08/15/2026
चीन पुढील पाच वर्षांत जगातील नंबर वन देश बनेल का?
- संकल्पना श्री. राजीव थत्ते.
- चीन विरुद्ध भारत : तंत्रज्ञान, उद्योग, शेती, रोजगार, गरिबी आणि सामाजिक वास्तवाचा वस्तुनिष्ठ आढावा.
जगाच्या राजकारणात आणि अर्थव्यवस्थेत आज एक प्रश्न सातत्याने विचारला जातो—चीन पुढील पाच वर्षांत अमेरिकेला मागे टाकून जगातील नंबर वन देश बनेल का? या प्रश्नाचे उत्तर सरळ “हो” किंवा “नाही” असे देता येणार नाही.
कारण “नंबर वन” ठरविण्याचे अनेक निकष आहेत. अर्थव्यवस्था, दरडोई उत्पन्न, औद्योगिक उत्पादन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, लष्करी ताकद, संशोधन, अंतराळ तंत्रज्ञान, पायाभूत सुविधा, शेती, शिक्षण, आरोग्य आणि नागरिकांचे जीवनमान—प्रत्येक क्षेत्रात चित्र वेगळे आहे.
एक गोष्ट मात्र निर्विवाद आहे : चीनने गेल्या चार दशकांत केलेली औद्योगिक आणि तांत्रिक झेप अभूतपूर्व आहे. भारताची तुलना चीनशी केली तर भारतानेही मोठी प्रगती केली आहे; परंतु अनेक औद्योगिक आणि पायाभूत क्षेत्रांत चीन अजून बराच पुढे आहे.
चीन आधीच कुठे नंबर वन आहे?
क्रयशक्ती समता अर्थात PPPच्या आधारावर चीनची अर्थव्यवस्था जगातील सर्वात मोठी आहे. मात्र बाजारभावानुसार मोजल्या जाणाऱ्या nominal GDPमध्ये अमेरिका अजूनही पहिल्या क्रमांकावर आहे.
अलीकडील जागतिक आकडेवारीनुसार चीनची nominal GDP सुमारे 18-19 ट्रिलियन डॉलर, तर भारताची सुमारे 4 ट्रिलियन डॉलरच्या आसपास आहे. म्हणजे एकूण अर्थव्यवस्थेच्या आकारात चीन भारतापेक्षा अनेक पटींनी मोठा आहे.
पण इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे—चीनची लोकसंख्या भारतापेक्षा थोडी मोठी असली तरी चीनचे दरडोई उत्पन्न भारतापेक्षा लक्षणीय अधिक आहे.
म्हणून “चीन श्रीमंत झाला आणि भारत गरीब आहे” असे साधे समीकरण मात्र चुकीचे ठरेल. भारताची अर्थव्यवस्था वेगाने वाढत आहे आणि पुढील दशकात भारत जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक राहण्याची शक्यता आहे.
चीनचा सर्वात मोठा चमत्कार : Manufacturing
चीनची खरी ताकद त्याच्या शेअर बाजारात नाही; त्याच्या कारखान्यांमध्ये आहे.
मोबाइल फोन, इलेक्ट्रॉनिक्स, सोलार पॅनेल, बॅटरी, इलेक्ट्रिक वाहने, स्टील, रसायने, यंत्रसामग्री, औद्योगिक उपकरणे, जहाजबांधणी, औषधनिर्मिती आणि असंख्य ग्राहक वस्तू—जगातील पुरवठा साखळीमध्ये चीनचे प्रचंड वर्चस्व आहे.
म्हणूनच चीनला अनेक वर्षे “World's Factory” म्हटले जाते.
भारताने “Make in India”, “Production Linked Incentive” आणि इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनाच्या माध्यमातून मोठी झेप घेतली आहे. Appleसह अनेक कंपन्यांनी भारतात उत्पादन वाढवले आहे. परंतु चीनसारखी संपूर्ण आणि खोल manufacturing supply chain भारतात अद्याप तयार झालेली नाही.
इथेच भारतासमोरील मोठे आव्हान आहे.
कारखान्यात माणूस कमी, रोबो जास्त!
चीनच्या औद्योगिक क्रांतीचा पुढचा टप्पा म्हणजे Robotics आणि Artificial Intelligence.
