17/08/2026
आज श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नाग पञ्चमी। हिन्दू सनातन परम्पराअनुसार आज नागदेवताको पूजाआराधना गरी घरको मूल ढोका वा खाम्बोमा नागको चित्र टाँसेर यो पर्व मनाइँदैछ। नाग पञ्चमीपछि नेपाली सनातनी समाजमा चाडपर्वको मौसम सुरु भएको मानिन्छ।
धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार नागपूजाको परम्परा वैदिककालदेखि नै चलिआएको मानिन्छ। वैदिक मान्यतामा नागलाई सर्पको राजा तथा जल र सहकालसँग सम्बन्धित देवताका रूपमा लिइन्छ। नाग प्रसन्न भए पानीको अभाव नहुने विश्वासका कारण वर्षा र जलस्रोतको सम्मानसँग पनि नागपूजा जोडिएको पाइन्छ। वराहपुराणमा श्रावण शुक्ल पञ्चमीमा नागराज र ब्रह्माबीच संवाद भएको उल्लेख रहेकाले पनि यो दिन नागपूजाका लागि विशेष मानिएको बताइन्छ।
❇️ दैलोमा नागको चित्र किन टाँसिन्छ? 🐍
नाग पञ्चमीका दिन अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी अष्टनागको चित्र पूजा गरेर घरको मूल ढोकामाथि टाँस्ने परम्परा छ।
नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, दूबो, कुश, चन्दन, सिन्दूर, फूल, लाभा, फलफूल तथा प्रसाद चढाइन्छ। कतिपय स्थानमा गाईको गोबरबाट नागको आकृति बनाई पूजा गर्ने तथा पोखरी, कुवा, इनार, नागदह र नागस्थानमा पुगेर नागदेवताको पूजा गर्ने चलनसमेत छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार घरमा नागको चित्र टाँस्दा वर्षभरि सर्प, बिच्छी तथा अन्य विषालु जीवको भय नहुने, आगलागी, मेघ र चट्याङको जोखिमबाट रक्षा हुने विश्वास छ। घरको जगमुनि नागको बास हुने र नाग रिसाएमा घरको जग नै भत्किन सक्ने मान्यताका कारण पनि नागलाई घरको रक्षकका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा रहेको बताइन्छ।
नाग पञ्चमीका दिन भूमिमा हलो जोत्न, जमिन खन्न वा नयाँ जग राख्न नहुने धार्मिक मान्यता पनि छ।
❇️ परीक्षित तक्षकदेखि जनमेजयसम्मको कथा:
नाग पञ्चमीसँग जोडिएको प्रसिद्ध पौराणिक कथा राजा परीक्षित, तक्षक नाग र उनका छोरा जनमेजयसँग सम्बन्धित छ।
तक्षक नागले डसेपछि राजा परीक्षितको मृत्यु भयो। बाबुको मृत्युको बदला लिन उनका छोरा जनमेजयले संसारका सम्पूर्ण सर्प नष्ट गर्ने उद्देश्यले सर्पमेध महायज्ञ सुरु गरे। यज्ञको प्रभावले असंख्य सर्पहरू यज्ञकुण्डमा तानिएर भष्म हुन थाले।
ज्यान जोगाउन तक्षक नाग देवराज इन्द्रको शरणमा पुगे। तर यज्ञको शक्ति बढ्दै जाँदा तक्षकसँगै इन्द्रसमेत यज्ञकुण्डतर्फ तानिन थाले। त्यसपछि आस्तीक ऋषिले जनमेजयलाई सम्झाई यज्ञ रोक्न आग्रह गरे। जनमेजयले आस्तीकको आग्रह स्वीकार गर्दै यज्ञ स्थगित गरे र बाँकी नागहरू विनाश हुनबाट जोगिए। यही प्रसङ्गलाई नाग पञ्चमीसँग जोडेर नागपूजाको परम्परा बसेको धार्मिक मान्यता पाइन्छ।
❇️ किसानकी छोरी र नागिनीको अर्को कथा:
नाग पञ्चमीसँग जोडिएको अर्को लोकप्रिय किंवदन्तीअनुसार एक किसानले खेत खन्ने क्रममा नागका तीनवटा बच्चा भेट्टाएर मारिदिए। आहारा खोजेर फर्किएकी नागिनीले आफ्ना बच्चा मरेको देखेपछि क्रोधित भएर किसान, उनकी श्रीमती र दुई छोरालाई मारिन्।
