04/06/2026
Đurumlije predstavljaju specifičan historijski fenomen vezan za Bošnjake Sandžaka i dijelom Bosne tokom balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata. Sam naziv u narodnoj tradiciji označavao je dobrovoljce koji su odlazili "u đurum“, odnosno u vojni pohod ili ratni put, najčešće motivisani osjećajem vjerske, političke ili civilizacijske povezanosti s Osmanskim carstvom.
Naziv se prvi put šire pojavljuje tokom Drugog balkanskog rata (1913), kada su se dobrovoljci iz Sandžaka pridruživali osmanskoj vojsci u borbama protiv Bugarske i saveznika. Međutim, pojam će posebno ostati upamćen tokom Prvog svjetskog rata.
Nakon što je Osmansko carstvo stalo na stranu Centralnih sila, među dijelom muslimanskog stanovništva Sandžaka razvilo se uvjerenje da se kroz savez Austro-Ugarske i Osmanlija vodi borba za opstanak muslimana na Balkanu i mogući povratak osmanske vlasti.
Đurumlijski pokret predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u ratnoj historiji Sandžaka. Akciju mobilizacije pokrenule su okupacione vlasti Austro-Ugarske, uz pomoć lokalnih aga i begova koji su imali snažan utjecaj među stanovništvom.
Historijski izvori govore da se početkom rata odazvalo oko 2.000 dobrovoljaca iz Sandžaka. Sabirni centar bio je u Novom Pazaru, odakle su upućivani prema Galiciji – ogromnom istočnom frontu na prostoru današnje Ukrajine i Poljske.
Kako u svom naučnom radu o Đurumlijama navodi prof. dr. Redžep Škrijelj, među glavnim organizatorima posebno su se isticali Rizah-beg Muratbegović, tadašnji predsjednik novopazarske općine, kao i njegovi najbliži saradnici Rizo Murtezić iz Novog Pazara i Soko Lekić iz sela Glogovik na Pešteri. Upravo preko njihove mreže vršena je organizacija i okupljanje dobrovoljaca koji će kasnije biti upućeni prema Galiciji i drugim ratištima Istočnog fronta.
Nosili su austrougarske uniforme, ali sa trakama na rukavima koje su imale polumjesec i zvijezdu, što je imalo snažnu simboličku vrijednost. Među njima je bilo i dobrovoljaca iz Bosne koji su se pridružili mimo regularnih austrougarskih regrutnih sistema.
Galicijski front bio je jedno od najkrvavijih ratišta Prvog svjetskog rata. Đurumlije su učestvovale u rovovskim borbama protiv ruske vojske, prolazile kroz ekstremnu hladnoću, epidemije, glad i masovne gubitke.
Veliki broj njih poginuo je u Galiciji, dok je dio završio u ruskom zarobljeništvu duboko u Aziji. Neki su se kući vraćali godinama nakon završetka rata. Manji broj kasnije je prebačen i na osmanska ratišta, uključujući Çanakkale.