International Federation of Roboticsच्या आकडेवारीनुसार चीनमध्ये दरवर्षी जगातील औद्योगिक रोबोट्सपैकी अत्यंत मोठा हिस्सा बसवला जातो. चीनमध्ये कार्यरत industrial robotsची संख्या दोन दशलक्षांपेक्षा जास्त पातळीवर पोहोचली आहे.
ऑटोमोबाइल कारखान्यांपासून इलेक्ट्रॉनिक्स, बॅटरी, वेअरहाउसिंग आणि पॅकेजिंगपर्यंत रोबोट्स मोठ्या प्रमाणावर वापरले जात आहेत.
चीनचे उद्दिष्ट केवळ “स्वस्त मजूर” राहणे नाही.
चीन आता स्वस्त मजुरांच्या देशापासून intelligent manufacturingच्या देशाकडे जात आहे.
AI नियंत्रित मशीन, automated warehouses, computer vision, predictive maintenance, driverless logistics आणि smart factories यामुळे उत्पादनाची गती, अचूकता आणि सातत्य वाढत आहे.
भारतासाठी हीच खरी धोक्याची घंटा आहे.
भारताकडे मोठी तरुण लोकसंख्या आहे; पण चीन ज्या वेगाने automationकडे जात आहे, त्याच वेगाने भारताला तंत्रज्ञानाधारित manufacturing स्वीकारावे लागेल.
चीनची शेतीही बदलत आहे
चीन म्हणजे केवळ कारखाने नाहीत.
चीनने शेतीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर mechanisation, irrigation, drones, satellite technology, precision farming, smart greenhouses आणि agricultural AIचा वापर वाढवला आहे.
ड्रोनद्वारे कीटकनाशकांची फवारणी, उपग्रहांद्वारे पिकांचे निरीक्षण, automated tractors, smart irrigation आणि डेटा-आधारित शेती यामुळे कमी मनुष्यबळात अधिक उत्पादन घेण्याचा प्रयत्न होत आहे.
चीनच्या लोकसंख्येचा मोठा भाग शहरी भागाकडे स्थलांतरित झाला असला तरी अन्नसुरक्षा हा सरकारचा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे.
भारताकडे चीनपेक्षा मोठी कृषी अर्थव्यवस्था आणि प्रचंड शेतकरी वर्ग आहे. मात्र भारतात जमीनधारणा लहान-लहान तुकड्यांत विभागलेली असल्याने मोठ्या प्रमाणावर automation आणि mechanisation करणे तुलनेने कठीण आहे.
भारताने कृषी ड्रोन, precision agriculture, digital agriculture आणि mechanisationमध्ये सुरुवात केली आहे; पण चीनच्या प्रमाणाशी तुलना करता अजून मोठा पल्ला गाठायचा आहे.
इलेक्ट्रिक वाहनांमध्ये चीनची धडकी भरवणारी आघाडी
चीनने electric vehiclesमध्ये जगाला अक्षरशः आश्चर्यचकित केले आहे.
BYDसारख्या कंपन्या जगातील मोठ्या EV कंपन्यांना थेट आव्हान देत आहेत. चीनमध्ये EV उत्पादनासोबतच battery, battery materials, charging infrastructure आणि supply chain यांचेही मोठे जाळे तयार झाले आहे.
यामुळे चीनकडे EVच्या संपूर्ण ecosystemवर मोठे नियंत्रण आहे.
भारताने Tata Motors, Mahindra, Ola Electric, Ather आणि इतर कंपन्यांच्या माध्यमातून EV क्षेत्रात प्रगती केली आहे. पण battery manufacturing, critical minerals, advanced semiconductor technology आणि मोठ्या प्रमाणावरील component ecosystemमध्ये भारताला अजून बराच प्रवास करायचा आहे.
सौरऊर्जा आणि स्वच्छ ऊर्जा
Solar panelsच्या उत्पादनात चीनचे वर्चस्व प्रचंड आहे. Solar cells, wafers आणि polysiliconपासून panel manufacturingपर्यंत चीनची supply chain अत्यंत मजबूत आहे.
भारतानेही सौरऊर्जेची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढवली आहे आणि renewable energyमध्ये भारताची प्रगती उल्लेखनीय आहे.
पण फरक असा आहे—
भारत renewable energyचा मोठा ग्राहक आणि उत्पादक बनत आहे; चीन त्याचबरोबर या क्षेत्राचा जगातील सर्वात मोठा manufacturing base बनला आहे.
रेल्वे आणि पायाभूत सुविधा : भारतापेक्षा किती पुढे?