किसानकी छोरी भने घरबाहिर रहेकाले बचिन्। पछि नागिनीले उनलाई पनि भेटेर मार्न खोज्दा उनले आफ्नो गल्ती नभएको बताउँदै नागिनीको पूजा गर्ने र दूध चढाउने वाचा गरिन्। उनको भक्तिबाट प्रसन्न नागिनीले वर माग्न भनेपछि उनले आफ्ना आमाबुबा र भाइहरूलाई जीवनदान दिन आग्रह गरिन्। नागिनीले वर दिई किसानको परिवारलाई पुनर्जीवन दिएको र त्यो दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमी भएकाले त्यसै दिनदेखि नागपूजा गर्ने परम्परा बसेको जनविश्वास छ।
❇️ शिव, विष्णु, कृष्ण र नाग:
नागलाई भगवान् शिव र विष्णुसँग विशेष रूपमा जोडेर पनि हेरिन्छ। भगवान् शिवले नागलाई गहनाका रूपमा धारण गर्छन् भने भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा शयन गर्ने धार्मिक मान्यता छ।
गणेशको एक हातमा नाग रहेको, लक्ष्मण र बलरामलाई शेषनागको अवतार मानिएको तथा श्रीकृष्णले बाल्यकालमै कालिय नागको दमन गरेको प्रसङ्ग पनि पुराणमा पाइन्छ। बौद्ध परम्परामा पनि नागको विशेष स्थान रहेको मानिन्छ। बुद्धका मूर्तिमा नागफणाको आकृति तथा मत्स्येन्द्रनाथसँग कर्कोटक नागको सम्बन्धसमेत उल्लेख पाइन्छ।
अर्जुन र चन्द्रगुप्त द्वितीयले नागकन्यासँग विवाह गरेको प्रसङ्ग पनि धर्मशास्त्रमा उल्लेख छ। नागपूजा हुने घरमा लक्ष्मीको वास हुने धार्मिक विश्वाससमेत नेपाली समाजमा पाइन्छ।
❇️ गोरखनाथ र नागको कथा:
नेपालसँग जोडिएको अर्को प्रसिद्ध धार्मिक प्रसङ्ग गुरु गोरखनाथ र मत्स्येन्द्रनाथसँग सम्बन्धित छ। गोरखनाथले नौ नागको आसनमा बसेर बाह्र वर्षसम्म तपस्या गर्दा नागहरू दबिएर पानी नपरेको र त्यसपछि उनका गुरु मत्स्येन्द्रनाथलाई नेपाल बोलाइएको कथा पाइन्छ। मत्स्येन्द्रनाथ आएको देखेपछि गोरखनाथ उठ्दा नाग मुक्त भए र वर्षा भएको धार्मिक किंवदन्ती छ।
❇️ धर्मसँगै प्रकृतिको सन्देश:
नाग पञ्चमी केवल पूजा र धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र होइन, प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मानको संस्कार पनि हो।
सर्पहरूले खेतबारीमा अन्न नोक्सान गर्ने मुसा तथा विभिन्न जीव नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यसले पारिस्थितिकीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गर्छ। त्यसैले नाग पञ्चमीले सर्पलाई केवल डर वा विषसँग जोडेर नहेरी प्रकृतिमा यसको महत्त्व बुझ्न र अनावश्यक रूपमा सर्प तथा अन्य जीवजन्तु नमार्न सन्देशसमेत दिन्छ।
धार्मिक मान्यतामा नागलाई जल, वर्षा, भूमि र संरक्षणसँग जोडिएको पाइन्छ भने आधुनिक दृष्टिले पनि सर्प खाद्य शृंखला र पर्यावरणीय सन्तुलनको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
आज काठमाडौँको नागपोखरी, टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरी लगायत देशभरका नागदह, कुण्ड तथा नागस्थानमा विशेष पूजा हुने गर्दछ। नागदेवतालाई दूध, अक्षता, दूबो, चन्दन, फूल, खीर, लाभा तथा रोटीलगायतका प्रसाद चढाउने चलन छ।
यस दिन कतिपय भक्तजन नागदेवताका नाममा व्रत बस्ने, खीर पकाएर प्रसाद चढाउने तथा नागस्तोत्र पाठ गर्ने परम्परा पनि पालना गर्छन्। राहु केतुको दोष शान्तिका लागि नाग वा भगवान् शिवको पूजा तथा मन्त्रजप गर्ने धार्मिक विश्वाससमेत रहेको छ।
यसरी हेर्दा नाग पञ्चमी धर्म, संस्कृति, पौराणिक कथा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सहअस्तित्वको सन्देश बोकेको नेपाली समाजको महत्वपूर्ण पर्व हो।
नाग पञ्चमीको सम्पूर्णमा हार्दिक शुभकामना। 🐍
