29/09/2026
https://www.facebook.com/share/p/1DBuxo7ozY/?mibextid=wwXIfr
Azərbaycan iqtisadiyyatı yeni mərhələdə
Azərbaycan iqtisadiyyatının son illərdə formalaşdırdığı makroiqtisadi dayanıqlılıq qarşıdakı dövr üçün yeni inkişaf imkanları yaradır. Prezident İlham Əliyevin II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, artıq əsas hədəf yalnız iqtisadi artım tempinin qorunması deyil, bu artımın mənbələrinin genişləndirilməsi və uzunmüddətli dayanıqlı iqtisadi modelin formalaşdırılmasıdır. Son 20 ildə ölkəyə 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiyanın cəlb edilməsi, bunun təxminən yarısının birbaşa xarici investisiyaların payına düşməsi Azərbaycanın investisiya imkanlarının miqyasını göstərən mühüm göstəricidir. İqtisadçı baxımından burada xüsusi əhəmiyyət daşıyan məqam odur ki, ölkə artıq yalnız kapital cəlb edən bazar kimi deyil, müxtəlif istiqamətlərdə yeni investisiya layihələri təklif edə bilən iqtisadi platforma kimi çıxış etməyə çalışır.
Bu mərhələdə əsas iqtisadi vəzifələrdən biri neft-qaz gəlirlərindən istifadə etməklə qeyri-neft sektorunda daha güclü və rəqabətqabiliyyətli istehsal bazasının yaradılmasıdır. Hazırda ÜDM-in 70 faizindən çoxunun qeyri-neft sektorunda formalaşması iqtisadiyyatın strukturunda baş vermiş mühüm dəyişikliyi göstərir. Bununla yanaşı, ixracın 90 faizindən çoxunun hələ də neft və qazın payına düşməsi qarşıdakı dövrün əsas çağırışlarından birini ortaya qoyur. Başqa sözlə, ÜDM səviyyəsində əldə edilən şaxələndirmənin ixrac strukturunda da təmin olunmasına ehtiyac var. Fikrimcə, növbəti mərhələdə iqtisadi siyasətin effektivliyini müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən biri məhz qeyri-neft məhsul və xidmətlərinin ümumi ixracda payının nə dərəcədə artması olacaq. Bu baxımdan mədənçilik, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, logistika və enerji kimi istiqamətlər yeni ixrac gəlirlərinin formalaşdırılması baxımından mühüm potensiala malikdir.
Yeni iqtisadi modeldə enerji sektoru xüsusi yer tutur. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavat həcmində qiymətləndirilən bərpaolunan enerji potensialı, quruda həyata keçirilən Günəş və külək layihələri, enerjisaxlanc sistemlərinin yaradılması və yeni ötürücü xətlərin planlaşdırılması bu sahənin gələcək iqtisadi əhəmiyyətini artırır. Burada məsələ yalnız elektrik enerjisinin istehsalının artırılmasından ibarət deyil. Bərpaolunan mənbələr hesabına daxili elektrik istehsalında təbii qaz sərfiyyatının azaldılması həmin qazın ixraca yönəldilməsi üçün əlavə imkan yarada bilər. Digər tərəfdən, əlavə elektrik enerjisi rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt infrastrukturu və data mərkəzləri kimi yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrin inkişafını stimullaşdıra bilər. Azərbaycan–Gürcüstan–Rumıniya istiqamətində nəzərdə tutulan 4 giqavatlıq Qara dəniz elektrik kabeli və Mərkəzi Asiya ilə Xəzər üzərindən enerji bağlantısının yaradılması isə enerji sektorunun gələcəkdə həm ixrac, həm də tranzit gəlirləri formalaşdırmaq imkanlarını genişləndirə bilər.
İqtisadiyyatın digər mühüm hərəkətverici qüvvəsi nəqliyyat və logistika sektorudur. Azərbaycan son illərdə dəmir yollarına, avtomobil yollarına, dəniz limanlarına və hava nəqliyyatına böyük həcmdə investisiya yatırmaqla tranzit imkanlarının genişləndirilməsi üçün fiziki baza yaradıb. Dəmir yollarının 60 faizinin elektrikləşdirilməsi, liman infrastrukturunun genişləndirilməsi və ölkənin Şərq–Qərb və Şimal–Cənub nəqliyyat istiqamətlərinin kəsişməsində yerləşməsi iqtisadi baxımdan mühüm üstünlüklərdir. Prezidentin açıqladığı göstəricilərə əsasən, Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin bu il 16 milyon tona çatması, 2030-cu il üçün isə 25 milyon ton və daha yüksək səviyyənin hədəflənməsi logistikanın ayrıca gəlir gətirən iqtisadi sektora çevrilməsi perspektivini göstərir. Burada növbəti mərhələnin əsas məsələsi yalnız tranzit həcmini artırmaq deyil, daşımalar ətrafında logistika mərkəzləri, anbar təsərrüfatı, emal, rəqəmsal gömrük və digər əlavə dəyər yaradan xidmətlər şəbəkəsini genişləndirmək olmalıdır.
İnvestisiya qərarlarının qəbulunda makroiqtisadi göstəricilər də mühüm rol oynayır. Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin təxminən 20 faiz səviyyəsində olması, xarici borcun ÜDM-in 5,6 faizini təşkil etməsi və valyuta ehtiyatlarının xarici borcu təxminən 20 dəfə üstələməsi ölkənin maliyyə dayanıqlılığı baxımından diqqətçəkən göstəricilərdir. Manatın ABŞ dollarına münasibətdə məzənnəsinin 2017-ci ilin aprelindən 1,7 səviyyəsində qalması da uzunmüddətli investisiya layihələri üçün valyuta risklərinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınan amillərdəndir. İqtisadçı mövqeyindən hesab edirəm ki, Azərbaycanın üstünlüklərindən biri məhz enerji və maliyyə resurslarının infrastruktur imkanları ilə eyni vaxtda mövcud olmasıdır. Lakin növbəti mərhələdə kapitalın sadəcə iqtisadiyyata daxil olması deyil, onun məhsuldarlığı artıran, texnologiya gətirən, yeni ixrac bazarları yaradan və insan kapitalının inkişafını təmin edən layihələrə yönəlməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyacaq.
Bütün bunlar Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında keyfiyyətcə yeni mərhələnin əsas konturlarını müəyyənləşdirir. Neft və qaz yaxın perspektivdə ölkənin əsas gəlir və investisiya mənbələrindən biri olaraq qalacaq, lakin həmin gəlirlərin bərpaolunan enerji, logistika, mədənçilik, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, kənd təsərrüfatı və insan kapitalına yönəldilməsi iqtisadiyyatın gələcək strukturunu formalaşdıracaq. Bu baxımdan qarşıda duran əsas məqsəd neft gəlirlərindən imtina etmək deyil, həmin gəlirləri yeni gəlir mənbələrinin yaradılmasına çevirməkdir. Məncə, uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi şaxələndirmənin real nəticəsi də məhz bununla ölçüləcək: Azərbaycan iqtisadiyyatı enerji resurslarından əldə etdiyi kapitalı nə dərəcədə texnologiyaya, yüksək əlavə dəyər yaradan istehsala, tranzit imkanlarına və rəqabətqabiliyyətli qeyri-neft ixracına çevirə biləcək. Prezident İlham Əliyevin İnvestisiya Forumunda açıqladığı iqtisadi prioritetlər bu keçidin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
Şəfa Əliyev, professor, iqtisad elmləri doktoru