चीनच्या high-speed railway networkने जगाला थक्क केले आहे.
हजारो किलोमीटरचे high-speed rail network, मोठी शहरे जोडणारे expressways, आधुनिक विमानतळ, बंदरे, औद्योगिक कॉरिडॉर आणि विशाल urban infrastructure—चीनने यावर गेल्या काही दशकांत प्रचंड गुंतवणूक केली.
भारताची पायाभूत सुविधा वेगाने सुधारत आहे. महामार्ग, मेट्रो, वंदे भारत, Dedicated Freight Corridors, विमानतळ आणि बंदरांमध्ये मोठी प्रगती झाली आहे.
परंतु scaleमध्ये चीन अजूनही पुढे आहे.
याचे एक कारण म्हणजे चीनने पायाभूत सुविधांना आर्थिक विकासाचे मुख्य इंजिन मानले आणि केंद्र सरकारने मोठ्या प्रमाणावर भांडवल उपलब्ध करून दिले.
अंतराळ आणि विज्ञान
चीनचा अंतराळ कार्यक्रम आता अमेरिका आणि इतर प्रगत राष्ट्रांसाठी गंभीर प्रतिस्पर्धी बनला आहे.
China Space Station, चंद्रावरची Chang'e मोहिम, Mars exploration, satellite technology आणि reusable launch technologyमध्ये चीनने मोठी प्रगती केली आहे.
भारताचे ISRO कमी खर्चात अत्यंत यशस्वी मोहिमा राबविण्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहे. Chandrayaan-3चे यश ऐतिहासिक आहे. Aditya-L1, Gaganyaan आणि भविष्यातील चंद्र-मंगळ मोहिमा भारताची क्षमता दाखवतात.
पण संशोधनावरील एकूण खर्च, industrial R&D आणि private-sector scaleमध्ये चीन भारतापेक्षा मोठ्या प्रमाणात पुढे आहे.
AI आणि Semiconductor : पुढील युद्धभूमी
पुढील दशकात खरी स्पर्धा केवळ कारखान्यांमध्ये होणार नाही.
ती होईल—
AI + Chips + Robotics + Quantum Computing + Biotechnology
या क्षेत्रांत.
चीन AIमध्ये अमेरिकेला आव्हान देत आहे. मात्र अत्याधुनिक semiconductor manufacturing आणि काही अत्युच्च दर्जाच्या AI chipsमध्ये अमेरिकेचे आणि तैवानसारख्या अर्थव्यवस्थांचे महत्त्व अजून प्रचंड आहे.
त्यामुळे “चीनने तंत्रज्ञानाच्या प्रत्येक क्षेत्रात अमेरिकेला मागे टाकले आहे” असे म्हणणे चुकीचे ठरेल.
पण चीनने एक गोष्ट सिद्ध केली आहे—
तंत्रज्ञान विकसित करण्याबरोबरच त्याचे मोठ्या प्रमाणावर commercialisation करण्याची क्षमता चीनकडे आहे.
चीनमध्ये गरिबी नाही का?
इथेही सत्य आणि प्रचार यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे.
चीन सरकारने 2020 मध्ये आपल्या राष्ट्रीय निकषांनुसार extreme poverty संपल्याची घोषणा केली. कोट्यवधी लोकांना अत्यंत दारिद्र्यातून बाहेर काढण्यात चीनला मोठे यश मिळाले आहे. जागतिक बँकेनेही चीनमधील दीर्घकालीन poverty reduction ही आधुनिक इतिहासातील सर्वात मोठ्या उपलब्धींपैकी एक मानली आहे.
परंतु याचा अर्थ चीनमध्ये कोणताही गरीब नागरिक नाही असा नाही.
ग्रामीण-शहरी विषमता, migrant workersची स्थिती, वृद्धांची आर्थिक असुरक्षितता आणि काही प्रदेशांतील उत्पन्नातील मोठी तफावत आजही आहे.
भारतामध्येही गेल्या काही दशकांत अत्यंत दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात कमी झाले आहे. परंतु भारतातील मोठी लोकसंख्या आणि अनौपचारिक रोजगार क्षेत्र यामुळे गरिबी, कुपोषण, उत्पन्नातील विषमता आणि मूलभूत सुविधांचा प्रश्न अजूनही गंभीर आहे.
बेरोजगारी : चीनही संकटापासून मुक्त नाही
चीनला बेरोजगारी नाही असे समजणे चुकीचे आहे.
