Fərqlər də müxtəlif olur haaa, qarışdırmayın.
Hicab və başörtüsü məsələsi cəmiyyətdə müxtəlif fikirlərin toqquşduğu mövzudur. İnsanların dini inancları, şəxsi seçimləri və məktəbin qaydaları haqqında müzakirələr aparıla bilər. Hər kəsin öz mövqeyi var. Lakin hansı tərəfdə dayanmağımızdan asılı olmayaraq, bir həqiqəti unutmamalıyıq: heç bir fikir ayrılığı uşağın mənəvi təhlükəsizliyindən üstün deyil.
Məktəb mübahisə meydanı deyil. Müəllim yalnız dərs deyən deyil, davranışı ilə də nümunə göstərən insandır. Valideyn isə övladına öyrətdiyi dəyərləri ilk növbədə öz münasibəti ilə nümayiş etdirməlidir.
Əgər böyüklər uşaqların gözü qarşısında qışqırır, bir-birini alçaldır, təhqir edir və qarşı tərəfin ləyaqətinə hörmətsizlik göstərirlərsə, uşaqlardan hansı mədəniyyəti mənimsəmələrini gözləyə bilərik?
“Uşağın gözü qarşısında edilən mübahisə, onun gələcəkdə qura biləcəyi sağlam münasibətlərin təməlinə qoyulan dinamitdir.” - bu, sadəcə, təsirli bir ifadə deyil, gələcəyimizə ünvanlanan xəbərdarlıqdır. Çünki uşaq böyüklərin sözlərini eşitməklə kifayətlənmir, onların davranışlarını da mənimsəyir. Bu gün sinif yoldaşının geyimini müzakirə edən uşaq sabah insanları zahiri görünüşünə görə qiymətləndirə bilər. Bu gün evdə eşitdiyi ittihamları təkrarlayan uşaq gələcəkdə həmin hökmləri öz düşüncəsi hesab edər.
Hicablı olmaq insanı avtomatik olaraq əxlaqlı, hicabsız olmaq isə əxlaqsız etmir. Əxlaq insanın geyimindən daha geniş anlayışdır; onun dürüstlüyündə, mərhəmətində, ədalətində və başqalarına münasibətində üzə çıxır. İnsan fərqli düşünə bilər, amma bu, ona başqasını alçaltmaq haqqı vermir.
Hörmət razılaşmaq demək deyil. Fərqli düşünmək düşmən olmaq demək deyil.
Böyüklərin söz davası uşaqların qəlbində heç vaxt sağalmayacaq yaralar açar. Bəzən biz bir neçə dəqiqədən sonra sakitləşir, söylədiyimiz sərt sözləri unuduruq. Amma uşaq həmin anın qorxusunu, qəzəbini və çaşqınlığını illərlə yaddaşında daşıyır. O, böyüklərin nə üçün bir-birinə bu qədər sərt davrandığını anlamasa da, yaşadığı hissləri unutmur.
Məktəbdə qaydalar varsa, onlar aydın və hörmət çərçivəsində izah edilməlidir. Qərarlarla bağlı narazılıqlar isə uşaqları qarşıdurmanın mərkəzinə çevrmədən müzakirə olunmalıdır. Nə dini inanc, nə şəxsi seçim, nə də hər hansı mövqe təhqirə və alçaltmağa bəraət qazandırmır.
Dinə hörmətdən danışırıqsa, mərhəməti də unutmamalıyıq. Əxlaq tələb ediriksə, əvvəlcə öz davranışımızla nümunə olmalıyıq.
Təhsildən danışırıqsa, onun yalnız bilik deyil, həm də insanlıq qazandırmalı olduğunu anlamalıyıq.
Biz uşaqlara hansı dünyanı miras qoyuruq? İnsanların bir-birini mühakimə etdiyi, yoxsa fərqliliklərin (söhbət normal fərqlilikdən gedir) hörmətsizliyə çevrilmədiyi bir dünyanı?
Biz uşaqlara doğru yolu göstəririk, yoxsa öz mübahisələrimizin içində onların yolunu itirməsinə səbəb oluruq?
Bəzən uşağın qəlbindəki müharibə heç bir silah səsi eşidilmədən başlayır. Onun ilk gülləsi bir təhqir, bir alçaldıcı söz, nifrət dolu bir baxış da ola bilər.
İstər dini, istər siyasi, istərsə də ideoloji müharibə olsun, onu uşaqlar başlamır, səbəbkarı da onlar deyil. Amma dağılan həyatların, nifrətin və qorxunun yükü onların çiyinlərinə düşür.
Müharibələrin də ən ağır nəticələrini çox vaxt günahsız uşaqlar çəkir.
Uşaqları böyütmək yalnız onların boyunu deyil, insanlığını da böyütməkdir. Bunun üçünsə əvvəlcə özümüz böyüməliyik.
Pərvanə Eyvazqızı
P.S. Foto süni intellektlə hazırlanıb.