विशेषतः तरुणांच्या रोजगाराचा प्रश्न काही काळ गंभीर झाला होता. चीनने youth unemploymentची आकडेवारी मोजण्याची पद्धतही बदलली होती, त्यामुळे जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची थेट तुलना काळजीपूर्वक करावी लागते.
Real estate sectorमधील संकट, काही manufacturing sectorsमधील overcapacity आणि मंदावलेली आर्थिक वाढ यामुळे चीनसमोरही आर्थिक आव्हाने आहेत.
भारतामध्ये रोजगाराचा प्रश्न वेगळ्या स्वरूपाचा आहे. भारतातील मोठी समस्या म्हणजे केवळ बेरोजगारी नाही, तर पुरेसा पगार आणि उत्पादकता असलेले formal jobs निर्माण करणे.
भारताला दरवर्षी मोठ्या संख्येने तरुणांना रोजगाराच्या बाजारात सामावून घ्यावे लागते.
बलात्कार, दरोडे आणि गुन्हेगारीबाबत काय?
या प्रश्नाचे उत्तर देताना अतिशय सावध राहणे आवश्यक आहे.
चीनमध्ये बलात्कार, घरगुती हिंसा, चोरी, फसवणूक किंवा इतर गुन्हे होत नाहीत, असे म्हणणे चुकीचे आहे. तसेच भारतात गुन्हेगारी चीनपेक्षा किती पट आहे, असे सरळ सांगणेही वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.
कारण दोन्ही देशांमध्ये FIR/reporting system, पोलिसांकडे तक्रार करण्याची प्रवृत्ती, कायद्याची अंमलबजावणी आणि सरकारी आकडेवारीची पारदर्शकता यामध्ये मोठे फरक आहेत.
चीनची राज्यव्यवस्था अधिक केंद्रीकृत आणि कठोर आहे. सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि surveillanceचे प्रमाणही मोठे आहे.
भारतामध्ये लोकशाही, मुक्त माध्यमे आणि न्यायव्यवस्था यामुळे गुन्ह्यांची नोंद आणि सार्वजनिक चर्चा तुलनेने अधिक दृश्यमान असू शकते.
म्हणून केवळ “नोंदवलेल्या गुन्ह्यांची संख्या” पाहून कोणता देश अधिक सुरक्षित आहे, असा निष्कर्ष काढणे धोकादायक आहे.
भ्रष्टाचार आणि सरकारी पैशांचा अपव्यय?
चीन भ्रष्टाचारमुक्त नाही.
Xi Jinping यांच्या नेतृत्वाखाली चीनने भ्रष्टाचारविरोधी मोहीम मोठ्या प्रमाणावर राबवली. अनेक उच्चपदस्थ अधिकारी आणि व्यावसायिकांवर कारवाई झाली.
परंतु याचा अर्थ भ्रष्टाचार संपला असे नाही.
भारताची परिस्थितीही तशीच आहे. भारतात भ्रष्टाचार, सरकारी निधीचा गैरवापर, कंत्राटांमधील अनियमितता, बँकिंग फसवणूक आणि सार्वजनिक प्रकल्पांतील गैरव्यवहाराची उदाहरणे दिसतात.
मात्र भारतातील CAG, न्यायालये, RTI, संसद, माध्यमे आणि निवडणूक प्रक्रिया यांसारख्या संस्थांमुळे अनेक प्रकरणे सार्वजनिक चर्चेत येतात.
चीनमध्ये राजकीय व्यवस्था वेगळी असल्याने पारदर्शकतेची तुलना अत्यंत सावधपणे करावी लागते.
चीनची सर्वात मोठी कमजोरी कोणती?
चीन अजेय नाही.
त्याच्यासमोर काही गंभीर प्रश्न आहेत—
लोकसंख्या वृद्ध होत आहे.
जन्मदर घटत आहे.
Real estate sectorवर मोठे कर्ज आहे.
स्थानिक सरकारांवर कर्जाचा भार आहे.
अमेरिका-चीन trade आणि technology tensions वाढत आहेत.
Semiconductor technologyमध्ये काही महत्त्वाच्या घटकांसाठी चीनला बाह्य पुरवठ्यावर अवलंबून राहावे लागते.
याशिवाय चीनची अर्थव्यवस्था अनेक दशकांच्या प्रचंड गुंतवणूक आणि export-led growthनंतर आता अधिक consumer-driven करण्याचे आव्हान झेलत आहे.
म्हणून चीनची वाटचाल सरळ रेषेत वर जाणारी नाही.
आणि भारत?
भारताची ताकद वेगळी आहे.
भारताकडे जगातील सर्वात मोठ्या तरुण लोकसंख्यांपैकी एक आहे.
IT आणि software servicesमध्ये भारताची जागतिक ओळख आहे.
UPIसारख्या digital public infrastructureने जगाचे लक्ष वेधले आहे.
अंतराळ, औषधनिर्मिती, सेवा क्षेत्र, डिजिटल अर्थव्यवस्था आणि startup ecosystemमध्ये भारताची क्षमता मोठी आहे.
लोकशाही व्यवस्था, इंग्रजी भाषेचे ज्ञान आणि जागतिक कंपन्यांसोबत काम करण्याचा अनुभव ही भारताची अतिरिक्त ताकद आहे.
पण भारताला काही कठीण प्रश्न सोडवावे लागतील—
मोठ्या प्रमाणावर manufacturing, दर्जेदार शिक्षण, कौशल्य प्रशिक्षण, शहरी नियोजन, महिलांचा workforce participation, न्यायव्यवस्थेचा वेग, आरोग्य, संशोधनावरील गुंतवणूक आणि भ्रष्टाचाराविरोधातील प्रभावी व्यवस्था.
यापैकी काही प्रश्न सुटले तर भारताची वाढ आजच्या तुलनेत अनेक पटींनी वेगवान होऊ शकते.
भारताला चीनच्या पातळीवर पोहोचायला किती वर्षे लागतील?
याचे अचूक उत्तर कोणीही देऊ शकत नाही.
कारण “चीनची पातळी” म्हणजे नेमके काय—GDP, दरडोई उत्पन्न, रेल्वे, रोबोटिक्स, semiconductor, manufacturing, AI की नागरिकांचे जीवनमान?
जर प्रश्न एकूण अर्थव्यवस्थेचा असेल तर भारताची वेगवान वाढ कायम राहिली आणि चीनची वाढ तुलनेने मंदावली, तर भारत पुढील काही दशकांत चीनच्या जवळ पोहोचू शकतो.
जर प्रश्न दरडोई उत्पन्न आणि जीवनमानाचा असेल, तर अधिक काळ लागू शकतो.
जर प्रश्न औद्योगिक ecosystem, robotics आणि advanced manufacturingचा असेल, तर भारताला कदाचित 15 ते 25 वर्षांचा अथवा त्याहून अधिक कालावधीचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न करावा लागू शकतो.
आणि semiconductor, AI hardware, advanced roboticsसारख्या क्षेत्रांत “चीनच्या बरोबरीला” पोहोचणे हे केवळ पैशांचा प्रश्न नाही; ते कौशल्य, संशोधन, supply chains आणि दीर्घकालीन धोरणाचा प्रश्न आहे.
मग चीन पुढील पाच वर्षांत नंबर वन होईल का?
सर्वच क्षेत्रांत—नाही.
चीनकडे अमेरिकेला मागे टाकण्याची प्रचंड क्षमता आहे; पण पुढील पाच वर्षांत तो प्रत्येक निकषावर जगातील निर्विवाद नंबर वन बनेल, असे सांगणे अतिशयोक्ती ठरेल.
PPPच्या आधारे चीन आधीच पहिल्या क्रमांकावर आहे.
Manufacturingमध्ये तो जगातील निर्विवाद महाशक्ती आहे.
EV, batteries, solar manufacturing, industrial robotics आणि infrastructureमध्ये त्याची ताकद प्रचंड आहे.
AIमध्ये तो अमेरिकेला आव्हान देत आहे.
पण nominal GDP, अत्याधुनिक semiconductor ecosystem, काही उच्चस्तरीय वैज्ञानिक तंत्रज्ञान, जागतिक financial power आणि soft powerच्या अनेक निकषांमध्ये अमेरिका अजूनही अत्यंत शक्तिशाली आहे.
त्यामुळे पुढील पाच वर्षांची खरी कथा “चीन अमेरिका जिंकणार की अमेरिका चीनला हरवणार?” एवढी सोपी नसणार.
खरी लढाई असेल—
AI विरुद्ध AI,
रोबोट विरुद्ध रोबोट,
चिप विरुद्ध चिप,
कारखाना विरुद्ध कारखाना,
आणि ज्ञान विरुद्ध ज्ञान.
भारतासाठी चीन हा शत्रू नसून इशारा आहे
भारताने चीनची नक्कल करण्याची गरज नाही.
पण चीनने काय केले याचा गंभीर अभ्यास करण्याची गरज नक्की आहे.
चीनने गेल्या चार दशकांत एक गोष्ट अत्यंत स्पष्टपणे केली—उद्योगाला राष्ट्रीय विकासाचे केंद्र बनवले.
भारतानेही आता पुढील 15-20 वर्षांसाठी एक स्पष्ट राष्ट्रीय औद्योगिक आराखडा तयार केला पाहिजे.
100 कोटी नव्हे, तर शेकडो कोटींच्या लोकसंख्येचा देश असल्यामुळे भारताला कोट्यवधी रोजगार निर्माण करणारे उद्योग उभे करावे लागतील.
रोबोट्स स्वीकारावे लागतील; पण त्याचवेळी माणसांसाठी नवीन रोजगार निर्माण करणारी अर्थव्यवस्था उभी करावी लागेल.
शेतकऱ्याला आधुनिक तंत्रज्ञान द्यावे लागेल.
शाळेतून coding, AI आणि scientific thinking सुरू करावे लागेल.
विद्यापीठांमध्ये संशोधन वाढवावे लागेल.
Semiconductor, defence, biotechnology, AI, quantum computing, robotics आणि advanced manufacturing यांना राष्ट्रीय प्राधान्य द्यावे लागेल.
आणि सर्वात महत्त्वाचे—
सरकारी पैसा वाया जाऊ नये, भ्रष्टाचाराला आळा बसावा आणि प्रत्येक रुपयातून नागरिकाला प्रत्यक्ष फायदा मिळावा.
शेवटचा प्रश्न : भारत चीनला मागे टाकू शकतो का?
होय—शकतो.
पण त्यासाठी केवळ “भारत महान आहे” असे म्हणणे पुरेसे नाही.
चीनने घोषणांपेक्षा कारखाने उभारले.
भारताने आता कारखाने उभारले पाहिजेत.
चीनने automation स्वीकारले.
भारतानेही स्वीकारले पाहिजे.
चीनने R&Dमध्ये पैसा ओतला.
भारताने संशोधनाला राष्ट्रीय मिशन बनवले पाहिजे.
चीनने infrastructureवर प्रचंड गुंतवणूक केली.
भारतानेही त्याच प्रमाणात दीर्घकालीन गुंतवणूक करावी.
चीनने manufacturing supply chain उभी केली.
भारताने जगासाठी उत्पादन करणारा पर्यायी manufacturing hub बनले पाहिजे.
भारताची समस्या क्षमता नाही; प्रश्न आहे गतीचा, सातत्याचा आणि अंमलबजावणीचा.
चीनला मागे टाकण्याचे स्वप्न पाहण्याआधी भारताने एक गोष्ट ठरवली पाहिजे—
“आपण पुढील 25 वर्षे राजकीय घोषणांवर खर्च करणार आहोत की विज्ञान, उद्योग, शिक्षण, रोजगार आणि तंत्रज्ञानावर?”
ज्या दिवशी या प्रश्नाचे उत्तर भारताने कृतीतून दिले, त्या दिवशी चीनशी तुलना करण्याची गरजच उरणार नाही.
कारण मग भारत स्वतःचीच नवी पातळी निर्माण करत असेल.
चीन पुढील पाच वर्षांत जगातील नंबर वन होईल की नाही, हे अजून अनिश्चित आहे. पण चीनने भारताला दिलेला संदेश मात्र स्पष्ट आहे—
“तुमच्याकडे लोकसंख्या मोठी आहे; आता त्या लोकसंख्येला कौशल्य, तंत्रज्ञान, उद्योग आणि संधी द्या. नाहीतर 21व्या शतकाची शर्यत तुमच्या डोळ्यांसमोरून निघून जाईल.”
टीप : चीन-भारत तुलना करताना GDP, गरीबी, बेरोजगारी आणि गुन्हेगारीच्या आकडेवारीच्या व्याख्या व मोजमाप पद्धती वेगवेगळ्या असल्याने “अचूक किती पट” अशा निष्कर्षांपेक्षा दीर्घकालीन प्रवाह आणि तुलनात्मक क्षमता पाहणे अधिक योग्य आहे.
